په افغانستان کې د روان وضعیت په اړه د چین او ترکیې چارواکو ناسته کړې ده

دغه اداره په خپلو معلوماتو کې زیاتوي، چې ۹۰۲ تنه کډوال یې د تورخم او ۱۹ نور یې د انګور اډې له لارې ستانه کړي دي.

د پښتونخوا د کورنیو او قبایلي چارو ادارې د رسمي شمېرو له مخې تر دا مهال د تورخم او انګور اډې له لارې دغه هېواد ۳۶۵۸۹ د (ACC) کارت لرونکي او ۵۴۴۳۶۹ تنه بې اسناده افغان کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړي دي.

بلخوا د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ د افغانانو د ناوړه اقتصادي وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي، چې افغانستان د راستانه شویو کډوالو د منلو لپاره چمتو نه دی.

دغه سازمان د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام د شمېرو او په نړیوالو مرستو کې د پام وړ کمښت په حواله اټکل کوي، چې د افغانستان نیمایي نفوس بشري مرستو ته اړتیا لري.

د ملګرو ملتونو ادارې ویلي، چې که څه هم ډېری کډوال افغانستان ته د راستنیدو لپاره اړ اېستل کېږي، خو یو شمېر نور بیا ایران، ترکیې او اروپا ته د تلو لپاره چمتووالی نیسي.

دې سازمان د افغانستان له ګاونډیو هېوادونو غوښتي، چې له افغانانو سره په عزت چلند وکړي او د افغان کډوالو خوندي، د خپلي خوښې او باعزته راستنیدو ته لاره هواره کړي.

د پاکستاني ورځپاڼې جنګ د راپور له مخې، دغه پریکړه په دوه اړخیزې سوداګرۍ کې د خنډونو د مخنیوي او د اقتصادي فعالیتونو د دوام ډاډمن کولو لپاره شوې ده.

په راپور کې راغلي، چې دا اقدام د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان سره د روانې سوداګرۍ د پراختیا او اسانتیاوو برابرولو په موخه شوی دی.

د راپور له مخې، دا معافیت به تر هغه وخته پورې دوام وکړي، چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ یو رسمي بانکي میکانیزم رامینځته شي، چې تمه کیږي په اوږد مهال کې به د دواړو هیوادونو ترمنځ د سوداګریزو اړیکو په ثبات او نظیم کې مرسته وکړي.

دا پرېکړه په داسې حال کې کېږي، چې د پاکستان د عوایدو فدرالي ادارې (FBR) د روانې اوونۍ د یکشنبې په ورځ د افغانستان په ټرانزیت سوداګرۍ باندې ۱۰سلنه مالیه وضع کړ.

د راپورنوله مخې، په نوي نوملړ کې صنعتي ماشينونه، کرينونه، زراعتي وسايل، کمپیوټري وسایل، ټلویزیوني او راډیويي وسایل، کمرې، برقي تجهیزات، د ډیټا د خپلکاري پروسس ماشينونه، برېښنايي پرزې او ګڼ نور توکي شامل دي.

ویل کېږي، چې د پاکستان د فدرالي عوایدو بورډ ته د سوداګرۍ وزارت له خوا داسې وړاندیزونه شوي وو، چې د افغانستان د ګمرکي محصولاتو کچه د پاکستان په پرتله خورا ټیټه ده او همدا چاره د افغان ټرانزيټي سوداګرۍ د ناوړه استفادې لامل شوې.

وايي، دواړو غاړو ته ځینې کاروباریان له دې اسانتیا ناوړه ګټه اخلي، ځکه توکي په ټرانزيټ کې افغانستان ته صادرېږي، خو وروسته د قاچاق له لارې بیرته پاکستاني بازارونو ته ځي.

د بدن ښکلا او د جیوجیتسو لوبې دغې لوبغاړې له افغانستان څخه برازیل ته تر ستنېدو وروسته د انګلستان ډېلي سټار خبري ویبپاڼې سره په خبرو کې ویلي: «طالبان لا هم د قانون یا عدالت پر ځای د ویرې، جبر او کنټرول په واسطه په افغانانو حکومت کوي.»

نټالیا زیاتوي، چې دا ډیره ورته عجیبه او له سولې سره مل ترخه تجربه وه: «د یوې بهرنۍ ښځې په توګه زه په غرونو کې وګرځېدم، له سړیو سره مې خبرې اترې کولې او په خلاصه فضا کې مې تمرین وکړ. خو دا ټول هغه څه دي چې د افغان میرمنو لپاره په یوه نه ترلاسه کېدونکي خوب بدل شوي دي.»

هغه زیاتوي: «زه یو انتخاب لرم؛ خو دوی یې نه لري.»

د نټالیا په وینا، همدا جمله د هغې د سفر اصلي محور و. هغه وايي، د ځایي کلتور د درناوي لپاره یې حجاب واغوست: «یوازې توپیر دا و، چې دا کار ما د خپلې خوښې له مخې وکړ او طالبانو دا حق له افغان میرمنو څخه اخیستی دی.»

نټالیا وایي: «دا د دین خبره نه ده، دا د واک او کنټرول خبره ده. طالبان د شریعت ساتونکي نه دي، بلکې د ازادۍ دښمنان دي.»

دغه برازیلۍ ورزشکاره په خواشینونکي ډول ډیلي سټار ته وایي: «طالبانو د ښځو د زده‌کړو او کار مخه نیولې، او هغوی یې له ټولنیز ژوند څخه په بشپړ ډول ایستلې دي او هره ورځ د دوی په وړاندې د محدودیتونو دیوالونه لا پسې غښتلي کوي.»

هغه وړاندې وايي: «ما افغانستان ولید، یو خاوره چې د ترهګرو له‌خوا اداره کېږي، چېرې چې ښځې په زور چپ کړای شوي خو لا خاموشه نه دي.»

هغې ټینګار وکړ چې نړۍ باید د طالبانو په نو بڼې دوکه نه شي: «د دوی دروغجنې مسکاوې او نرمې اعلامیې نه شي کولای حقیقت پټ کړي، افغانستان د استبداد تر سیوري لاندې دی، او ښځې یې د جبر په زنځیرونو کې تړل شوي دي.»

د یادولو وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو د بیا ځلې واک ته رسېدو نږدې څلور کاله تېرېږي خو لا هم دغې ډلې د ښځو په وړاندې خپل سخت دریځ نه دی نرم کړی.

دغه سازمان زیاتوي، چې یوازې د تېر اپریل په میاشت کې له پاکستان څخه له ۱۰۰ زرو ډیر کډوال راستانه شوي، چې ډيری یې ښځې او ماشومان دي.

وايي، په داسې حال کې چې په افغانستان کې دننه د خلکو پراخ بې ځایه کیدلو، وچکالۍ، د خوړو ناامني، د ناروغیو خپرېدلو او د «کویډ ۱۹» وبا د پرله پسې اغیزو په ګډون دغه هېواد د ننګونو له پېچلې لړۍ سره مخ دی.

د روغتیا نړيوال سازمان د افغانستان د روغتیا بیړنیو حالاتو د پروګرام مشر ډاکټر جمشید تنولي وویل: «مونږ هڅه کوو چې ترڅو د روغتیایي کړکیچ خطرونه کم کړو او د ټولنې روغتیا، په ځانګړې توګه د ښځو او ماشومانو روغتیا خوندي کړو.»

تنولي زیاته کړه: «مونږ له شته سرچینو څخه په استفادې، د راستنیدونکو لپاره په صفري نقطو او همدارنګه د بیرته راستنیدو په سیمو کې د اړتیا وړ روغتیایي خدماتو چمتو کولو ته لومړیتوب ورکوو.»

ډاکټر تنولي، خبرداری ورکړ، چې که پر وخت ملاتړ او د ژوند ژغورونکو روغتیایي خدماتو چمتو کولو پرته به دا راستنیدونکي د ناروغیو له خپریدو، اړینې بیړنۍ پاملرنې او رواني روغتیا ملاتړ ته د لاسرسي نشتوالی په ګډون د مخ په زیاتیدونکو خطرونو سره مخ شي.

هغه په افغانستان کې د شته روغتیایي سیستم کمزورتیا ته په اشارې سره وویل: «د اړینو روغتیایي خدماتو او طبي اکمالاتو لپاره، په ځانګړي ډول د ټراما او د زیږون روغتیايي کڅوړو او په مهمو سرحدي نقطو او د بیرته راستنیدو په سیمو کې د ناروغیو څارنې او د وبا په وړاندې د ظرفیت پیاوړی کولو په موخه اضافي تمویل ته خورا اړتیا ده.»

د یادولو وړ ده، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو د عامې روغتیا وزیر نور جلال جلالي د روغتیا نړیوال سازمان له استازي ایډوین سینیزا سلاوډر څخه غوښتي و، چې د روغتیا په برخه کې ورسره ځانګړې همکاري وکړي.

یاد سازمان په خپل یوه راپور کې ویلي‌ و، چې د امریکا پراختیایي مرستو له کبله په دغه هېواد کې یو شمېر روغتونونه تړل شوي او په دې برخه کې بودجه هم د پام وړ را کمه شوې ده.

په راپور کې راغلي و، چې طالبان د افغانستان د روغتیايي سېسټم د چلولو لپاره هېڅ ډول تګلاره،‌ کافي بودجه او هوډ نه لري چې له کبله یې ناروغان له ګڼو ننګوونو سره مخ دي.

همدا راز وېره ښوول شوې وه، چې د افغانستان روغتیایي سکټور د ګړنګ پر غاړه ولاړ دی او که لازم اقدامات ونه شي؛ نو دا ناورین به لا پراخ شي.

‏نوموړي دغه څرګندونې تېره ورځ د درملو تولیدي کارخونو ته د طالبانو د عامې روغتیا وزارت له‌خوا د تصدیق پاڼو د وېش په غونډه کې کړې دي.
هغه په دغه ناسته کې د درملو د تولیدي کارخونو له مسوولانو غوښتي، چې له ملي او نړۍوالو معیارونو سره سم درمل تولید کړي.
هغه ویلي: «که په هېواد کې د درملو تولیدي فابریکې له ملي او نړۍوالو معیارونو سره سم درمل تولید کړي، دا به نه یوازې لویه لاسته راوړنه وي؛ بلکې پر وارداتي درملو به د هېواد تکیه راکمه کړي.»
نوموړي دارنګه له ټولو ادارو غوښتي، چې د ملا هبت‌الله د حکم له مخې له کورنیو تولیداتو استفاده وکړي او خپلو معیاري روغتیایي تولیداتو ته لومړيتوب ورکړي.

افغانستان ته تر ډېره د اړتیا وړ درملو لویه برخه له ګاونډیو هېوادونو واردېږي؛ خو نیوکې دا دی، چې دغه هېوادونه افغانستان ته بې کیفیته درمل واردوي.

که څه هم طالبانو په وار، وار ویلي، چې دوی به د بې کیفیته درملو د واردولو مخه ونیسي؛ خو لا تر اوسه پورې یې په دې تړاو کوم عملي اقدام نه دی کړی.