اوکرایني چارواکو خبر ورکړی، چې روسیې یو وار بیا پر کیف د بې پېلوټه الوتکو او توغندیو بریدونه کړي، چې په پایله کې یې اته تنه ټپیان شوي دي. د راپورونو له مخې، د بریدونو له پیل سره سم په کیف ښار کې د هوايي بریدونو په اړه د خبرداري زنګونه هم غږول شوي دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، د کیف ښاروال ویتالي کلیچکو ویلي، چې د ژغورنې کارکونکي اغیزمنو سیمو ته لیږل شوي او د ټپیانو سره تر لومړنیو روغتیایي مرستو وروسته یې مرکزي روغتون ته استولي دي.
دا برید په داسې حال کې ترسره شوی، چې د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف د جمعې په ورځ وویل، چې هیواد یې د اوکراین د کړکیچ د حل لپاره د تفاهم په یوې مسودې کار کوي.
د هغه په وینا، پلان په پرمختللي پړاو کې دی او مسکو به د اوربند لپاره خپل وړاندیزونه کیف ته وړاندې کړي.
د طالبانو، پاکستان او چین ترمنځ د وروستیو اقتصادي هوکړو تر څنګ د دغو هېوادونو تودې اړیکې په سوېلي اسیا کې د جیوپولیټیکي بدلونونو نښې راڅرګندوي. د ارګنایزر مجلې د مقالې پر بنسټ، دغه درې اړخیزه مثلث هند سخت اندېښمن کړی دی.
د روانې مئ میاشتې په ۲۱مه، چين، پاکستان او طالبانو په بېجينګ کې د يوې ناستې پر مهال هوکړه وکړه، چې د چين-پاکستان اقتصادي دهليز دې تر افغانستان وغځول شي.
دا درې اړخيزه پرېکړه د چين د «يو کمربند – يوه لاره» (BRI) نوښت برخه ده، چې موخه يې د سيمهييزو هېوادونو ترمنځ د نښلېدنې پياوړتيا او اقتصادي همکاريو پراخول دي.
د دغې هوکړې له مخې افغانستان هم باید د سي پېک (CPEC) برخه شي.
د دې هوکړې پلويان دا اقدام د اقتصادي ودې او سيمه ييز ثبات لپاره ګټور بولي، خو هند بيا دا يو ستراتيژيک ګواښ ګڼي، چې ښايي د دغه هېواد پر نفوذ او سيمه ييز حاکميت ناوړه اغېزې وکړي.
د سيپيک CPEC پروژه څه ده؟
د چين-پاکستان اقتصادي دهليز (CPEC) يوه مهمه پروژه ده، چې د BRI د ستر نوښت برخه ده.
دغه پروژه د چين له سينکيانګ ولايت نه پیل کېږي او د پاکستان تر ګوادر بندر پورې رسېږي. د دغه دهليز په دننه کې د سړکونو، اورګاډو کرښو او د انرژۍ د نل ليکو يوه پراخه شبکه جوړيږي، چې له لارې يې چين ته يو خوندي، چټک او اغېزناک سوداګريز او ټرانسپورټي مسير برابرېږي.
اوس چې افغانستان هم دې طرحې ته ورګډېږي، د دې هېواد زېربناوې او سرچينې به هم د يادې شبکې برخه شي.
دا پرمختګ کولای شي د افغانستان لپاره سيمه ييزو بازارونو ته د لاسرسي نوي فرصتونه برابر کړي او د سوداګرۍ دروازې پرانېزي.
د هند اندېښنې
هند له پيله د CPEC له پروژې سره مخالفت کړی، ځکه چې دغه پروژه د پاکستان تر ولکې لاندې د کشمير له سيمې تېريږي، چې نوی ډیلی یې خپله خاوره ګڼي.
د دې پروژې افغانستان ته پراخېدل د هند اندېښنې نورې هم زياتې کړي، ځکه نوي مسيرونه ښايي د پاکستان لهخوا د لانجمنو سيمو مشروعيت وبولي.
نوی پرمختګ داسې تعبيرېدلای شي، چې د اوسني دهليز لپاره يو ډول قانوني بڼه پيدا کوي، چې دا کار د هند لپاره د حاکميت او ځمکنۍ بشپړتيا ښکاره نقض ګڼل کېږي.
هند دا وېره هم لري، چې دغه اقدام به د نورو لانجمنو سيمو لپاره هم يوه بېلګه شي.
سټراټېژیکې پايلې
د ارګنایزر مجلې په باور د سي پېک (CPEC) پراخېدل افغانستان ته، د هند لپاره سټراټېژیکې پايلې لري.
د مقالې په باور که له يوې خوا دا کار کولای شي د چين نفوذ په سوېلي اسيا کې زيات کړي او له بل لوري هند له هغو پروژو او زېربنايي اتحادونو سره مخامخ کړي چې د چين تر اغېز لاندې دي.
دا سټراټېژي چې «د مرواريدو لړۍ» په نوم ياديږي، کولای شي د هند سټراټېژیکې خپلواکۍ ته زيان ورسوي او د دغه هېواد سيمه ييزو موخو ته خنډ وګرځي.
مقاله کاږي، بلخوا د افغانستان ورګډېدل د سيمې د ځواک توازن هم بدلولای شي.
چين به د افغانستان او پاکستان له لارې په سيمه ييزو چارو کې لا ډېر نفوذ ومومي او دا موضوع کېدای شي د هند ونډه او اغېزه په مهمو سيمه ييزو پرېکړو کې کمه کړي.
دا بدلون به د هند د امنيت، سوداګرۍ او بهرنيو اړيکو پر تګلارو هم تاثیرات ولري.
اقتصادي او امنيتي اندېښنې
سربېره پر سياسي او ستراتيژيکو اغېزو، دې پروژه اقتصادي او امنيتي اندېښنې هم زېږولي دي.
هند اندېښنه لري، چې د چين پانګونه به په افغانستان کې زياته شي او دا کار به د نوي ډیلي سوداګريزې او د پانګوالۍ ګټې له خطر سره مخ کړي.
د چين، پاکستان او افغانستان ترمنځ نږېدوالی کېدای شي د هند لوېدیځو پولو ته څېرمه د خلکو او توکو د تګ راتګ ډېریدو ته هم اسانتیاوې برابرې کړي، چې نوی ډیلي اندېښنه لري ښايي دغو پولو کې یې امنیتي ننګوونې بیا ډېرې شي.
د هند ممکنه غبرګون
د ارګنایز مقاله کې ویل شوي، په داسې شرايطو کې نوي ډیلي ښايي اړ شي چې خپلې سيمه ييزې سټراټېژۍ بيا و ارزوي.
له اټکل کیدونکو غبرګونونو څخه يو دا دی، چې هند به له خپلو ګاونډيو سره ډيپلوماټيکې اړيکې پياوړې کړي، څو د چين د نفوذ مخه ونيسي.
همدا راز، هند کولاى شي پر بديلو پروژو لکه د شمال–جنوب نړيوال ټرانسپورټي دهليز (INSTC) باندې تمرکز زيات کړي، څو خپلې سوداګريزې لارې پراخې کړي او له هغو سيمو ځان خلاص کړي چې چين پرې اغېز لري.
مقاله کاږي، له امنيتي اړخه، د پولې څارنه، استخباراتي همغږي او د ترهګرۍ ضد تدابیر زياتول، له هغو ګامونو څخه دي، چې هند يې اخيستلای شي.
همداراز د څو اړخيزو نړيوالو سازمانونو او متحدو هېوادونو سره د همکارۍ پراخول، کولی شي د هند سيمه ييز رول پياوړی کړي.
د مقالې پای کې راغلي، له افغانستان نه د چين-پاکستان د اقتصادي دهليز پراخېدل د سوېلي اسيا جيوپوليټيکي فضا ته نوی بدلون ورکوي.
دا پروژه، که څه هم د پرمختګ او همکارۍ يو فرصت ګڼل کېږي، خو د هند لپاره یې ګڼې سياسي، اقتصادي او امنيتي ننګونې راولاړې کړې دي.
ویل شوي، چې نوی ډيلی باید په ځیرکۍ او سړو مغزو يوه هر اړخيزه تګلاره غوره کړي، څو خپلې ګټې خوندي وساتي او د سيمې ثبات ته دوام ورکړي.
د پاکستان د پوځ ویاند احمد شریف چودري د جمعې په ورځ د (غبرګولي دویمه) په اسلام اباد کې د یوې خبري غونډې پر مهال ویلي، چې تر زرو افغانانو ورته د یوه پاکستاني وینه مهمه او د ارزښت وړ ده. د دغه هېواد پوځ او حکومتي چارواکو تر دې وړاندې هم ورته څرګندونې کړې وې.
دغه ډول څرګندونو په وار وار د افغانانو سخت غبرګونونه راپارولي او د پاکستان له لوري د افغانانو د وژنې کرکجنه تګلاره یې بللې ده.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي، چې پاکستان د چین په منځګړتوب غواړي له طالبانو سره یو ځل بیا اړیکې ورغوي.
د «۱۳ ورځې، ۱۳ شپې»په نوم فرانسوي فلم چې د ریښتیني پېښو لهمخې جوړ شوی، د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشت کې له کابل نه د فرانسویانو او سلګونو افغانانو د ایستلو لپاره د دغه هېواد ماموریت انځور کړی دی.
د سکرین ډېلي د راپور لهمخې، د دغه فلم کیسه د ۲۰۲۱ کال د اګست پر۱۵مه پیلېږي؛ هغه ورځ چې طالبان کابل ته دننه شول. په یاد فلم کې روشدي زم د «مو بیدا» په نوم د فرانسوي پولیسو د یوه افسر رول لوبوي چې د یوه بحراني وضعیت پرمهال په کابل کې د ایسارو افغانانو او فرانسویانو د ژغورنې هڅه کوي.
په دغه فلم کې ګڼ شمېر هغه افغانان لیدل کېږي چې له فرانسوي ځواکونو سره یې کار کړی او له فرانسویانو سره یوځای په کابل کې د فرانسې ته پناه وړي. مو بیدا د رسمي مقرراتو خلاف، د خلکو پر مخ د سفارت دروازې د پرانیستلو امر کوي.
که څه هم دغه فلم احساساتي صحنې او قوي موسیقي لري، خو منتقدینو یې ویلي چې د فلم ځینې برخې د فرانسې ملتپالنې رنګ لري او ټول واقعیتونه نه دي.دا فلم د واقعیت د بشپړ انعکاس پرځای د احساساتي ټریلر او کیسې په توګه لیدل کېږي.
د دغه فلم ترڅنګ، په فرانسه کې د کابل په نوم یو ټلوېزیوني سریال هم خپور شوی چې د یوې افغانې مېرمنې له نظره همدا پېښې بیانوي. همداراز، سږکال د کابل فساد په نوم یو بل فلم هم خپور شوی دی.
په دغه فلم کې هڅه شوې چې په کابل کې د تخلیې د هڅو یوه برخه انځور کړي، خو ځینې کرکټرونو او کیسو یې د ډېر جذابیت لپاره افسانوي بڼه خپله کړې ده.
سپينې ماڼۍ او د امریکا دفاع وزارت په یوه ناسته کې پر دې بحث کړی، چې د دغه هیواد پخوانی دفاعي سیسټم له نوې ټکنالوژۍ سره برابر کړي. په دې لیدنه کې د دفاع وزارت ویلي، چې له افغانستان نه دامریکايي ځواکونو د وتلو په اړه د حساب ورکولو بهیر هم پيلوي.
د امریکا دفاع وزارت د عامه اړیکو سلاکار او لوړپوړي مشاور شاون پارنل د دفاع وزير او ډونالډ ټرمپ سره يو ځای د اوونيز راپور پر مهال د «طلايي ګنبد» توغندیو دفاعي ډال اعلان وکړ.
هغه په یوه ويډيو کې وویل: «دا زړور اقدام د امریکا په امنیت کې تاريخي پانګونه ده او زموږ د وطن د ساتنې دنده تر سره کوي.»
دغه د «سرو زرو ګنبد» د اسراييل د اوسپنې ګنبد دفاعي سیسټم ته ورته دی، چې د توغندیو د بریدونو په وړاندي د ساتنې لپاره جوړ شوی.
ټرمپ ویلي، چې دغه سیسټم به په درې یا څلور کلونو کې بشپړ شي: «دا د امریکا لپاره یو بنسټيز بدلون دی، دا د يوه نسل لپاره د امریکا او امریکانانو د امنیت په برخه کې ستره پانګونه ده، دا زموږ لپاره ویاړ دي، چې د زړور نوښت برخه یو، موږ به سمدلاسه پرې کار پيل کړو.»
په دې ناسته کې د افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو د وتلو، د لګښتونو او حساب ورکولو په اړه هم بحث شوی.
د ۲۰۲۵ کال د جنوري میاشتي په ۱۴مه د امریکا دفاع وزیر پېټ هېګسټ د سنا د وسله والو ځواکونو کميټې ته وویل، چې د حساب ورکولو د نشتوالي له کبله د هغه څه په اړه خبرې نه شي کولی چې پېښ شوي دي.
هغه سناتورانو ته وویل: «له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو او ناورين په اړه حساب نه دی ورکړل شوی، ځکه د هغه وخت مشرتابه د حساب ورکولو لپاره چمتو نه و.»
نوموړي په دې اوونۍ کې له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو د وتلو د حساب ورکولو په برخه کې ګامونه پورته کړل.
د دفاع وزارت د عامه اړیکو سلاکار او لوړپوړي مشاور، شاون پارنل، چې په دې ناسته کې برخه لرله وویل: «ما په افغانستان کې ۴۸۵ ورځې خدمت کړی دی. زما پوځي ډلې ۸۵ سلنه مرګ ژوبله وليده، دا زما لپاره شخصي موضوع ده، امریکا، حقیقت را روان دی او زه هیله لرم چي د دې مهم حساب ورکولو هڅې مشري وکړم، ستاسو لپاره، ستاسو امریکايي ولس لپاره، دا ستاسو حق دی.»
د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې د امریکا پوځ له نږدې دوو لسیزو جګړې وروسته له افغانستان څخه خپل ځواکونه وایستل او د وتلو پر مهال په کابل کې د یوه ځانمرګي بريد پر مهال ۱۳ امریکايي سرتيري ووژل شول.
د اوکراین سرحدي ځواکونو ویلي، چې اته تنه افغان وګړي یې د بېلاروس له لارې اوکراین ته د ناقانونه تېرېدو پر مهال نیولي دي. دا کسان د ریوین سیمې کې تر نیول کېدو وروسته تر پلټنو لاندې دي.
د اوکراین د سرحدي ځواکونو دولتي ادارې د راپور له مخې، دا کسان هغه مهال ونیول شول چې د استخباراتي معلوماتو پر بنسټ پر هغوی عملیات ترسره شول. یو تن کډوال کوښښ وکړ چې وتښتي، خو ژر ودرول شو.
په دې تړاو د دوی هویت او د سرغړونې شرایط تر څېړنې لاندې دي، او چارواکي هڅه کوي هغه کسان هم ومومي چې ښايي د دوی د ناقانونه تېرېدو اسانتیا یې برابره کړې وي.
یاده دې وي چې تر دې مخکې هم سرحدي ځواکونو یو تن نیولی و چې هڅه یې کوله د اوکراین او سلواکیا ترمنځ پوله د یوه سایکل (یو څرخ لرونکې بایسکل) پر مټ واوړي، خو د کیمرې له لارې وپیژندل شو او ونیول شو.