ملګري ملتونه: د افغان ځوانانو لهخوا د تنباکو کارول مخ پر زیاتېدو دي
د تنباکو د نه کارولو په نړیواله ورځ، په افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان استازی، اډوین سینیزا سلواډور وايي، چې د افغان ځوانو هلکانو له خوا د تنباکو کارول مخ په زیاتیدو دي.
د تنباکو د نه کارولو په نړیواله ورځ، په افغانستان کې د روغتیا نړیوال سازمان استازی، اډوین سینیزا سلواډور وايي، چې د افغان ځوانو هلکانو له خوا د تنباکو کارول مخ په زیاتیدو دي.
د روغتیا نړیوال سازمان د تنباکو د نه کارولو د نړیوالې ورځې په مناسبت سره پر خواله رسنۍ ایکس لیکلي دي، چې د تمباکو شرکتونه د دې مادې زیانونه د «خوږو دروغو» تر شا پټوي.
دغه سازمان زیاته کړې ده: «په افغانستان کې د ځوانانو په ځانګړې توګه د تنکيو زلمیو ترمنځ د تنباکو کارول مخ په زیاتیدو دي.اوس د دې دورې د بندولو او راتلونکي نسلونو د ساتنې وخت دی.» «»
دغه سازمان د خلکو د روغتیا او هوساینې د ساتنې لپاره د نړیوال یووالي غوښتنه کړې ده.
افغانستان د نړيوال روغتيايي سازمان د تمباکو د کنټرول تړون (FCTC) غړی هېواد دی، چې په ۲۰۱۰ کال کې یې دا تړون لاسلیک او په ۲۰۱۵ کال کې یې په ټول افغانستان کې د تمباکو د کنټرول قانون نافذ کړ.
بلخوا دوه کاله وړاندې، د طالبانو د عامې روغتیا وزارت اعلان وکړ، چې ۲۷سلنه افغانان په منظم ډول تمباکو کاروي، چې ۲.۷سلنه یې ښځې دي.
د ۲۰۱۰ او ۲۰۲۰ کلونو ترمنځ د تمباکو استعمال کچه د ۲۹.۱سلنې څخه ۲۳.۳٪ ته راټیټه شوې ده. خو د ۲۰۱۹ کال د نړیوال تمباکو وبا راپور له مخې، د افغانستان د نارینه وو تمباکو استعمال کچه ۳۵.۲سلنه او د ښځو ۲.۱٪ ده.
د یادولو وړ ده، چې که چیرې په نړۍ کې د تمباکو استعمال کچه کمه نه شي، نو تمباکو پورې اړوند مړینې به په کال کې ۱.۷۴ میلیونه ته ورسیږي.
د طالبانو تر واک لاندې باختر اژانس خبر ورکړی، چې تېره ورځ د تورخم، سپین بولدک، د نیمروز ورېښمو پله او د هرات اسلام کلا له لارې «۱۱۰۷ افغانې کورنۍ» په جبري ډول له ایران او پاکستان نه اېستل شوې دي.
د راپور پر بنسټ، د تورخم له لارې ۱۲۵ او د کندهار له لارې ۶۸ کورنۍ له پاکستانه په جبري توګه هېواد ته ستنې کړای شوي دي.
همدا راز ایران بیا تېره ورځ تر ټولو ډېر شمېر «۹۱۴ افغانې کورنۍ» له دغه هېواده اېستلې دي.
د ایران حکومت په دې وروستیو کې د افغان کډوالو د اېستل کیدو بهیر چټک کړی دی.
پاکستان بیا د اپرېل میاشتې راهیسې د کډوالو د اېستل کیدو لړۍ پېل کړې چې د شمېرو له مخې تر دې دمه یې تر «۱۵۰زرو» ډېر افغانان په زور له خپل هېواده اېستلي دي.
اوس هم د دغه هېواد په بېلابېلو ایالتونو کې د افغانانو د نیول کیدو پسې د پولیسو کور په کور عملیات روان دي، خو د تېرو اونیو پرتله یو څه پڅ شوي دي.
همدا راز پاکستان له ملګرو ملتونو سره ثبت افغان کډوالو ته چې د (پي او ار) کارت لرونکي دي خبرداری ورکړی، څو د جون میاشتې تر پایه دغه هېواد پرېږدي.
خبرداري کې راغلي، که افغانان تر یادې مودې په خپله خوښه ستانه نه شي، نو پولیس به یې دروازو ته ورشي او په زوره به یې وباسي.
په یاد هېواد کې نږدې دوه میلیونه افغانان د ملګرو ملتونو سره ثبت د استوګنې قانوني کارتونه لري.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ له لوري له پاکستانه غوښتنه شوې، چې د دغو افغان کډوالو سره دې له نرمۍ کار واخلي او په زور د یې ستنیدو ته نه مجبوروي.
پاکستان د کډوالو ملاتړ سازمانونو دغه غوښتنو ته هېڅ ډول پاملرنه نه ده کړې او د افغانانو د نیول کیدو خلاف یې خپلې هڅې روانې ساتلي دي.
هم مهاله ایران هم له طالبانو سره هوکړه کړې، څو په بېلابېلو پړاوونو کې افغان کډوال په منظمه توګه وباسي، خو نیوکې دا دي چې ایراني پولیس په شکنجو او زورونو سره دا لړۍ پیل کړې ده.
ایران وایي، نږدې اته میلیونه افغان کډوال یې په هېواد کې مېشت دي، چې له ډلې یې څلور میلیونه کسان قانوني اسناد نه لري او یا یې هم د اسنادو موده پای ته رسیدلې ده. پاکستاند افغان کډوالو لپاره نړۍ په کچه د ځورونو بدترین هېوادونه ګڼل کېږي.
د پاکستان اېکسپرېس ټربیون ورځپانې د خپلو سرچینو په حواله لیکلي، چې طالبانو په افغانستان کې د هغو کسانو او ډلو پر وړاندې پراخې هڅې پیل کړې، چې د پاکستان له مخالفو وسله والو سره خواخوږي لري.
راپور کې زیاته شوې، طالبانو هغه افغانان په نښه کړي، چې د «ټي ټي پي» په ګډون له بېلابېلو پاکستان ضد وسله والو ډلو سره یو ځای شوي دي.
د ورځپانې په باور، دا لومړی ځل دی چې طالبانو نه یوازې د اسلام اباد غوښتنو ته مثبت دریځ څرګند کړی، بلکې عملي اقدامات یې هم پیل کړي دي.
تر دې دمخه افغانستان انټرنشنل هم په خپله یو راپور کې په ډاګه کړې وه، چې طالبانو له «ټي ټي پي» سره د اړیکو په تور خپل یو شمېر قوماندانان او غړي زنداني کړي دي.
له دې اقداماتو سره هم مهاله په کابل کې د طالبانو یوه غړي سعید الله سعید د خپلې ډلې د پولیسو په فراغت غونډه کې سپارښتنه وکړه چې د ملا هبتالله د امر له مخې د دوی کسان بهرنیو هېوادونو ته د جګړې یا د هغه په اصطلاح «جهاد» ته نه شي تللی.
پاکستاني رسنیو د نوموړي څرګندونې په پراخه توګه تبلیغ کړې او دا یې مثبت ګام وباله.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي، چې تېره اوونۍ په بېجینګ کې د طالبانو، پاکستان او چین بهرنیو چارو وزیرانو د ګډو همکاریو په تړاو غونډه هم وکړه.
په یاده غونډه کې د چین په منځګړتوب طالبانو پاکستان ته ډاډ ورکړی، چې د خپل دغه ګاونډي امنیت ته په ځانګړې پاملرنه کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار هم کابل ته د اپرېل میاشتې په ۱۹مه نېټه د خپل سفر په تړاو تازه څرګندونې کړي دي. هغه وويل: «د پاکستان او افغانستان اړيکې په ښه لور روانې دي. د دغه بهير د ساتلو لپاره خوشحاله يم، چې اعلان وکړم، زموږ حکومت پريکړه کړې چې کابل ته به سفير ولېږي او له دې وروسته به زموږ استازولي د شارژدافیر پر ځای د سفیر کچې ته لوړه شي.»
ډار زیاته کړه: «زه باور لرم چې دا ګام به زموږ د دواړو هېوادونو ترمنځ د امنيت، ترهګرۍ ضد مبارزې، سوداګرۍ او اقتصاد په برخو کې همکارۍ ته وده ورکړي.»
طالبانو سره د اړیکو پر سر د اسلام اباد او نوي ډیلي ترمنځ سختې سیالۍ روانې دي.
باورونه دا دي چې دواړه لوري غواړي د یادې ډلې باور خپل کړي، خو طالبانو لا له دواړو لوریو سره پاللې ده.
پاکستان تل په افغانستان کې له حکومتونو تمې لرلي، چې باید له هند سره اړیکې ونه لري او ورته غوښتنې له طالبانو هم لري.
پاکستان «ټي ټي پي» او بلوڅ بېلتون پاله د هند نیابتي ډلې بولي او پر طالبانو یې نیوکې کړي چې د دوی ضد دغو ډلو ته یې پناه ځایونه ورکړي دي.
طالبانو تر دې مخکې هم د دغه کشالې پر سر له اسلام اباد سره خبرې کړې وې، خو ښکاري چې دا کړکېچ لا هم په باوري توګه نه دی حل شوی.
د ډیلي مېل ورځپاڼې د راپور پر بنسټ، چې یو ۳۳ کلن افغان د کډوالۍ په اسنادو کې درغلي کړې او ځان یې په افغانستان کې د امریکايي پوځیانو یو کارکوونکی معرفي کړی و. وايي، دغه افغان په دروغ ویلو تورن او د حقاني شبکې د غړي په توګه پیژندل شوی دی.
د ډیلي مېل ورځپاڼې د راپور له مخې، د څارنوالانو اسناد ښيي، چې د هغه د ګوتو نښې په هغو اسنادو کې موندل شوې، چې په ۲۰۱۱ کال کې په افغانستان کې د یوه ترهګریز برید د پلان جوړولو په اړه وو.
په راپور کې راغلي،د امریکا استخباراتي ایجنټان له پیل څخه د دغه افغان وګړي د ترهګریزو اړیکو او د هغه د جعلي ویزې له ادعاوو څخه خبر وو، خو هغه ته یې موقع ورکړه، چې متحده ایالاتو ته ننوځي ترڅو د هغه په وړاندې قضیه ثبت کړي.
ډیلي مېل زیاتوي، دلبر ګل دلبر، تېر کال له خپلې مېرمنې او پنځو کوچنیو ماشومانو سره د کډوالۍ په ځانګړې ویزې (SIV) امریکا ته راغلی و، او په روانه میاشت کې د امریکا د ویزې غوښتنلیک په بهیر کې د درغلۍ په تور ونیول شو.
د کډوالۍ ځانګړې ویزې ( SIV ) د هغو افغان او عراقي ژباړونکو لپاره دي، چې د امریکایي سرتېرو او ډیپلوماتانو سره یې په یادو هېوادونو کې مرسته کړې ده.
دلبرګل، په ۲۰۲۱ کال کې له خپلې مېرمنې او پنځو ماشومانو سره د ویزې ترلاسه کولو لپاره د جعلي اسنادو د برابرولو په تور په نیویارک کې نیول شوی و.
د امریکا یوه قاضي کولن ډي هالنډ، دلبر ګل د هغه د احتمالي تېښتې د خطر له امله په توقیف کې ساتلی او پر هغه تور دی، چې د ۲۰۲۱ کال په غوښتنلیک کې یې له یوه امریکایي شرکت څخه د کارکولو جعلي لیک وړاندې کړې و.
ډیلي میل ورځپاڼې په خپل راپور کې ویلي،چې څارنوالانو په دې اوونۍ کې څرګنده کړه چې دا «د ویزې درغلۍ معمول قضیه نه وه.»
د هغه په ۱۱مخیزه قضیه کې راغلي: «مدعي نه یوازې د ویزې لپاره وړ نه و ځکه، چې هغه د کار جعلي اسناد چمتو کړي وو، بلکې له حقاني شبکې سره د هغه د تړاو له امله هم تورن و.»
د پنټاګون لهخوا د خپرو شویو معلوماتو له مخې، هغه په افغانستان کې د ترهګریزو دسیسو سره تړاو درلود.
د امریکا د عدلیې وزارت د نورو معلوماتو لپاره قضیه بیاکتنه کوي.
دا لا تر اوسه روښانه نه ده، چې دلبر ګل د حقاني شبکې په پلانونو کې په کومه کچه یا په کوم ډول برخه اخیستې وه.
د بښنې نړیوال سازمان په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې د امریکا د بهرنیو مرستو ناڅاپي کمښت په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وضعیت سخته اغیزه کړې، او دوی یې د تر ټولو ډیر زیان منونکې ډلې په توګه له جدي ګواښ سره مخ کړي دي.
د بشري حقونو د دغه سازمان د څېړنو او موندنو له مخې، په افغانستان کې د ۲۳ ټولنیزو سرچینو له مرکزونو څخه ۱۲ یې د متحده ایالانو لهخوا د مالي سرچینو له بندېدو له امله تړل شوي دي.
د سازمان په وینا، دغو مرکزونو د کډوالۍ یا داخلي بې ځایه شویو څخه راستنیدونکو شاوخوا ۱۲۰،۰۰۰وګړو ته د سرپناه، خوراکي مرستې، قانوني مشورې، او روغتیایي مرکزونو ته د ورپېژندلو په ګډون ډیری نور خدمتونه وړاندې کول.
د بښنې نړیوال سازمان وايي، چې د دغو مرکزونو له تړلو سره سم، د روغتیا او اوبو رسولو په برخو کې ډیری مرستندویه پروګرامونه هم درول شوي او زیاته کړې یې ده: «دا یوه داسې مسله ده چې ښځې او نجونې یې تر ټولو ډیرې ځپلې دي، ځکه چې دوی هغه کسان دي چې تر بل هر چا ډیر روغتیایي خدماتو، د خوړو خوندیتوب او د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي څخه ساتنې ته اړتیا لري.»
د راپور په یوه برخه کې راغلي: «د دغو خدماتو ځنډول نه یوازې د متحده ایالاتو لهخوا د نړیوالو بشري حقونو له مکلفیتونو سرغړونه ده، بلکې په افغانستان کې د زیان منونکو ډلو د ملاتړ د لسیزو نړیوالو هڅو ته هم زیان رسوي.»
د بښنې نړیوال سازمان دا خبرداری په داسې حال کې ورکوي، چې د ډونالډ ټرمپ ادارې د روان کال له جنوري راهیسې د څو اجرایوي فرمانونو په صادرولو سره د بشري او پرمختیایي پروګرامونو تمویل په ناڅاپي ډول بند کړی دی.
دا پریکړه د افغانستان، سوریې، یمن، جنوبي سوډان، ګواتیمالا، هایتي او اوکراین په څیر هیوادونو کې د ژوند ژغورنې خدماتو د ځنډولو یا بندولو لامل شوې ده.
د بښنې نړیوال سازمان د امریکا له حکومت څخه غوښتي، چې ژر تر ژره ځنډول شوې مرستې بیا پیل کړي او د خلکو، په ځانګړې توګه د افغان ښځو او ماشومانو د ژوند او وقار د ساتنې لپاره خپل نړیوال مسوولیتونه ترسره کړي.
د ښځو، سولې او امنیت په برخه کې د نادولتي ادارو ګډ کاري ټیم (اینجياو ډبلیوجي) په خپل تازه میاشتني راپور کې ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې اوسمهال ښځې د حقونو په برخه کې تر ټولو جدي او ژور نړیوال ناورین تجربه کوي.
د دغه راپور له مخې، دا کړکېچ د طالبانو د قصدي، تبعیضي او دوامدارو سختو تګلارو له امله مخ په پراخیدو دی، چې موخه یې له ټولنیز ژوند څخه د ښځو او نجونو په بشپړه توګه محوه کول دي.
راپور څرګندوي، چې طالبانو پر نادولتي ادارو او د ملګرو ملتونو پر دفترونو د ښځو د کار دوامداره بندیزونه لګولي، چې دې چارې یې د بشري مرستو پر بهیر سختې اغېزې کړې دي.
له همدې امله اړمنې ښځې او نجونې د دغو مرستو په ترلاسه کولو کې هم له جدي ستونزو سره مخ شوې دي.
همداراز د بشري مرستو د بودجې کمښت د ښځو او نجونو لپاره د روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی هم له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
راپور زیاتوي، افغان ښځې نه یوازې له ټولنیز ژوند څخه محرومې شوې دي، بلکې په خپلو کورونو کې هم خوندي نه دي.
د ښځو دغه ملاتړې اداره وايي، طالبانو د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي د مخنیوي ټولې ادارې او جوړښتونه ړنګ کړي، او سړي یې اړ کړي چې د کورنۍ ښځینه غړو چلند وڅاري او کنټرول یې کړي.
همدا رنګه، د فعالو ښځو، خبریالانو، د بشر د حقونو مدافعانو او اعتراض کوونکو ښځو پر ضد اقدامات هم کېږي او نیونو لړۍ یې روانه ده.
راپور کې اندېښنه ښودل شوې، چې د «اخلاقي اصولو» لکه د جبري حجاب څخه د سرغړونې په تور زنداني شوې مېرمنې د بند پر مهال د طالبانو له لوري له فزیکي، جنسي او رواني تاوتریخوالي سره مخ دي.
همدا راز د همجنس خوښي، د قومي لږکیو ښځینه او معیوبې مېرمنې د تبعیض او تاوتریخوالي له څو اړخیزو بڼو سره لاس او ګریوان دي.
د ښځو، سولې او امنیت په برخه کې د نادولتي ادارو ګډ ټیم خبرداری ورکړی، چې دا پراخ او سېسټماټیک اقدامات د «جنسیتي ځورونې» او د «بشریت پر ضد جنایات» مصداق ګڼل کېدای شي.
په راپور کې راغلي، چې ډېرې افغان ښځې او نړیوال کارپوهان د افغانستان اوسنی وضعیت «د جندر اپارټاید» یا د جنسیتي تبعیض یوه منظمه بڼه بولي او غواړي چې دا حالت د نړیوالو قوانینو له مخې د یو جنایت په توګه په رسمیت وپېژندل شي.
راپور د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د «دوحې بهیر» هم تر نیوکو لاندې نیولی او ویلي یې دي چې تر اوسه یې د افغان ښځو د معنادارې، خوندي او برابرې ونډې تضمین نه دی کړی.
دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۲۷۲۱ (۲۰۲۳) پرېکړه لیک کې له ټولو خواوو غوښتي وو، چې ښځو ته باید پوره، مساوي، خوندي او ماناداره برخه ورکړل شي. اندېښنې دا دي، چې که دا بهیر ټوټه ټوټه پرمخ لاړ شي، نو ښایي د ښځو د سېسټماتیک له منځه تللو لامل شي.
یاد سازمان غوښتنه کړې چې نړیواله ټولنه دې طالبان تر فشار لاندې راولي، ترڅو په سملاسي توګه ټول هغه قوانین او تګلارې لغوه کړي، چې د ښځو پر حقونو تېری کوي او نړیوالو ژمنو ته، په ځانګړي ډول د ښځو پر ضد د تبعیض له منځه وړلو کنوانسیون (CEDAW) ته ژمن پاتې شي.
راپور کې راغلي، چې د طالبانو د دغه بشر ضد اقداماتو پر وړاندې باید په نړیوالې محکمه کې قضیې ثبت شي او ملګري ملتونه باید یو د سرغړونو د اسنادو راټولولو لپاره یو ځانګړی میکانیزم هم رامنځته کړي.
همدا راز زیاته شوې، ملګري ملتونه باید دا یقیني کړي، چې د دې سازمان ټول دفترونه او ادارې په افغانستان کې خپل ماموریتونه پرته له خنډه ترسره کړي.
دغه راپور کې غوښتنه شوې، چې ملګري ملتونه او مرسته کوونکي هېوادونه باید خپلې مرستې د ښځو په مشرۍ افغان ټولنو ته ورکړي، څو په بې پرې او خوندي توګه پرته له جنسیتي توپیره پر اړمنو خلکو ووېشل شي.
د راپور په پای کې راغلي، طالبان باید ژر تر ژره د بشري حقونو د فعالانو، خبریالانو او د سولې غوښتونکو د ځورونې، نیونې او ځورولو لړۍ ودروي.