محسن داوړ طالبانو ته: تاسو چې په افغانستان کې کوم جنګ وکړو، هغه په څه جایز و؟

د بیان ازادي چې د هرې ازادې ټولنې بنسټ ګڼل کېږي، په افغانستان کې تر سخت فشار لاندې دی.

په ۲۰۲۱ کال کې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته خبریالان، لیکوالان، هنرمندان او د بشري حقونو فعالان له پراخو محدودیتونو، سانسور، نیولو او ان له وژنې سره مخ شوي دي.

که څه هم خبریالان اطلاعاتو ته تر ډېره لاس‌رسی لري، خو دا چې دا حقایق خلکو ته ورسوي، ګوښوونکی کار ګرځېدلی. داسې ژورنالستان شته چې یوازې د یو انتقادي راپور له امله نیول شوي، وهل شوي یا هم بې‌درکه شوي دي.

د ازادې رسنۍ شاخصونه

د نړۍوال مطبوعاتي سازمان "د بې پولې خبریالانو" د تازه راپور له مخې، افغانستان د بیان ازادۍ له پلوه د نړۍ په ۱۸۰ هېوادونو کې ۱۷۸م مقام لري.

دا په داسې حال کې ده، چې له طالبانو وړاندې یعنې په ۲۰۲۱ کې افغانستان ۱۲۲م مقام درلود، چې دا د ازادې رسنۍ د یوه ناورین ښکارندوی ګڼل کېږي.

د طالبانو تر واک لاندې، یوازې انتقادي ژورنالیزم نه دی ګواښل شوی، بلکې هغه راپورونه هم چې د طالبانو حکومتي روایت سره همغږي نه لري، له سانسوره تېرېږي یا د خطرونو سبب ګرځي.

خبریالان له افغانستانه تښتي، خو له خوندي پناه بې‌برخې دي

له افغانستانه زرګونه خبریالان او د رسنیو کارکوونکي وتلي او ګڼ شمېر یې لا هم په پاکستان کې د کډوالو په توګه ژوند کوي. خو د پاکستان د کورنیو چارو وزارت د «ناقانونه بهرنیو اتباعو د اېستلو» پروګرام په لړ کې د دوی برخلیک هم تر پوښتنې لاندې راغلی.

د خبریالانو د خوندیتوب کمېټه (CPJ)، چې د رسنیو نړۍوال دفاعي بنسټ دی، له پاکستانه غوښتنه کړې چې دا کمپاین وځنډوي او افغان خبریالانو ته دې خوندي پناه ورکړي.

په یوه ګډ بیان کې CPJ او یو شمېر نورو نړۍوالو سازمانونو ویلي:«افغان لیکوالان، ژورنالستان، هنرمندان، او د بشري حقونو فعالان باید له جدي خطرونو څخه خوندي شي او دوی ته دې د امن، قانوني او باوقاره پناه لاره برابره شي.»

پاکستان باید د انساني همدردۍ غږ واوري

په داسې حال کې چې لوېدیځ هېوادونه د افغانستان اوسني ناورین کې ژوره برخه لري، افغان خبریالانو ته د پناه ورکولو دروازې تړلي دي او په دې وخت کې باید پاکستان د بشري مسوولیت له مخې عمل وکړي.

په اسلام‌اباد، پېښور، کوټه او کراچۍ کې زرګونه افغان خبریالان او فرهنګي فعالان شتون لري، چې د خپلو ویزو د ختمېدو له امله د اېستلو له ګواښ سره مخ دي. د دوی اېستل یوازې دا معنا لري چې هغوی بېرته یو داسې ځای ته استول کېږي، چېرې چې شکنجه، وېرې او شاید مرګ ورته منتظر وي.

ازادې رسنۍ یو ملت ژوندی ساتي

افغانستان نن موږ ته دا درس راکوي، چې کله یو ملت خپل خبریال غلی کړي، هغه ملت له رڼا، حقیقت او پرمختګه بې‌برخې کېږي.
ازادې رسنۍ د ټولنې وجدان دي؛ که دا وجدان چوپ شي، نو د دروغو، وېرې او ظلم بازار تودېږي.

پاکستان باید افغان خبریالان یوازې د یوه سیاسي بار پر ځای، د بیان د ازادۍ استازي وګڼي او ورته داسې پناه ورکړي، چې د رڼا غږ له منځه لاړ نه شي.

د پاکستان ټوډې د راپور له مخې، دا پرېکړه د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار او د طالبانو د بهرنیو چارو سرپرست وزیر امیرخان متقي تر منځ د یکشنبې په ورځ د یو ټلیفوني تماس پر مهال شوې ده.

دواړو مشرانو د دې ستراتېژيکې پروژې پر ارزښت خبرې کړي او ژمنه یې کړې چې د عملي کولو بهیر به یې ګړندۍ کړي.

له دې مخکې، اسحاق ډار د ازبکستان له بهرنیو چارو وزیر سعیدوف بختیار ادیلوویچ سره هم ورته خبرې کړي، چې پکې د درې اړخیزې هوکړې د لاسلیک د څرنګوالي او وخت په اړه تمرکز شوی و.

یاده پروژه به د منځنۍ اسیا هېوادونه د افغانستان له لارې له پاکستاني بندرونو سره ونښلوي، چې له تاشکند څخه تر پېښوره د کابل له لارې ۵۷۳ کیلومتره اوږده ده.

د دې پروژې اټکلي لګښت شاوخوا ۴.۸ مېلیارده ډالره اټکل شوی او تمه ده چې د سیمې سوداګري به پیاوړې کړي.

امیرخان متقي د پاکستان له هغې پرېکړې هرکلی وکړ، چې په کابل کې خپل ډېپلوماټیک حضور د سفیر تر کچې لوړوي او دا یې یوه مثبته پرمختیا وبلله.

هغه تایید کړې، چې افغانستان به هم په اسلام‌اباد کې خپل ډېپلوماټيک دفتر ورته کچې ته لوړ کړي.

دواړو وزیرانو د اسحاق ډار د اپرېل پر ۱۹مه د کابل د سفر پر مهال د شویو پرېکړو د عملي کېدو وضعیت هم وڅېړه او ژمنه یې وکړه، چې د متقابل باور د جوړېدو لپاره به ګډ کار ته دوام ورکوي.

که څه هم چین تراوسه د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی، خو دغه هېواد لومړنی هېواد و، چې د طالبانو له خوا نومول شوی سفیر یې ومانه.

تر هغه وروسته، متحده عربي اماراتو او یو شمېر نورو هېوادونو هم ورته ګامونه پورته کړل.

دغه وزارت د یکشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۱مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «د کورنیو چارو وزارت د قاچاق مخنیوي د سرحدي پولیسو له خوا، په کابل نړۍوال هوایي ډګر کې د څه باندې ۵۷ کیلوګرامه قیمتي او نیمه‌قیمتي ډبرو د قاچاق هڅه شنډه شوې ده.یادې ډبرې چې پکې لاجورد، زمرد، یاقوت او نور قیمتي مواد شامل وو، د یوه کارګو شرکت له لوري د صادراتو په نوم له هېواده بهر قاچاق کېدلې، خو د سرحدي پولیسو له خوا پر وخت پېژندل شوي او ضبط شوي دي.»

بل پلو، د کابل نړۍوال هوایي ډګر چارواکي وايي چې په تېرو څلورو میاشتو کې یې د ۱.۶ مېلیونه ډالرو څخه د زیاتو پیسو، ۱۸ کیلوګرامه سرو زرو او د ۹۰۰ کیلوګرامه نشه یي توکو د قاچاق مخه نیولې ده.

د دې ترڅنګ، د ۶۰۰ څخه زیاتې قاچاقي کڅوړې چې پیسې، طلا او قیمتي ډبرې لري، د هوايي ډګر له لارې د وتلو مخه نیول شوې ده .

د راپورونو له مخې، د هېواد ډېری کانونه (په ځانګړي ډول د بدخشان، پنجشېر، نورستان، لوګر، غزني، هلمند، فراه، او نورستان ولایتونو کې) د سیمه‌ییزو زورواکو، قراردادیانو او حتی طالبانو له لوري د ابتدایي وسایلو په مټ له قانوني جواز پرته استخراجېږي.

دغه زېرمې اکثره وخت پاکستان، ایران، او له هغه ځایه نورو نړۍوالو بازارونو ته قاچاقېږي.

دا قاچاق عمدتاً د وسله والو ډلو، سیمه‌ییزو قوماندانانو یا حتی د طالب چارواکو تر سرپرستۍ لاندې ترسره کېږي.

افغانستان ته د قیمتي ډبرو د قاچاق له امله هر کال مېلیونونه ډالر تاوان رسېږي. پر ځای یې دا شتمني د څو اشخاصو جیبونو ته ځي.

د کابل پوهنتون یو استاد د یوې څېړنې په ترڅ کې څرګنده کړې، چې هر کال د افغانستان نه پاکستان ته د قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو قاچاق ارزښت ۲۶۷ مېلیون ډالرو ته رسېږي.

دغه ډبرې اکثراً د سمنټو او سپینو ډبرو په نوم قاچاق کېږي او د ځینو راپورونو له مخې د دې قاچاق تر شا ځواکمنې ډلې او سیمه ییز مافیاوې لاس لري .
طالب چارواکي د کانونو قراردادونه له رسنیو پټ ساتي او ډېری وخت د معدنونو قراردادونه خپلو پلویانو یا بهرنیو شرکتونو ته ورکوي، پرته له دې چې خلک پرې خبر وي.

طالبانو له نړۍوالو مسلکي شرکتونو او متخصصینو سره اړیکې پرې کړې دي، چې له امله یې د کانونو استخراج غېر مسلکي او له تخریبي زیانونو ډک دی.

د چارو پوهان وایي، که چیرې دا معدني زېرمې په قانوني، شفاف، او په مسلکي ډول استخراج شي، افغانستان کولای شي د سیمې د اقتصاد یو مهم لوبغاړی شي، خو دا فرصتونه له لاسه ورکول کېږي.

د ایرنا خبري اژانس د تایباد ولسوالۍ د سیاسي، امنیتيي او ټولنیزو چارو مرستیال مهدي رجبي له قوله راپور ورکړی، چې د هرات او اسلام کلا له ګمرکونو څخه ایران ته د بهرنیو او ایراني موټرو تګ د تېرې میاشتې په پرتله ۴۰ سلنه ډیر شوی دی.

مهدي رجبي وايي:« اوس مهال له افغانستان نه هره ورځ شاوخوا ۷۰۰ ایراني او بهرني باروړونکې یا خالي لارۍ له دغه سرحده تګ راتګ کوي، مخکې د موټر دا شمېر یوازې ۵۰۰ وو.»

د نوموړي په خبره، وړاندې تردې ایراني موټر چلوونکو د هرات او اسلام کلا په ګمرکونو کې د اوږدې تم کېدا په اړه شکایتونه لرل.

په ننګرهار کې د رسنیو ځینو مسوولانو نن یکشنبه د غبرګولي ۱۱مه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې په دغه ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست پر ښځینه خبریالانو شپږ بندیزونه لګولي دي.

لومړی بندیز دا دی چې په ننګرهار کې ښځینه خبریالانې پرته له محرم څخه رسنۍ ته نشي تلی.

دویم بندیز دا چې هیڅ ښځینه خبریالانې نشي کولای، چې تفریحي خپرونې وړاندې کړي.
درېیم بندیز دا دی چی هیڅ ښځینه خبریاله نشي کولای، چې په لایف خپرونو کې د نارینه وو سره او هیڅ نارینه همکار نشي کولای، چې له ښځینه خبریالانو سره خبرې وکړي.

څلورم بندیز دا دی، چې د خپرونو د بکګرونډ موسیقي په نشر کې هم له پوره دقت نه کار واخلي.

پنځم بندیز دا دی چې په ادبي خپرونو کې د عشقي او داسې شعرونو ویلو نه ډډه وشي، چې د اخلاقو خلاف وي، نشه یي توکي او داسې نور موضوعات، چې په راډیو کې یې نشرول مناسب نه وي په کلکه ورنه ډډه وشي.

شپږم او اخري بندیز دا دی، چې ښځینه خبریالانې یواځې په ټولنیزو، روغتیایي، ګټورو او معلوماتي خپرونو کې ګډون کولای شي.

د افغان خبریالانو د خوندیتوب کمېټې مرکزي دفتر تر اوسه ددې بندیزونو په اړه کوم رسمي غبرګون نه دی ښودلی، خو په ننګرهار کې د رسنیو ځینې مسوولان وايي چې د افغان خبریالانو د خوندیتوب کمیټې د ننګرهار ولایتي مسوول عزیز الله عزیز ظاهرا د طالبانو په غوښتنه د رسنیو له مسوولانو سره په واتسپ ګروپ کې دا محدودیتونه شریک کړي دي.

د رسنیو مسوولان وايي، نوموړي یادونه کړې، چې «له دې خبرتیا وروسته هیڅ د رسنۍ مسوول، نشراتو مسوول او همکار د شکایت حق نه لري».

د افغان خبریالانو د خوندیتوب کمیټې په دې اړه تراوسه وضاحت نه دی ور کړی.

له کابو دوو کلونو راهیسې سلګونه خبریالانو او د رسنیو کارکوونکو د طالبانو د بندیزونو او محدودیتونو له امله هېواد پرېښی، چې په دې لړ کې لسګونه خبریالان او د رسنیو کارکوونکي بیا په ګاونډیو هېوادونو کې په دې تمه شپې او ورځې تېروي چې، اروپایي او امریکایي هېوادونو کې یې د پناه غوښتنې دوسیې ومنل شي.

له دې وړاندې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ وروسته د محدودیتونو لومړنۍ قربانیانې په کابل او ولایتونو کې ښځینه خبریالانې وې. ډېرې رسنۍ وتړل شوې، خبریالانې په کور کېناستې، یو شمېر له هېواده ووتې او یا یې هم د سختو محدودیتونو له امله دندې پرېښودې.