پر وسلو او نورو پوځي تجهیزاتو د طالبانو پر کمواکۍ له نیوکو سره سم، نن د دې ډلې دفاع وزارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د کابل په دوو سيمو کې یې د عملياتو پرمهال یو شمېر سپکې او درنې وسلې نیولي دي. د طالبانو په وینا، د دې پوځي تجهیزاتو ترڅنګ یې دوه شکمن کسان هم نیولي.
د طالبانو د دفاع وزارت د پنجشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۵مه) په یوه خبرپاڼه کې زیاته کړې، چې د کابل ښار د ۲۱مې ناحيې او د سروبي ولسوالۍ په سيمو کې يې د دوو جلا عملیاتو پر مهال دوه شکمن کسان یو شمېر وسلو او مهماتو سره نیولي دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې په نیول شویو وسلو کې «۵ کلاشینکوفونه، ۶ ټوپکونه، یو امریکايي ې راکټ لانچر او یو شمېر نور مهمات هم شامل دي.»
طالبانو که څه هم د نیول شویو کسانو هویت نه دی په ډاګه کړی؛ خو ویلي یې دي، چې دا کسان تر څېړونو لاندې دي او اړوند ادارو ته به وسپارل شي. طالبانو د نیول شویو وسلو په اړه هم نور جزيات نه دي ورکړي.
پر طالبانو نیوکې کيږي، چې پر افغانستان تر واکمنېدو وروسته یې د امریکا پاتې شوې وسلې په تور بازار کې پلورل کېږي او ځيني وسلهوالې ډلې ورته په اسانې لاسرسی لري.
څو ورځي وړاندي افغانستان انټرنشنل د خپلو سرچینو له قوله په یو څېړنيز راپور کې ویلي و، چې د جیش العدل ډلې غړو امریکایي سپکو وسلو ته لاسرسی پیدا کړی دی.
راپور زیاتوي، د ۲۰۲۵ کال د جنوري په ۳۰مه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشت کې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته وسله والو جنګیالیو په پاکستان کې په خپلو بریدونو کې امریکایۍ وسلې کارولې دي.
افغانستان انټرنشنل ته یو شمېر سرچینو تایید کړې وه چې په افغانستان کې د جمهوري دولت د سقوط پر مهال جیش العدل د افغان ځواکونو یو شمېر امریکايي وسلې تر لاسه کړې دي.
په پاکستان کې د امریکا ويزو ته په تمه افغانې کورنۍ ځانونه دوکه شوي ګڼي او هيله لري، چې د امریکا حکومت به یې د ژوند د خوندیتوب لپاره غږ اوري. د کډوالو د ملاتړ یوې ادارې سږ کال اټکل کړی، چې شاوخوا له ۱۰ زره څخه تر ۱۵ زره افغانان په پاکستان کې د وېزو د پروسس په تمه دي.
رويټرز خبري اژانس د پنجشنبه په ورځ (د غبرګولي ۱۵مه) په پاکستان کې د هغو افغان کډوالو کورنيو سره خبرې کړي، چې امریکا ته د تګ لپاره يې اوږد انتظار ايستلی.
رويټرز ویلي، چې له دې جملې د افغان ښځو د حقونو مدافع ۵۷ کلنه فاطمه په پاکستان کې د امریکا وېزې ته په بې صبرۍ انتظار باسي.
دا هغه مهال ناهیلې شوه کله، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ افغانان هم د هغو خلکو په ډله کې شامل کړل، چې امریکا ته پر تلو پرې بندیز ولګېد.
هغې د افغانستان په مرکز کې څو لسیزې د امریکا د تمويلېدونکو پروژو سره کار وکړ؛ خو اوس مجبوريږې، چې بیا وطن ته واستول شي.
فاطمه د خونديتوب او د لور د راتلونکي په اړه اندېښنه لري، چې ښوونځي ته هم نشي تلای.
هغې رويټرز اژانس ته ویلي: « له بدمرغه ولسمشر ټرمپ چې کومې پرېکړې وکړې، زموږ ټولې هيلې او باورونه یې په خاورو بدل کړه»
دا غواړي د امنیتي دلایلو له مخي يې یوازې نوم فاطمه خپور شي.
ټرمپ د چهارشنبه په ورځ یو فرمان لاسلیک کړ، چې د افغانستان په ګډون د ۱۲ هیوادونو وګړې امریکا ته د ننوتلو څخه منع کړي.
هغه ویلي، چې دا اقدام د «بهرنيو ترهګرو» او نورو امنیتي ګواښونو څخه د ساتنې لپاره اړین و.
فاطمې په خپلو خبرو کې زياته کړې: «موږ القاعده نه يو، موږ هغه خلک یو، چې مبارزه مو کړې، خپل ځوانان، خپل قوت، خپله فزيکي انرژي، خپل غږونه، هر څه مو د یوه سوله ييز ملت د خوب لپاره ورکړه، دیو داسي هېواد لپاره چې انسان وکولی شي ازاده ساده واخلي. موږ د ناټو ځواکونو تر څنګ ودرېدو.»
هغې په خپلو خبرو کې دا هم وویل: «او نن چې امریکا موږ یوازې پرېږدي، دا یوازې یوه غمجنه خبره نه ده، دا تباه کوونکې ده. دا زموږ لپاره د زياتې ناامیدۍ سرچینه ده.»
د متحدینو لپاره د مرستې ژمنه
په ۲۰۲۱ کال کې کله چې طالبانو کابل ونیوه، د امریکا په مشرۍ بهرني ځواکونه په ګډوډۍ کې ووتل، نو لوېدیځو هیوادونو ژمنه وکړه، چې د هغو افغانانو سره، چې د دوی لپاره یې کار کاوه مرسته به وکړي؛ خو دا مهال ډېری افغانان ناهيلي شوي دي.
هغه وخت ولسمشر جو بایډن ژمنه وکړه چې له «افغان متحدینو» سره به مرسته وکړي او هغه د P-2 په نوم یو پروګرام معرفي کړ، چې له مخې یې هغه افغانان چې ځانګړي شرایط یې پوره کړي د کډوالو په توګه امریکا ته ومنل شي.
د کډوالو د ملاتړ یوې ادارې سږ کال اټکل کړی، چې شاوخوا له ۱۰ زره څخه تر ۱۵ زره افغانان په پاکستان کې د وېزو د پروسس په تمه دي.
په دې کې هغه کسان هم شامل دي، چې د ځانګړې کډوالۍ وېزې (ايس ای وي) لپاره یې درخواست کړی و.
فاطمې هیله نه لرله، چې یو وخت به هېواد پرېږدي؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو سره دې د ښځو د حقونو د يوې مخکښې مشرې په توګه احساس کړه، چې پرته له وتلو بله لاره نه لري.
د امریکا حکومت هغې ته ویلي، چې وېزې د پروسس لپاره دې بل هېواد ته ولاړه شي، هغې د ډېرو نورو افغانانو په څېر ګاونډ پاکستان انتخاب کړ.
فاطمې بالاخره یو خبر تر لاسه کړ، چې د خپلې کورنۍ پاسپورټونه باید واستوي، ترڅو د جنورۍ میاشتې لپاره د الوتنې تیاری وشي؛ خو په همدې مياشت کې ولسمشر ټرمپ پرېکړه وکړ، چې د کډوالو پروسس ودروي.
د ټرمپ دې اعلان د فاطمې په څېر د ګڼو افغانانو پلان ګډوډ وکړ، د هغې په خبره، چې بیا تر اوسه د امریکا له چارواکو یې هيڅ خبر نه دی ترلاسه کړی.
په همدې وخت کې پاکستان یو ځل بیا د کډوالو د بېرته ستنولو بهیر چټک کړی.
دا حالت هغو افغانانو ته چې امریکا د وېزې د پروسس په تمه دي، دومره وېرونکی شوی چې ان له کوره د وتلو ویره لري، هسې نه چې پولیس یې ونیسي.
طالبانو، چې ښځې یې له محرم پرته له سفر کولو او نجونې یې له منځني ښوونځي څخه منع کړي وایي، چې «دوی د اسلامي شریعت د تفسیر سره سم د ښځو حقونو» ته درناوي کوي.
جګړه د ملتونو د هست و نیست د ازموینې صحنه ده؛ خو دا ازموینه یوازې د وسلو او ځواک په تله نه تلل کېږي. جګړه له انسانه یوازې جسمي مقاومت نه غواړي، بلکې رواني، اخلاقي او فکري رهبري هم غواړي.
په دې تورو ورځو کې ملتونه یا پاشل کېږي یا فولادي کېږي او دا توپیر یوازې یو عنصر رامنځته کولی شي چې رهبري بلل کیږي.
افغانستان چې د تاریخ په اوږدو کې د سلطو، اشغالونو، کورنیو جګړو او مقاومتونو قرباني شوی، د داسې یو ملت مثال دی چې جګړه یې تقدیر نه، بلکې تجربه ده؛ خو له ټولو دغو قربانیو، مقاومتونو او خوږو ارمانونو سره - سره یوه ستونزه بیا هم تل پاتې ده — د ریښتیني رهبرۍ نشتوالی.
رهبري او جګړه:
رهبري په عمومي معنا، د خلکو د جهت، موخې او ارزښت لوري ټاکل دي؛ خو کله چې دا کلمه د جګړې په فضا کې تحلیل شي، خپل وزن، ماهیت او مسوولیت زیاتوي. د جګړې په حال کې رهبر یوازې مدیر نه وي، بلکې د وجدان ژباړونکی، د هویت ساتونکی او د باورونو لوری ټاکونکی وي.
رهبر په جګړه کې هغه څوک دی چې د زړونو امید ژوندی ساتي، د وېرې پر وړاندې ثبات ښيي او د ټوپکونو تر غږ لاندې د انسانیت غږ پورته کوي.
د جګړې له ستر فشار سره، رهبري یوه دوه اړخیزه فریضه ده: د ستراتېژي جوړونه او د ارزښتونو ساتنه.
که دا دواړه له یو بل سره همغږي نه وي، جګړه د ملت د قوت پر ځای د زوال لامل ګرځي.
د جګړې پر مهال د رهبرۍ رول
رهبر د جګړې پر مهال یوازې د جنګي پلانونو ترتیب کوونکی نه دی؛ بلکې د ټول ملت رواني او اخلاقي جهت ټاکي.
د جګړې مشرتابه لاندې مسوولیتونه لري
د افغانستان د جګړو تاریخي تجربه
افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې جګړه یې یوازې یو فصل نه، بلکې اوږد تاریخ دی. له انګریزانو سره جګړې، د شوروي یرغل، کورنۍ شخړې، د طالبانو رژیم او له ۲۰۰۱ وروسته نیابتي جنګونه — دا ټول د ملت د ارادې تر څنګ، د رهبرۍ له ژور ازمېښت سره مل وو.
د احمدشاه ابدالي څخه تر شاه امان الله او معاصرو جهادي قومندانانو او طالبانو پورې، رهبرۍ تل د جګړې برخلیک ټاکلی؛ خو هرکله چې رهبري د ملي شعور، ارزښتونو او د ولس ارادې پر بنسټ ولاړه وه، بریا نږدې شوې او هر کله چې رهبري د شخصي ګټو، تعصب، پردي تکیې یا واکطلبۍ ښکار شوه، ملت ټوټه شوی، مات شوی او د جګړې پر ځای د داخلي وینو د حمام شاهد پاتې شوی.
د افغانستان اوسنی وضعیت او د رهبرۍ بحران
۲۰۲۱م کال په اګست کې کله چې د طالبانو واک ته ستنېدو سره له امریکا او نړۍوالو ځواکونو سره د اوږدې جګړې پای اعلان شو، افغانستان یو ځل بیا د رهبرۍ له تشې سره مخ شو. دا تشه یوازې سیاسي نه وه، بلکې اخلاقي، ارزښتي او ملي وجدان ته یوه لویه ضربه وه.
طالب مشرتابه، که څه هم ځان د اسلامي امارت په نامه معرفي کوي؛ خو د ټولشموله رهبرۍ له معیارونو سره نه برابریږي. ولسي ګډون نه شته، قومي توازن له منځه تللی، ښځې له ټولنیز ژوند ایستل شوي، اقلیتونه په ویره کې دي او د ملت اکثریت د چوپتیا، وېرې او بېباورۍ حالت تجربه کوي.
دا ډله په شعوري ډول هڅه کوي چې په افغانانو کې د مذهبي افراطیت تومنه پیاوړې او له معاصر ژوند سره فاصله رامنځته کړي.
د اوسني نظام تر ټولو ستره ستونزه دا ده چې رهبري یې نه مشروع ده، نه ملي ښکېلتیا لري او نه ولسي باور لري. دا حالت افغانستان د یوه خطرناک رواني او ټولنیز انفجار پر لور بیایي، ځکه چې ملت نه غږ لري، نه استازیتوب او نه د بدلون قانوني لاره.
د مشروعیت له لاسه وتلی نظام
رهبر چې له ولس څخه نه وي، د ملت د وجدان استازولي نه شي کولی. د طالبانو مشرتابه له ټولنیز واقعیت، نړۍوالو اصولو او د رهبرۍ له اصلي تعریفه لرې پاتې شوی. هغوی د وېرې، امر، او استبداد له لارې د کنټرول هڅه کوي، خو د ولس د زړونو تسخیر نشي کولی.
د بقاء لپاره خطر
د افغانستان اوسنی نظام نه د سولې بنسټ لري، نه د پرمختګ لید او نه د بقاء تضمین. په داسې حال کې چې میلیونونه افغانان بهر ته کډه شوي، کورني اقشار بېباور شوي او نړۍوال باور له منځه تللی، ملت یو ځل بیا د هماغه زوړ سوال سره مخ دی: موږ ته مشر یا رهبر پکار دی، که یواځې واکمن؟
د رهبرۍ کمزوري نقطې او پایلې:
دا ټولې د رهبرۍ ناکامۍ وې، نه د ملت کمزورتیا
د افغانستان لپاره د رهبرۍ نوی تعریف
افغانستان ته هغه رهبران نه پکار دي چې جګړه د واک د ترلاسه کولو وسیله وګڼي، بلکې هغه رهبران پکار دي چې جګړه د سولې، بیدارۍ او ملي شعور د ودې لپاره وروستۍ ازموینه وګڼي اوس د افغانستان ملت د داسې رهبرانو غوښتنه لري:
رهبر هغه څوک نه دی چې جګړه پیل کړي؛ رهبر هغه دی چې د جګړې له منځه ملت ژغوري، ارزښتونه وساتي او د بقاء فلسفه ژوندي وساتي. د افغانستان ملت له جګړو ستړی دی؛ خو له رهبرۍ نه ناهیلی نه دی؛ خو که چېرې رهبري د شعور، عدالت او ملي صداقت پر بنسټ نوې بڼه واخلي.
افغانستان ته هغه رهبر پکار دی چې د جګړې له شور نه د شعور فریاد راوباسي او د وینو له سیوري نه، د انسانیت رڼا پیدا کړي.
په هالنډ کې د افغانستان سفارت هغه راپورونه رد کړي چې ګواکې له خپل وېبسایټ او ټولنیزو شبکو یې د "افغانستان اسلامي جمهوریت" نوم او ملي بیرغ لرې کړی دی. دغه سفارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې په ټولو رسمي مکتوبونو کې لا هم له پخوانیو نښانونو کار اخلي.
خبرپاڼه زیاتوي چې د رپوټونو برعکس، د افغانستان ملي بیرغ لا هم د دغه سفارت پر ودانۍ رپېږي.
په روانه اونۍ کې دغه سفارت د خپل وېبسایټ او ټولنیزو شبکو له لوګو څخه د " اسلامي جمهوریت" عنوان او ملي بیرغ لرې کړل، خو دلیل یې "تخنیکي بدلونونه" بللي دي.
په اعلامیه کې راغلي: " د یادونې وړ ده، چې کله ناکله د وېبسایټ د پروفایل او شالید عکسونو کې د ټکنالوژۍ کارکوونکي بدلونونه راولي، چې دا یوه عادي او بېرته بدلېدونکې چاره ده او هېڅ ډول ځانګړی سمبول نه حذف کېږي او نه هم زیاتېږي."
په خبرپاڼه کې ټینګار شوی چې د سفارت په کاري بهیر یا رسمي چارو کې هېڅ بدلون نهدی راغلی او لکه پخوا، د خپلو مراجعینو خدمت کوي.
سره له دې ادعا، لا هم د سفارت په وېبسایټ او ټولنیزو شبکو کې د " افغانستان اسلامي جمهوریت" عنوان او ملي بیرغ نه لیدل کېږي او بدلون نه دی بېرته راوستل شوی.
په دې وروستیو کې ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې دا پرېکړه سفیر اصف رحیمي کړې او له همدې امله یې له وېبسایټ او ټولنیزو شبکو دا سمبولونه لرې کړي دي.
دغو سرچینو ویلي، سره له دې چې هالنډ تر اوسه په رسمي ډول د " افغانستان اسلامي جمهوریت" نهپېژندلو اعلان نهدی کړی، خو دا اقدام د سفیر لهخوا په خپل سر شوی.
اصف رحیمي د پخواني حکومت له هغو دیپلوماتانو دی چې له طالبانو سره یې اړیکې ټینګې کړې او د ډېرو نورو سفیرانو خلاف، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سره کاري اړیکې لري.
رحیمي پخوا له طالبانو سره د خپل تعامل په دفاع کې افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې له بهرنیو چارو وزارت سره همغږي یوه عادي خبره ده، مخکې هم وه او اوس هم روانه ده. هغه ویلي چې د کاري اړیکو له پلوه، د پخواني حکومت او د طالبانو ترمنځ توپیر نه کوي.
د ماشومانو د ساتنې نړیوالې ادارې «سیف دی چلډرن»خبر داری ورکړی چې په افغانستان کې له هرو پنځو ماشومانو یو تن، یا شاوخوا ۵میلیونه ماشومان، ښایي تر اکتوبر مخکې د لوږې له «بحراني» یا بیړني حالت سره مخ شي.
دا اندېښنه د خوړو د خوندیتوب نړیوال سیستم (ای پي سي) د نوې څېړنې پر بنسټ راپور شوې ده.
د راپور له مخې، د خوړو د مرستو لپاره نړیواله بودیجه ۴۰سلنه راکمه شوې، چې له امله یې د مرستو ترلاسه کوونکو خلکو د نفوس کچه له ۱۴سلنې یوازې یوې سلنې ته کمه شوې ده.
یاد راپور زیاتوي چې تر دې دمه په ټول هېواد کې شاوخوا ۴۲۰روغتیايي مرکزونه د نړیوالو مرستو د بندېدو له امله تړل شوي او نږدې درې میلیونه کسان یې له لومړنیو روغتیايي خدمتونو محروم کړي دي.
دا په داسې حال کې ده چې د مرستو له بندېدو وړاندې هم شاوخوا ۱۴میلیونه افغانانو محدودو خدماتو ته لاسرسی درلود.
د سیف دې چلډرن ادارې په وینا، دوی د لنډمهاله مالي سرچینو له لارې توانېدلي چې ۱۴روغتیايي مرکزونه فعال وساتي، خو دا یوازې یو موقتي حل دی. که دغه مرکزونه وتړل شي، هره میاشت به زرګونه ماشومان د خوارځواکۍ له تشخیص او زرګونه نور کسان له روغتیايي خدماتو بېبرخې شي.
د دغې موسسې په وینا، یوازې په ۲۰۲۴کال کې یې په افغانستان کې له ۲۵،۰۰۰زیات ماشومان د خوارځواکۍ له امله درملنه کړي، خو لا هم شاوخوا ۳.۵میلیونه ماشومان د شدیدې یا متوسطې خوارځواکۍ له ګواښ سره مخ دي.
دغه اداره له ۱۹۷۶راهیسې په افغانستان کې فعالیت کوي او د ماشومانو د حقونو، تعلیم، روغتیا او عاجلو مرستو برخه کې کار کوي.
د روسیې یوه مخابراتي شرکت ، د امریکا تر بندیزونو لاندې دی، تېرکال په افغانستان کې د ۴ جي انټرنېټي خدماتو سیسټم نصب کړی، چې شاوخوا لس میلیونه کسان ترې استفاده کوي. په ۲۰۲۴ کال کې د پروټي کمپڼۍ ټېکنالوژي د افغانستان په څلورو ولایتونو کې نصب شوې ده.
د روسيې مسکو ټایمز د پنجشنبې په ورځ «غبرګولي ۱۵» راپور ورکړی، چې د امریکا تر بندیزونو لاندې پروټې «Protei R&D Center» شرکت د دغه هېواد له دولتي مخابراتي شرکت روس ټېلکام سره په ګډه په افغانستان کې د ۴جي ګرځنده شبکې سیسټمونه فعال کړي دي.
د ورځپانې د راپور له مخې، دا لومړی ځل دی، چې یاد شرکت له روسیې څخه بهر ټیکنالوژي صادروي.
د راپور له مخې، د روسیې مخابراتي شرکت له لوري دا هڅې له هغه وروسته پیل شوې، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته سره نوکیا، اېرکسن له افغانستان نه ووتل او چینايي هوواوې او نورو شرکتونو خپل فعالیتونه محدود کړل.
د روس ټېلکام مرستیالې الېسیا مامچور ویلي، چې د روسیې ددې کمپنۍ تکنالوژي په ۲۰۲۴ کال کې د افغانستان په څلورو ولایتونو کې نصب شوې ده.
نوموړې د ولایتونو د نومونو یادونه نه ده کړې، خو وايي، دا تجهیزات به شاوخوا ۱۰ مېلیونه کسانو ته مخابراتي اسانتیاوې برابرې کړي.
د پروټې شرکت د روسیې د پوځ او صنایعو د ملاتړ له امله له تېرکال راهیسې د امریکا تر بندیزونو لاندې دی.
مسکو ټایمز په خپل راپور کې ویلي، چې دا کار له طالبانو سره د مسکو د ژورو اړیکو نښې دي.