پاکستان له افغانستان نه د ډبرو سکرو واردات ځنډولي

بلومبرګ په خپل یوه تحلیل کې ویلي چې د پاکستان دولت افغانستان خپل انګړ یا د نفوذ سیمه ګڼي او دغه لیدلوري د دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ اړیکې لا ستونزمنې کړې دي.

بلومبرګ وايي، پاکستاني پوځي پلان جوړوونکي له اوږدې مودې راهیسې په دې باور دي، چې دغه لویدیز ګاونډی به، که په خوښه وي یا نه، په جګړه کې پاکستان ته «ستراتیژیک عمق» برابر کړي، خو دا داسې غوښتنه ده چې هېڅ افغان حکومت غاړه ورته نه ده اېښې.

بلومبرګ وايي، طالبان چې د جګړې په ډګر کې وو، پاکستانی پوځ یې ملاتړی و، خو کله چې په کابل کې واک ته ورسیدل، دوه اړخیزې اړیکې ژر تر ژره د پخوانیو ستونزو په بڼه بدلې شوې.

یاده رسنۍ د تېر کال په دسمبر کې د افغانستان پر خاوره د پاکستان هوايي بریدونو ته اشاره کوي، چې د دواړو خواوو اړیکې یې لا ترینګلې کړې.

بلومبرګ زیاتوي، چې د چین په مرسته د پاکستان ملاتړو هڅه کړې د کابل او اسلام اباد ترمنځ منځګړتوب وکړي او تېره اونۍ، د چین تر فشار لاندې اسلام‌اباد په کابل کې د خپل شارژدافیر د ډيپلوماتیکې کچې لوړولو اعلان وکړ.

خو د رسنۍ شنونکی په دې باور دی، چې ترڅو پاکستان افغانستان خپل انګړ ګڼي، دغه هڅې به بریالۍ نه وي.

بلومبرګ وايي، پاکستان دغه راز اندېښنه لري چې له هند سره د وروستۍ شخړې په څېر ناندریو کې به کابل د دوی خلاف دویمه جبهه پرانیزي.

بلومبرګ په سیمه ییز سیاست کې د طالبانو ښکیلتیا او له ایران او نورو هېوادونو سره اړیکو ته په پام وايي، چې لویدیځ باید د هند او افغانستان د نږدې کېدو ملاتړ وکړي، ځکه دا ښايي یوازینۍ وسیله وي چې چین د سیمې له مدیریت څخه لرې وساتي.

په ورته وخت کې بلومبرګ وايي، چې ډېر افغانان هند له خپل پخواني جمهوریت سره تړلی ګڼي او نه غواړي نوی ډیلی طالبانو ته دومره غیږه پرانیزي، چې له ډیموکراسۍ سره خپل تړاو له منځه یوسي.

نوموړي واشنګټن پوسټ ته له نومښودنې پرته ویلي، چې « همغه وخت ټول اړخونه دې نتیجې ته ورسېدل چې دا د دوی په ګټه ده چې شخړې په ګډه حل کړي».

دغه چارواکی وایي، دواړې خواوې او د دوی چينايي منځګړي د شریکو ګټو له امله دې خبرو اترو ته وهڅېدل.

طالبان د لوېدیزو بندیزونو او د نړیوالو مرستو کمېدو له امله تر سخت اقتصادي فشار لاندې دي او پاکستان د څو یاغي ډلو له خوا ګواښل کېږي او غواړي خپله اوسنۍ پوله خوندي کړي او چین د هغو یاغي بریدونو له امله اندېښمن دی چې په پاکستان کې د بیجنګ د اقتصادي پروژو پر وړاندې خطر جوړوي.

پنځو پاکستاني او طالب چارواکو یادې ورځپاڼې ته ویلي، چې د دې ستونزمن پرمختګ تر شا د چین اوږدمهاله ډیپلوماټیکې هڅې وې او ددواړو خواوو ترمنځ خبرې محرمانه وې.

کارپوهان وایي، چین غواړي خپل حیثیت د نړیوال منځګړي ځواک په توګه لوړ کړي او د لوېدیزمحوره سولې یو بدیل وړاندې کړي.

د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د تاوتریخوالي له امله د چین پانګونې هم له خطر سره مخ شوې دي، په ځانګړي ډول سیپیک پروژه، چې د اورګاډي کرښې، ژور بندرونه، د تېلو او ګازو نللیکې او صنعتي زونونه پکې شامل دي.

له ۲۰۲۱ کال راهیسې لږ تر لږه ۲۰ چینایان وژل شوي او بیجنګ له پاکستان نه غوښتي چې د چینايي وګړو او پروژو د خوندیتوب لپاره اغېزناک اقدامات وکړي.

د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی ځانګړی استازی اصف درانی وايي، « دټي ټي پي فعالیتونه تر ډېره مهار شوي. هغوی ته به ویل شوي وي چې ځان سم کړي».

په ورته وخت کې، هند د افغانانو لپاره ویزې اسانه کړې او لوړپوړي چارواکي یې کابل ته استولي، خو طالب مشران چین ته د یوه مهم تجارتي شریک په سترګه ګوري او د واشنګټن پوسټ په وینا، غواړي افغانستان د چین، پاکستان، منځنۍ اسیا او اروپا ترمنځ د سوداګرۍ مرکز وګرځوي.

یوه طالب چارواکي واشنګټن پوسټ ته ویلي، چې «دا نوې دروازې پرانیزي. طالبان هیله لري چې د چین د پانګونې له لارې په سړکونو، د اورګاډو برخه او صنعتي پارکونو کې زرګونه کاري فرصتونه رامنځته شي».

چین نه یوازې اقتصادي، بلکې امنیتي اندېښنې هم لري. دا هېواد تور لګوي چې یاغيان په سنګیانګ ایالت کې، چې یوه مسلمانه ‌اکثریتي سیمه ده، تاوتریخوالی پاروي. چین هلته د سختو تدابیرو له امله د بشري حقونو له نړیوالو غندنو سره مخ دی.

د چین د یوه پوهنتون استاد لین وایي، « چین نشي کولای خپل سرتېري افغانستان ته ولېږي. ټول څه چې کولای شو، دا دي چې د طالبانو له حکومت مرسته وکړو، څو هغوی زموږ مخالفې یاغي ډلې وځپي».

واشنګټن پوسټ وايي، منځلارو طالب چارواکو ته د اقتصادي همکاریو بدل کې ښایي له مسلمانانو سره د چین داخلي چلند په سترګو پټولو وارزي.

د نویو پلانونو له مخې، تمه کیږي چې پاکستان به د چین د سیمه ییزې سوداګرۍ په مرکز کې پاتې شي او افغانستان به له منځنۍ اسیا سره د تړاو په توګه کار وکړي. یوه لوړ پوړي پاکستاني چارواکي واشنګټن پوسټ ته وویل: «ټولې چارې باید د پاکستان له لارې وشي».

د عراق دولتي اژانس خبر ورکړی، چې په دغه لیدنه کې د بغداد او کابل ترمنځ د دوه ‌اړخیزو اړیکو او د هغې د پراخولو لارې چارې ارزول شوې دي.

همدا راز دواړه خواوو د عراق او افغانستان د سفارتونو د بیا پرانېستلو پر امکان خبرې کړې دي؛ څو د دواړو هېوادونو ترمنځ بشپړې ډیپلوماټيکې او رسمي اړیکې بیا پیل شي.

دغه راز، د طالبانو او عراق سفیرانو د انقرې ښار کې د دواړو سفارتونو ترمنځ د ډېپلوماټیکو همکاریو پر پراخولو او د دواړو هېوادونو د ګډو ګټو پر موضوعاتو د همغږیو پر اړتیا هم ټینګار کړی دی.

اللجماوي او ودان ژمنه کړې، چې د سیمه‌ییزو او نړۍوالو بحثونو په ډګرونو کې به خپلو مشورو او همکاریو ته دوام ورکوي او هڅه به کوي چې دوه ‌اړخیزې اړیکې لا پیاوړې کړي.

له بلې خوا، په ترکیه کې د طالبانو سفارت په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې د دغه سفارت سرپرست د عراق له سفیر سره د افغانستان او عراق ترمنځ د سیاسي او کلتوري اړیکو په اړه هم خبرې کړې دي.

یاده دې وي، چې د داعش ډلې له‌خوا د ۱۳۹۶ کال (د زمري په ۹مه نېټه) په کابل کې د عراق پر سفارت برید وشو، چې له امله یې یاد هېواد کابل کې خپل سفارت وتاړه.

د راپور له مخې؛ په دغو کورنیو کې ۱۰۶کورنۍ د پاکستان له لوري د تورخم او سپین بولدک له لارو افغانستان ته ستنې شوې دي. همدا له ایران څخه بیا د هرات او نیمروز ولایتونو د پولو اړوند ۹۲۰ افغان کورنۍ افغانستان ته شتنې شوې دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې؛ د روان زېږدیز کال له پېل راهیسې له یادو دواړو هېوادونو څخه څه باندې ۶۰۰ زره افغان کډوال افغانستان ته ستانه شوي، چې نږدې نیمایي برخه یې په جبري توګه ستانه شوي دي.

پاکستان همدا راز ګواښ کړی، چې د جون میاشتې تر پای ته رسېدو وروسته به په دغه هېواد کې د هغه افغان کډوالو د جبري اېستلو بهیر هم پیل کړي چې د ملګرو ملتونو (پي او ار) کارتونو لرونکي دي.

که څه هم نړۍوالو بنسټونو له دغه هېواده غوښتي، چې د افغان کډوالو بهیر ودروي؛ خو اسلام اباد پرې غوږونه کاڼه کړي‌ دي.

هم‌مهاله ایراني چارواکو هم خبر ورکړی، چې د افغان کډوالو د اېستلو لپاره یې له طالبانو سره خبرې کړې دي او هغوی چمتو دي چې په تدریجې توګه دغه لړۍ پیل شي. ایران کې نږدې اته مېلیونه افغانان مېشت دي، چې د یاد هېواد د حکومتي چارواکو په وینا، نږدې نیمایي یې د استوګنې قانوني اسناد نه لري.

پاکستان او ایران د افغان کډوالو لپاره تر ټولو سختدریځه هېوادونه ګڼل کېږي، چې پکې له سختو شکنجو، زنداني کېدو او ان د وژل کېدو له ګواښونو سره مخ دي.

د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت زیاتوي، چې په دغه ناستو کې د رسنیو استازو او خبریالاتو ته د غوره اختریزو خپرونو جوړولو په موخه لازمې سپارښتنې هم شوې او له دوی یې غوښتي، چې د لوی اختر د رارسېدو په مناسبت د تېر په څېر ځانګړې او له پوهاوي ډکې خپرونې جوړې کړي.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته دغې ډلې پر رسنیو خورا ډېر بندیزونه لګولي دي او د رسنیو پر فعالیتونو یې خپل څار هم زیات کړی دی.

تازه په ننګرهار کې د رسنیو ځینو مسوولانو د یکشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۱مه) افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې په دغه ولایت کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست پر ښځینه خبریالانو شپږ بندیزونه لګولي دي چې په دې کې پرته له محرم څخه کار ځای ته د ښځو پر تګ، تفریحي خپرونو کې د ښځو په کار، د نارینه‌و سره په خپرونو کې د ښځو مرکې او خبرې، د خپرونو د بکګرونډ موسیقۍ او په ادبي خپرونو کې د عشقي شعرونو پر ویلو بندیزونه شامل دي.

د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت پر اېکس پاڼه د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره لیکلي، چې په ټولو ولایتونو کې د اطلاعاتو او کلتور ریاستونو له‌خوا د ملاهبت الله اختریز پیغامونه په ملکي او پوځي ادارو او عامو خلکو د وېشلو ترڅنګ د رسنیو له استازو او خبریالانو سره د غوره اختریزو خپرونو جوړولو په اړه ناستې شوې دي.

دغه وزارت د ځینو انځورونو په خپرولو سره په ټولو ولایتونو کې د خپل د مشر ملاهبت الله اخوندزاده اختریزو پیغامونو له وېشلو هم خبر ورکړی.