د سي ای اې پخوانۍ ماموره سارا اډمز د کابل د ۱۵مې ناحیې په قصبه سیمه کې پر یوه کور د طالبانو د تېرې شپې عملیاتو ویډیوګانې او تبلیغاتي خبرونو ته په اشارې سره وایي، چې دا د طالبانو لهخوا جوړه شوې ډارمه ده.
هغې پر اېکس پاڼه لیکلي، کابل کې د تېرې شپې دغه عمليات طالب استخباراتو په خپل هغه مرکز ترسره کړي چې د دوی په واک کې دی؛ ترڅو امريکا او ملاتړو ته يې وښيي، چې دوی د داعش پر وړاندې مبارزه کې رښتيني دي او په بدل کې يې ډالري کڅوړې واخلي.
اغلې سارا زیاتوي: «په ابې دروازه تر بريد وروسته د ځمکنيو څېړنو پر مهال موږ دغه ځای ډېر ښه پېژندلی دی. موږ د دغه ځای په اړه معلومات لرو. دغه ودانۍ چې بېګاه پکې د عملياتو ډرامه ترسره شوه، په ۲۰۲۱کال کې د کابل له سقوط راهیسې د طالبانو د استخباراتو رياست (GDI) د ذوالفقار څانګې په واک کې ده.»
سارا اډمز لیکي، دا (د عملياتو د ډرامې ودانۍ) هماغه ځای دی، چې حقانيان پکې په دوامداره توګه د داعش مشرانو سره ګوري: «په ورته مهال دوی لویدیځ ته داسې معلومات ورکوي، چې موږ د هغوی پر ضد عمليات کوو. دوی فکر کوي، سي ای اې د دغه ودانۍ په اړه هېڅ معلومات نهلري او پر خپلو درواغجنو راپورونو به يې تېر باسي.»
نوموړې وايي، هغه څه چې خلک یې ويني دا دي، چې (جي ډي ای) په حقیقت کې په خپل يو مرکز بريد کوي او خلکو ته ښيي، چې د داعش پر یو مرکز يې عمليات کړي دي: «که تاسو د طالبانو په دغه ډول جعلي عملياتو چې د ترهګرۍ ضد مبارزې په نوم يې د امريکا او د هغوی د متحدينو جلبولو لپاره ترسره کوي، بلد نه ياست نو په دې اړه خپور شوی پخوانی راپور (داعش: اوس خپل دښمن وپېژنئ!) ولولئ.»
په پای کې سارا اډمز د یوې پوښتنې په ډول ویلي، چې ولې په دغو عملياتو کې جعل کېږي؟ د دغه پوښتنې ځواب سارا په خپله ورکړی او لیکي یې دي،« دا ځکه چې په دوحه کې د امريکا حکومت او طالبانو تر منځ د ترهګرۍ ضد مبارزې په نوم د ډالري کڅوړو د ورکړې ژمنه شوې ده. وروستۍ ډالري کڅوړه چې يوازې همدا څو اونۍ وړاندې طالبانو ته سپارل شوې ۴۶مېليون ډالره وه.»
د طالبانو پوهنې وزارت خبر ورکړی، چې د دغه وزارت د ښوونې او روزنې مرستيال سخاء الله سعيد په مشرۍ یو دوه کسيز پلاوی د پوهنې د وزيرانو په درېيم نړۍوال کنفرانس کې د ګډون په موخه د روسیې فدراسيون کازان ښار ته په رسمي سفر ولاړ.
دغه وزارت پر اېکس پاڼه د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره لیکلي، چې ښاغلی سعيد به په دې کنفرانس کې د افغانستان د ښوونيز نظام د څرنګوالي، فرصتونو او ننګونو په اړه وينا وکړي او نړۍواله ټولنه به وهڅوي چې د افغانستان د ښوونیز نظام په پراختيا کې خپل رول ولوبوي.
د طالبانو د پوهنې وزارت زیاته کړې، چې دغه پلاوی به د کنفرانس په څنډه کې د بېلابېلو هېوادونو د پوهنې له وزيرانو سره هم ناستې ولري او له هغوی سره به د دوه اړخيزه همکاريو په اړه خبرې وکړي.
خو د طالبانو د پوهنې وزارت د دغه پلاوي کوم تصویر نه دی خپور کړی.
د امریکا سترې محکمې منلې، چې د يوه امريکايي پخواني سرتېري ونسټن هېنسلي قضیه اوري. هېنسلي ادعا کړې، چې په افغانستان کې د يوه قراردادي شرکت د بې غورۍ له امله سخت ټپي شوی دی.
د امریکایي رسنۍ ملېټري ډاټ کام د راپور له مخې؛ په دغه پېښه کې چې د ۲۰۱۶ کال (د نومبر په ۱۲مه) د بګرام په هوايي اډه کې د « ځغاستې ورځ» کې رامنځته شوې وه، یو افغان کارکوونکی احمد نایب چې د (فلور کارپورېشن) شرکت لهخوا ګومارل شوی و؛ ځانمرګی برید وکړ. په برید کې درې امریکایي سرتېري او دوه قراردادي کارکوونکي ووژل شول او ۱۷ نور ټپیان شول.
ونسټن هېنسلي چې هغه مهال یو پلي سرتېری و، په دې برید کې سخت ټپي شو؛ هغه په سر ټپي شوی و او د بدن کېڼ اړخ یې له کاره ولوېد.
هغه ادعا کړې، چې فلور شرکت د افغان کارکوونکو څارنه نه وه کړې او هغوی ته یې داسې وسایل ورکړي وو چې د چاودېدونکو توکو د جوړولو لپاره کارېدای شول.
په راپور کې راغلي، د امریکایي ځواکونو لهخوا د شوې څېړنې له مخې؛ نایب دغه چاودېدونکي توکي د هوايي اډې دننه له خپل کار ځای څخه ترلاسه کړي وو. نوموړی په هغه ورځ له اډې څخه د کارکوونکو د وړلو بس څخه پاتې شوی و؛ خو هېچا یې د غیبت په اړه راپور ورنکړ او کله چې هېنسلي هڅه وکړه چې نایب ونیسي؛ هغه خپل ځان ته چاودنه ورکړه.
د ملېټري ډاټ کام په وینا؛ عدلي څېړنو ښودلې چې فلور شرکت د خپلو مکلفیتونو په پوره کولو کې پاتې راغلی او که چېرې په هغه ورځ هېنسلي مداخله نه وه کړې؛ نو ښايي د دغې پېښې مرګ ژوبله تر دې هم زیاته وای.
هېنسلي د امریکایي خلاف دعوه نه ده کړې؛ بلکې په ۲۰۱۹ کال کې یې په سوېلي کارولینا کې د یوې فدرالي محکمې له لارې پر فلور شرکت دعوه کړې ده، خو محکمې ویلي چې د جګړې د فعالیتونو په برخه کې د فدرالي قانون له مخې د دوی صلاحیت محدود دی.
بل خوا دغه شرکت وایي، چې دوی د امریکا پوځ د ملاتړ لپاره فعالیتونه ترسره کړي او همدا فدرالي قانون دی چې دوی له مسوولیت څخه ژغوري.
د هېنسلي وکیلان وايي:« هر خصوصي شرکت باید د خپلو کارکوونکو د بې غورۍ له امله مسوول وګڼل شي او فلور شرکت هم باید د نورو عامو شرکتونو په څېر محکمې ته حاضر شي.»
تر دې مهاله د برید د قربانیانو کورنیو او ۸ نورو ټپیانو لهخوا هم په جلا ډول دعوې ثبت شوې دي؛ خو دغه قضیې تر هغه ځنډول شوې دي، چې د امریکا ستره محکمه د هېنسلي په قضیه کې خپله پرېکړه اعلان کړي.
لږ تر لږه ۶۰ د افغانستان د بشري حقونو او مدني ټولنو سازمانونو په یوه پرانیستي لیک کې د هالنډ له حکومته غوښتي، چې په دغه هېواد کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي ډیپلوماټیک ماموریت لغوه کړي.
دغو بنسټونو ټینګار کړی، چې ښاغلی رحیمي بې پرې ډیپلوماټ نه دی او د طالبانو ډلې ته یې بیعت کړی دی.
دوی په افغانستان کې روان ناورین او په ځانګړي ډول د ښځو له حقونو پراخو سرغړونو ته په اشارې په هاګ کې د افغانستان په سفارت کې د اصف رحیمي د فعالیت دوام په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
په هالنډ کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي د پخواني حکومت د ډیپلوماټانو له ډلې لومړی کس و، چې له طالبانو سره یې خپله همکاري اعلان کړه.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته خبر ورکړی، چې هغه هره میاشت له طالبانو څخه د ۲۰ زره او ۳۰زره ډالرو ترمنځ پیسې ترلاسه کوي.
رحیمي کابل ته هم سفر کړی او هلته یې د طالبانو له چارواکو سره د تعامل او همکارۍ په اړه خبرې کړې دي.
تر دې وړاندې نوموړي د افغانستان سفارت له خواله رسنیو حسابونو او د سفارت وېب پاڼې څخه د افغانستان د اسلامي جمهوریت نښان او بېرغ لرې کړی و؛ خو له زیاتو اعتراضونو وروسته په هالنډ کې د افغانستان سفارت په یوه اعلامیه کې خبر ورکړ، چې د جمهوریت بېرغ او نښان یې بېرته اضافه کړی دی.
دغو بنسټونو د هالنډ له حکومته غوښتي، چې په هاګ کې د افغانستان سفارت سیاسي او حقوقي دریځ روښانه کړي او د نړۍوالو بشري حقونو کنوانسیونونو ته د هېواد د ژمنو پر بنسټ د سفارت مدیریت، سرچینې او فعالیتونه په پوره ځیرنې سره وڅېړي.
دوی ټینګار کړی، که له طالبانو سره د سفارت تړاو یا همکاري په رسمي توګه تایید شي؛ نو باید د ښاغلي رحیمي ډیپلوماټیک فعالیتونه وځنډول شي.
دغو بنسټونو خبرداری ورکړی، چې د بشري حقونو د سازمانونو غوښتنو ته نه پاملرنه او د طالبانو ډلې سره چې بشري حقونه تر پښو لاندې کوي جوړجاړی به د هغو هېوادونو اعتبار زیانمن کړي چې د بشري حقونو ارزښتونو ته ژمن دي.
د ایران د اوبو د صنعت ویاند عیسی بزرګزاده وایي، چې له افغانستان سره د هلمند د اوبو د حقابې په تړاو روانې خبرې تر اوسه د پام وړ پایله نه لري او له افغانستانه ایران ته د اوبو جریان له ټاکل شوې کچې ښکته پاتې شوی دی.
بزرګزاده له خبریالانو سره په خبرو کې ویلي: «افغانستان باید د ۱۳۵۱ کال د معاهدې له مخې ایران ته مشخصه کچه اوبه ورکړي، خو له روان کال راهیسې یوازې ۱۱۹ میلیونه متر مکعب اوبه ایران ته را رسېدلې دي، چې دا د ټاکل شوې برخې له نیمایي هم کمې دې.»
نوموړي زیاته کړې، چې د ایران د ځمکې لاندې اوبو وضعیت هم اندېښمنونکی دی: «په ټول هېواد کې د غیرقانوني استخراج کچه په کال کې ۱۵ تر ۱۷ میلیارد متر مکعبو ته رسېدلې، چې نیمايي یې له ناقانونه څاهګانو او پاتې نیمايي یې له قانوني سرچینو څخه د ټاکلې اندازې څخه زیات استخراجونه دي.»
بزرګزاده وویل، چې د تهران، خراسان رضوي او نورو سترو ولایتونو د اوبو لوړ مصرف حکومت اړ کړی چې په مشهد ښار کې د بیړنیو تدابیرو پلان پلي کړي.
نوموړي زیاته کړه: «د اوبو د کمورود له امله، د اوړي لوړ مصرف د مهار لپاره موقتي پروګرامونه عملي شوي دي.»
یاد ویاند د هېواد په کچه د اوبو د ناورین د مدیریت لپاره وویل، چې ۴۳ ښارونه د بېړنیو اقداماتو لپاره په لومړیتوب کې ځای لري.
هغه دغه راز وویل، چې د «اووم پراختیايي پروګرام» له مخې، تر ۱۴۰۷ هجري لمریز کال پورې باید د ایران د اوبو کسر ۱۵ میلیارده متر مکعبو ته راکم شي.
بزرګزاده په خپلو خبرو کې ټینګار وکړ، چې د اوبو د غیرقانوني څاه ګانو د بندولو تر څنګ باید د بزګرانو لپاره بدیل معیشت هم برابر شي.
نوموړي وویل، چې د «د اوبو د تولید بازار» طرحه په څو سیمو کې ازمایښت ته وړاندې شوې او د پلان له مخې به د اوبو مدیریت په تدریجي ډول د سیمهيیزو خلکو شوراګانو ته وسپارل شي.
دا په داسې حال کې ده، چې ایران په وار-وار له طالبانو غوښتي څو د هلمند د اوبو د تړون پر کړو ژمنو دې ودرېږي؛ خو ایراني چارواکي وايي چې دغې ډلې د دغه تړون له عملي کولو ډډه کړې ده.
د راپورونو له مخې، د هلمند له سیند څخه د اوبو لګولو مسله په وروستیو میاشتو کې د ایران او طالبانو تر منځ تر ټولو توده مسله وه، چې د دواړه خواوو چارواکو څو ځلې په دې اړه سره خبرې اترې کړې دي.
څه موده وړاندې په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بېکدلي افغانستان ته د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر وروستي سفر ته په اشارې سره ویلي و، د افغانستان او ایران ترمنځ د حقابې مسله د دواړو هېوادونو ترمنځ په وروستیو خبرو اترو کې حل شوې ده.
خو د سفیر بېکدلي دغو څرګندونو د طالبانو او ایراني چارواکو ترمنځ ناندرۍ راوپارولې، چې د سمون لپاره یې (د سلواغې په ۲۹مه) د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي په یوې خبري غونډه کې وویل، چې د سفیر دغه څرګندونې ناسمې دي او په وینا یې، د سفیر موخه دا وه چې «موږ به د حقابې په مسله کې هېڅ ډول جوړجاړي ته چمتو نشو».
د افغانستان انټرنشنل معلومات ښيي، چې د بلاروس او پولنډ ترمنځ د برېست نومې سرحدي سیمه اوس د سلګونو بې برخلیکه افغان کډوالو لپاره په زندان بدل شوی دی. دغه کډوال چې ډېری یې ځوانان، ماشومان او ښځې دي، له سختو انساني ناورینونو سره مخ دي.
د سیمه ییزو سرچینو په وینا، دغه کډوال له ورځو ورځو راهیسې خوړو، څښاکو، سرپناه او روغتیایي اسانتیاوو ته لاسرسی نه لري.
سرچینې زیاتوي، چې یاد کډوال سربېره پر دې چې له انساني مرستو محروم دي، له سخت غیر انساني چلند سره هم مخ دي.
د افغان کډوالو د وضعیت انځور
د افغانستان انټرنشنل - پښتو موندنې ښيي، چې دغه کډوالو له ورځو ورځو راهیسې خوړو، څښاکو، سرپناه او روغتیایي اسانتیاو ته لاسرسی نه لري.
دوی وایي، د بلاروس او پولنډ د سرحدي ځواکونو له خوا په پرلهپسې ډول ربړول کېږي، وهل کېږي، لاسونه او پښې یې ماتېږي او ان ځینو یې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د دغو کډوالو له ډلې منظور له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې په افغانستان کې د ستونزو له امله یې کډوالي انتخاب کړه خو اوس د مرګ او ژوند ترمنځ حالت کې دي.
نوموړي وویل: «شپږ میاشتې کېږي، چې په وطن کې د ځينو ستونزو له امله راغلی یم، غواړو چې ښه راتلونکی ولرو، له بلاروس څخه پولنډ ته واوښتو، په پولنډ کې پولیسو ونیولو برېست ته یې یوړو، سخت ظلمونه یې راسره وکړل، ټلیفونونه یې راته مات کړل او ګرم وسایل یې رانه واخیستل، په ډېر بد حالت کې نه خواړه و او نه اوبه، د ونو پاڼې مو خوړلې او هره شېبه مو د مرګ انتظار کاوه، له څو شپو ربړونو وروسته یې بېرته بلاروس ته واړولو، اوس په بد حال کې یو.»
د سرحدي ځواکونو ظلمونه
دغه کډوال وایي، د ورځې په اوږدو کې تر لسو ځلو پورې د دواړو هېوادونو پولیس دوی وهي او ټکوي، یو یې یو اړخ ته کش کوي او بل یې بېرته شاته ټېل وهي.
د دوی پر وینا، ځیني کډوال چې له سختو شکنجو وروسته په کوما (بېهوښۍ) حالت کې وي، بیا هم د سرحدي ځواکونو له لوري له لاسونو او پښو نیول کېږي او شاته غورځول کېږي.
یوه کډوال د نوم د نه اخیستو په شرط وویل: «دلته داسې کسان شته چې څلوېښت ورځې کېږي په همدې ځنګله کې بند پاتې دي، ژمی او بارانونه یې تېر کړل او یوه مړۍ ډوډۍ هم نه لري. ځیني جسدونه چې د ځنګله ژوو خوړلي، لا هم هېر شوي پراته دي.»
د دغو کډوالو په ډله کې یو یې لعل سېد پاچا د کونړ ولایت د خاص کونړ ولسوالۍ اوسېدونکی دی.
نوموړی چې اوس د بلاروس او پولنډ ترمنځ په دغه سرحدي سیمه کې په ټپي حالت کې بند پاتې دی، په ژړغوني غږ افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې د مور لپاره یې غواړي چې ژوندی پاتې شي.
دی وایي: «حالت مې ډېر خراب وو، لاس مې باید ګنډل شوی وای، د پولنډ پولیسو درمل رانکړل، بېرته یې بلاروس ته را واړولم، ګوتې مې کار نه کوي، په لاره مې د ونو پاڼې خوړلې، اوبه نه وې او زه بد ټپي وم، زما غږ ورسوئ، چې نړۍوال مو له حالته خبر شي.»
په بلاروس کې ددغه کیسو عیني شاهد چې اوس هم ددغه کډوالو ملګری دی اعجازالحق نومېږي، نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې تایید کړه: «دلته د وحشت ننداره ده، د ژوند لپاره راوتي افغانان د مرګ دوعاوې کوي چې مرګ ورته راشي.»
نوموړی وایي: «پولنډ پولیسو راسره غیر انساني چلند وکړ، د برېست په نامه یو نقطه ده، دې ته د فوټبال میدان وایي، دلته په افغان کډوالو فوټبال کېږي، د وهلو فوټبال، د بلاروس پولیس یې په وهلو پولنډ ته اړوي او د پولنډ پولیس یې په وهلو بلاروس ته اړوي، ۲۵ شپې موږ باندې فوټبال شوی، وسایل یې رانه اخیستي، مبایلونه یې رانه مات کړي، ټول افغانان تر دې راغلي چې مړه شي نو ارام به شي او مرګ په خوشحالۍ مني، هلکان شنه واښه خوري، اوبه نشته، په ډنډونو کې ولاړې اوبه څښي، د وحشت ننداره ده».
برېست د بلاروس په سوېل لوېدیځ کې موقعیت لري او د پولنډ سره د سرحد په اوږدو کې پرته سیمه ده، چې د «تېرېسپول» ښار سره مخامخ ده.
دغه افغان کډوال وایي، چې د پولنډ او بلاروس پولیس دومره وحشیانه کړنې ترسره کوي چې انسان یې په ویلو شرمېږي.
د اعجاز په وینا، د بلاروس پولیسو هغه مېرمن هم په نس کې په لغته ووهله چې حامله وه.
نوموړی وایي: «یوه افغانه ښځه له خپل مېړه سره راغلې وه، په ګردونو سیمه کې د بلاروس پولیس په نس کې په لغته ووهله، دوی دې ته هم ونه کتل چې دا حامله ده، په موږ روان وحشت په هر حال خو دا ډېره دردوونکې ده، چې دلته دومره ناوړه وضعیت روان دی.»
اعجازالحق وایي، تر ۳۰۰ پورې افغان کډوالو د بلاروس او پولنډ په پوله کې بند پاتې دي.
د نوموړي په خبره، یاد شمېر کسان سره له دې چې خواړه او اوبه نه لري، سخت شکنجه کېږي او د مرګ شېبې شماري.
اعجازالحق د خپل یوه ملګري کیسه کوي چې ددوی پروړاندې یې ساه ورکړې.
نوموړی وایي: «زما یو ملګری وو عمران نومېده، ماسره یې یو ځای حرکت وکړ، زما د سترګو پر وړاندې یې ساه ورکړه او تر نن ورځې یې مړی په بلاروس کې دی او نه دی وړل شوی، په بلاروس کې چې کوم افغانان دي، دوی نږدې ټول یې مات ګوډ دي، څوک په مرمیو لګېدلي، د چا لاسونه مات دي، د چا پښې ماتې دي او په داسې حالت کې دي چې یو خواته هم تللی نشي.»
د انساني قاچاقو قربانیان
د افغان کډوالو د وینا له مخې، د دوی د ټولو کړاوونو ریښه هغه افغان قاچاق وړونکي دي، چې د انسانانو له ژوند سره لوبې کوي.
دوی وایي، قاچاق وړونکي هغوی ته په خوږو خبرو ژمنې کوي، پیسې ترې اخلي، له کور او کورنیو څخه یې جلا کوي او وروسته هغوی په خپل حال پرېږدي.
یو کډوال چې نه غواړي نوم یې یاد شي، وایي: «قاچاقبرانو موږ ته ویل چې اروپا ته به مو رسوو، هلته به ژوند وي، خو موږ یې تر مرګه راورسولو. دا ټول ظلم زموږ د خپلو افغان قاچاقبرانو له لاسه کېږي. طالبان باید دوی ونیسي او سخته سزا ورکړي.»
نړۍوال غبرګون ته اړتیا ده
دغه کډوال له نړۍوالو بشري حقونو سازمانونو لکه د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM)، سره میاشت، سره صلیب او له ملګرو ملتونو نه جدي غوښتنه کوي، چې د سرحدي ظلمونو د پای ته رسولو لپاره فشار راوړي؛ عاجلې مرستې، خواړه، درمل او سرپناه برابرې کړي.
د بلاروس او پولنډ پر پوله د افغان کډوالو حالت یو خاموش انساني ناورین دی.
دا داسې فاجعه ده، چې باید نړۍ یې واوري، غبرګون وښيي او دا مظلوم خلک له شکنجې، لوږې او مرګ نه وژغوري.
د کډوالۍ زیاتوالی
د طالبانو د بیا واک ته رسېدو په ترڅ کې، د افغانانو کډوالۍ زیاتې شوې دي.
د ۲۰۲۳ کال تر پای پورې نږدې ۶.۴ میلیونه افغانان په نړۍ کې کډوال شوي دي، چې د دې زیاتوالی د طالبانو د بیا واکمنۍ په ترڅ کې رامنځته شوی دی.
د افغانانو د ستونزو زیاتوالی
په افغانستان کې د افغانانو د ستونزو زیاتوالی د طالبانو د بیا واکمنۍ وروسته د پام وړ دی. ډېری افغانان د بې کارۍ، اقتصادي ستونزو او د طالبانو د واکمنۍ له امله د ډار له کبله هېواد پرېښی دی.
د دې په ترڅ کې د کډوالو د ستونزو زیاتوالی، نړۍوالو مرستو ته اړتیا لري.
د کډوالو د ستونزو حل لارې
د کډوالو د ستونزو د حل لپاره اړینه ده، چې نړۍوالې ټولنې او مرستندویه ادارې د افغان کډوالو لپاره مرستې برابرې کړي.
دا مرستې باید د کډوالو د بیا استوګنې، د کاري فرصتونو برابرولو او د ټولنیزو خدماتو د وړاندې کولو په برخه کې وي.
همدارنګه اړینه ده، چې د طالبانو د واکمنۍ لاندې افغانانو ته د بشري حقونو د خونديتوب لپاره نړۍوال فشارونه زیات شي.