لږ تر لږه ۶۰ د افغانستان د بشري حقونو او مدني ټولنو سازمانونو په یوه پرانیستي لیک کې د هالنډ له حکومته غوښتي، چې په دغه هېواد کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي ډیپلوماټیک ماموریت لغوه کړي.
دغو بنسټونو ټینګار کړی، چې ښاغلی رحیمي بې پرې ډیپلوماټ نه دی او د طالبانو ډلې ته یې بیعت کړی دی.
دوی په افغانستان کې روان ناورین او په ځانګړي ډول د ښځو له حقونو پراخو سرغړونو ته په اشارې په هاګ کې د افغانستان په سفارت کې د اصف رحیمي د فعالیت دوام په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
په هالنډ کې د افغانستان سفیر اصف رحیمي د پخواني حکومت د ډیپلوماټانو له ډلې لومړی کس و، چې له طالبانو سره یې خپله همکاري اعلان کړه.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته خبر ورکړی، چې هغه هره میاشت له طالبانو څخه د ۲۰ زره او ۳۰زره ډالرو ترمنځ پیسې ترلاسه کوي.
رحیمي کابل ته هم سفر کړی او هلته یې د طالبانو له چارواکو سره د تعامل او همکارۍ په اړه خبرې کړې دي.
تر دې وړاندې نوموړي د افغانستان سفارت له خواله رسنیو حسابونو او د سفارت وېب پاڼې څخه د افغانستان د اسلامي جمهوریت نښان او بېرغ لرې کړی و؛ خو له زیاتو اعتراضونو وروسته په هالنډ کې د افغانستان سفارت په یوه اعلامیه کې خبر ورکړ، چې د جمهوریت بېرغ او نښان یې بېرته اضافه کړی دی.
دغو بنسټونو د هالنډ له حکومته غوښتي، چې په هاګ کې د افغانستان سفارت سیاسي او حقوقي دریځ روښانه کړي او د نړۍوالو بشري حقونو کنوانسیونونو ته د هېواد د ژمنو پر بنسټ د سفارت مدیریت، سرچینې او فعالیتونه په پوره ځیرنې سره وڅېړي.
دوی ټینګار کړی، که له طالبانو سره د سفارت تړاو یا همکاري په رسمي توګه تایید شي؛ نو باید د ښاغلي رحیمي ډیپلوماټیک فعالیتونه وځنډول شي.
دغو بنسټونو خبرداری ورکړی، چې د بشري حقونو د سازمانونو غوښتنو ته نه پاملرنه او د طالبانو ډلې سره چې بشري حقونه تر پښو لاندې کوي جوړجاړی به د هغو هېوادونو اعتبار زیانمن کړي چې د بشري حقونو ارزښتونو ته ژمن دي.
د ایران د اوبو د صنعت ویاند عیسی بزرګزاده وایي، چې له افغانستان سره د هلمند د اوبو د حقابې په تړاو روانې خبرې تر اوسه د پام وړ پایله نه لري او له افغانستانه ایران ته د اوبو جریان له ټاکل شوې کچې ښکته پاتې شوی دی.
بزرګزاده له خبریالانو سره په خبرو کې ویلي: «افغانستان باید د ۱۳۵۱ کال د معاهدې له مخې ایران ته مشخصه کچه اوبه ورکړي، خو له روان کال راهیسې یوازې ۱۱۹ میلیونه متر مکعب اوبه ایران ته را رسېدلې دي، چې دا د ټاکل شوې برخې له نیمایي هم کمې دې.»
نوموړي زیاته کړې، چې د ایران د ځمکې لاندې اوبو وضعیت هم اندېښمنونکی دی: «په ټول هېواد کې د غیرقانوني استخراج کچه په کال کې ۱۵ تر ۱۷ میلیارد متر مکعبو ته رسېدلې، چې نیمايي یې له ناقانونه څاهګانو او پاتې نیمايي یې له قانوني سرچینو څخه د ټاکلې اندازې څخه زیات استخراجونه دي.»
بزرګزاده وویل، چې د تهران، خراسان رضوي او نورو سترو ولایتونو د اوبو لوړ مصرف حکومت اړ کړی چې په مشهد ښار کې د بیړنیو تدابیرو پلان پلي کړي.
نوموړي زیاته کړه: «د اوبو د کمورود له امله، د اوړي لوړ مصرف د مهار لپاره موقتي پروګرامونه عملي شوي دي.»
یاد ویاند د هېواد په کچه د اوبو د ناورین د مدیریت لپاره وویل، چې ۴۳ ښارونه د بېړنیو اقداماتو لپاره په لومړیتوب کې ځای لري.
هغه دغه راز وویل، چې د «اووم پراختیايي پروګرام» له مخې، تر ۱۴۰۷ هجري لمریز کال پورې باید د ایران د اوبو کسر ۱۵ میلیارده متر مکعبو ته راکم شي.
بزرګزاده په خپلو خبرو کې ټینګار وکړ، چې د اوبو د غیرقانوني څاه ګانو د بندولو تر څنګ باید د بزګرانو لپاره بدیل معیشت هم برابر شي.
نوموړي وویل، چې د «د اوبو د تولید بازار» طرحه په څو سیمو کې ازمایښت ته وړاندې شوې او د پلان له مخې به د اوبو مدیریت په تدریجي ډول د سیمهيیزو خلکو شوراګانو ته وسپارل شي.
دا په داسې حال کې ده، چې ایران په وار-وار له طالبانو غوښتي څو د هلمند د اوبو د تړون پر کړو ژمنو دې ودرېږي؛ خو ایراني چارواکي وايي چې دغې ډلې د دغه تړون له عملي کولو ډډه کړې ده.
د راپورونو له مخې، د هلمند له سیند څخه د اوبو لګولو مسله په وروستیو میاشتو کې د ایران او طالبانو تر منځ تر ټولو توده مسله وه، چې د دواړه خواوو چارواکو څو ځلې په دې اړه سره خبرې اترې کړې دي.
څه موده وړاندې په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بېکدلي افغانستان ته د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر وروستي سفر ته په اشارې سره ویلي و، د افغانستان او ایران ترمنځ د حقابې مسله د دواړو هېوادونو ترمنځ په وروستیو خبرو اترو کې حل شوې ده.
خو د سفیر بېکدلي دغو څرګندونو د طالبانو او ایراني چارواکو ترمنځ ناندرۍ راوپارولې، چې د سمون لپاره یې (د سلواغې په ۲۹مه) د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي په یوې خبري غونډه کې وویل، چې د سفیر دغه څرګندونې ناسمې دي او په وینا یې، د سفیر موخه دا وه چې «موږ به د حقابې په مسله کې هېڅ ډول جوړجاړي ته چمتو نشو».
د افغانستان انټرنشنل معلومات ښيي، چې د بلاروس او پولنډ ترمنځ د برېست نومې سرحدي سیمه اوس د سلګونو بې برخلیکه افغان کډوالو لپاره په زندان بدل شوی دی. دغه کډوال چې ډېری یې ځوانان، ماشومان او ښځې دي، له سختو انساني ناورینونو سره مخ دي.
د سیمه ییزو سرچینو په وینا، دغه کډوال له ورځو ورځو راهیسې خوړو، څښاکو، سرپناه او روغتیایي اسانتیاوو ته لاسرسی نه لري.
سرچینې زیاتوي، چې یاد کډوال سربېره پر دې چې له انساني مرستو محروم دي، له سخت غیر انساني چلند سره هم مخ دي.
د افغان کډوالو د وضعیت انځور
د افغانستان انټرنشنل - پښتو موندنې ښيي، چې دغه کډوالو له ورځو ورځو راهیسې خوړو، څښاکو، سرپناه او روغتیایي اسانتیاو ته لاسرسی نه لري.
دوی وایي، د بلاروس او پولنډ د سرحدي ځواکونو له خوا په پرلهپسې ډول ربړول کېږي، وهل کېږي، لاسونه او پښې یې ماتېږي او ان ځینو یې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.
د دغو کډوالو له ډلې منظور له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې په افغانستان کې د ستونزو له امله یې کډوالي انتخاب کړه خو اوس د مرګ او ژوند ترمنځ حالت کې دي.
نوموړي وویل: «شپږ میاشتې کېږي، چې په وطن کې د ځينو ستونزو له امله راغلی یم، غواړو چې ښه راتلونکی ولرو، له بلاروس څخه پولنډ ته واوښتو، په پولنډ کې پولیسو ونیولو برېست ته یې یوړو، سخت ظلمونه یې راسره وکړل، ټلیفونونه یې راته مات کړل او ګرم وسایل یې رانه واخیستل، په ډېر بد حالت کې نه خواړه و او نه اوبه، د ونو پاڼې مو خوړلې او هره شېبه مو د مرګ انتظار کاوه، له څو شپو ربړونو وروسته یې بېرته بلاروس ته واړولو، اوس په بد حال کې یو.»
د سرحدي ځواکونو ظلمونه
دغه کډوال وایي، د ورځې په اوږدو کې تر لسو ځلو پورې د دواړو هېوادونو پولیس دوی وهي او ټکوي، یو یې یو اړخ ته کش کوي او بل یې بېرته شاته ټېل وهي.
د دوی پر وینا، ځیني کډوال چې له سختو شکنجو وروسته په کوما (بېهوښۍ) حالت کې وي، بیا هم د سرحدي ځواکونو له لوري له لاسونو او پښو نیول کېږي او شاته غورځول کېږي.
یوه کډوال د نوم د نه اخیستو په شرط وویل: «دلته داسې کسان شته چې څلوېښت ورځې کېږي په همدې ځنګله کې بند پاتې دي، ژمی او بارانونه یې تېر کړل او یوه مړۍ ډوډۍ هم نه لري. ځیني جسدونه چې د ځنګله ژوو خوړلي، لا هم هېر شوي پراته دي.»
د دغو کډوالو په ډله کې یو یې لعل سېد پاچا د کونړ ولایت د خاص کونړ ولسوالۍ اوسېدونکی دی.
نوموړی چې اوس د بلاروس او پولنډ ترمنځ په دغه سرحدي سیمه کې په ټپي حالت کې بند پاتې دی، په ژړغوني غږ افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې د مور لپاره یې غواړي چې ژوندی پاتې شي.
دی وایي: «حالت مې ډېر خراب وو، لاس مې باید ګنډل شوی وای، د پولنډ پولیسو درمل رانکړل، بېرته یې بلاروس ته را واړولم، ګوتې مې کار نه کوي، په لاره مې د ونو پاڼې خوړلې، اوبه نه وې او زه بد ټپي وم، زما غږ ورسوئ، چې نړۍوال مو له حالته خبر شي.»
په بلاروس کې ددغه کیسو عیني شاهد چې اوس هم ددغه کډوالو ملګری دی اعجازالحق نومېږي، نوموړي افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې تایید کړه: «دلته د وحشت ننداره ده، د ژوند لپاره راوتي افغانان د مرګ دوعاوې کوي چې مرګ ورته راشي.»
نوموړی وایي: «پولنډ پولیسو راسره غیر انساني چلند وکړ، د برېست په نامه یو نقطه ده، دې ته د فوټبال میدان وایي، دلته په افغان کډوالو فوټبال کېږي، د وهلو فوټبال، د بلاروس پولیس یې په وهلو پولنډ ته اړوي او د پولنډ پولیس یې په وهلو بلاروس ته اړوي، ۲۵ شپې موږ باندې فوټبال شوی، وسایل یې رانه اخیستي، مبایلونه یې رانه مات کړي، ټول افغانان تر دې راغلي چې مړه شي نو ارام به شي او مرګ په خوشحالۍ مني، هلکان شنه واښه خوري، اوبه نشته، په ډنډونو کې ولاړې اوبه څښي، د وحشت ننداره ده».
برېست د بلاروس په سوېل لوېدیځ کې موقعیت لري او د پولنډ سره د سرحد په اوږدو کې پرته سیمه ده، چې د «تېرېسپول» ښار سره مخامخ ده.
دغه افغان کډوال وایي، چې د پولنډ او بلاروس پولیس دومره وحشیانه کړنې ترسره کوي چې انسان یې په ویلو شرمېږي.
د اعجاز په وینا، د بلاروس پولیسو هغه مېرمن هم په نس کې په لغته ووهله چې حامله وه.
نوموړی وایي: «یوه افغانه ښځه له خپل مېړه سره راغلې وه، په ګردونو سیمه کې د بلاروس پولیس په نس کې په لغته ووهله، دوی دې ته هم ونه کتل چې دا حامله ده، په موږ روان وحشت په هر حال خو دا ډېره دردوونکې ده، چې دلته دومره ناوړه وضعیت روان دی.»
اعجازالحق وایي، تر ۳۰۰ پورې افغان کډوالو د بلاروس او پولنډ په پوله کې بند پاتې دي.
د نوموړي په خبره، یاد شمېر کسان سره له دې چې خواړه او اوبه نه لري، سخت شکنجه کېږي او د مرګ شېبې شماري.
اعجازالحق د خپل یوه ملګري کیسه کوي چې ددوی پروړاندې یې ساه ورکړې.
نوموړی وایي: «زما یو ملګری وو عمران نومېده، ماسره یې یو ځای حرکت وکړ، زما د سترګو پر وړاندې یې ساه ورکړه او تر نن ورځې یې مړی په بلاروس کې دی او نه دی وړل شوی، په بلاروس کې چې کوم افغانان دي، دوی نږدې ټول یې مات ګوډ دي، څوک په مرمیو لګېدلي، د چا لاسونه مات دي، د چا پښې ماتې دي او په داسې حالت کې دي چې یو خواته هم تللی نشي.»
د انساني قاچاقو قربانیان
د افغان کډوالو د وینا له مخې، د دوی د ټولو کړاوونو ریښه هغه افغان قاچاق وړونکي دي، چې د انسانانو له ژوند سره لوبې کوي.
دوی وایي، قاچاق وړونکي هغوی ته په خوږو خبرو ژمنې کوي، پیسې ترې اخلي، له کور او کورنیو څخه یې جلا کوي او وروسته هغوی په خپل حال پرېږدي.
یو کډوال چې نه غواړي نوم یې یاد شي، وایي: «قاچاقبرانو موږ ته ویل چې اروپا ته به مو رسوو، هلته به ژوند وي، خو موږ یې تر مرګه راورسولو. دا ټول ظلم زموږ د خپلو افغان قاچاقبرانو له لاسه کېږي. طالبان باید دوی ونیسي او سخته سزا ورکړي.»
نړۍوال غبرګون ته اړتیا ده
دغه کډوال له نړۍوالو بشري حقونو سازمانونو لکه د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM)، سره میاشت، سره صلیب او له ملګرو ملتونو نه جدي غوښتنه کوي، چې د سرحدي ظلمونو د پای ته رسولو لپاره فشار راوړي؛ عاجلې مرستې، خواړه، درمل او سرپناه برابرې کړي.
د بلاروس او پولنډ پر پوله د افغان کډوالو حالت یو خاموش انساني ناورین دی.
دا داسې فاجعه ده، چې باید نړۍ یې واوري، غبرګون وښيي او دا مظلوم خلک له شکنجې، لوږې او مرګ نه وژغوري.
د کډوالۍ زیاتوالی
د طالبانو د بیا واک ته رسېدو په ترڅ کې، د افغانانو کډوالۍ زیاتې شوې دي.
د ۲۰۲۳ کال تر پای پورې نږدې ۶.۴ میلیونه افغانان په نړۍ کې کډوال شوي دي، چې د دې زیاتوالی د طالبانو د بیا واکمنۍ په ترڅ کې رامنځته شوی دی.
د افغانانو د ستونزو زیاتوالی
په افغانستان کې د افغانانو د ستونزو زیاتوالی د طالبانو د بیا واکمنۍ وروسته د پام وړ دی. ډېری افغانان د بې کارۍ، اقتصادي ستونزو او د طالبانو د واکمنۍ له امله د ډار له کبله هېواد پرېښی دی.
د دې په ترڅ کې د کډوالو د ستونزو زیاتوالی، نړۍوالو مرستو ته اړتیا لري.
د کډوالو د ستونزو حل لارې
د کډوالو د ستونزو د حل لپاره اړینه ده، چې نړۍوالې ټولنې او مرستندویه ادارې د افغان کډوالو لپاره مرستې برابرې کړي.
دا مرستې باید د کډوالو د بیا استوګنې، د کاري فرصتونو برابرولو او د ټولنیزو خدماتو د وړاندې کولو په برخه کې وي.
همدارنګه اړینه ده، چې د طالبانو د واکمنۍ لاندې افغانانو ته د بشري حقونو د خونديتوب لپاره نړۍوال فشارونه زیات شي.
په ننګرهار کې د طالبانو امنیه قومندان وايي، چې د دغه ولایت د جلالاباد ښار اړوند په ۹مه ناحیه کې یوه زوی خپل پلار وژلی دی. د طالبانو په وینا، قاتل له سیمې تښتېدلی دی.
د طالبانو د ننګرهار امنیه قومندانۍ د دوشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۹مه) د خپلې اېکسپاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، چې د دغې ډلې جنګیالي پر وخت سیمې ته رسېدلي او د رامنځته شوې پېښې په تړاو څېړنې روانې دي.
طالبان وايي، چې وژل شوی کس د تېلو سوداګر و، خو دې ډلې د دې پېښې د لامل په تړاو څه نه دي ویلي.
د طالبانو د ننګرهار امنیه قومندانۍ د زوی او پلار هویت نه دی څرګند کړی، خو په بیان کې راغلي چې دا قضيه به د قانوني اجراتو په موخه د دې ډلې عدلي او قضايي ارګانونو ته وسپارل شي.
د یادونې ده، چې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د ننګرهار په ګډون د هېواد په بېلابېلو سیمو کې جنايي پېښې ډېرې شوې دي.
تېره اوونۍ له ننګرهار نه ولسي سرچینو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته خبر ورکړ، چې د دغه ولایت په غنيخېلو ولسوالۍ کې د دوو کسانو ترمنځ د ۱۰ افغانیو پر سر د شخړې په ترڅ کې یو کس د چړې په ګوزارونو ووژل شو.
یوه نوې څیړنه ښيي، چې د نشه يي توکو سوداګر له اپینو سره ګوړه، بوره، او نورې مصالحې ګډوي، چې وزن یې ډېر شي. دغه څیړنه، چې د اروپايي اتحادیې د نشه يي توکو ادارې پر وروستي رپوټ اتکا کوي، وايي، پر کوکنارو د طالبانو د بندیز امله د تقلب اندازه هم لوړه شوې.
د اروپایي اتحادیې د نشهيي توکو ادارې ورستی رپوټ د افغانستان د مخدره توکو د صنعت یو پېچلی انځور وړاندې کوي او ښيي چې دا صنعت څنګه د بازار د شرایطو بدلون ته ځواب ورکوي.
رپوټ څرګندوي چې اروپا به لا هم له لوړ کیفیته اپیم څخه جوړ محصولات (لکه هیرویین) ترلاسه کوي، په داسې حال کې چې زیات تقلب شوي توکي نورو سیمو ته صادرېږي.
رپوټ په احتیاط سره تاییدوي چې تر اوسه پورې د اروپا د اپیم عرضه له اکمالاتي ستونزو خوندي پاتې شوې ده.
ټاکینګ ډرګ د یوې څیړنې په ترڅ کې وايي، د طالبانو بندیز د کوکنارو کر بېسارې ټیټې کچې ته رسولی، خو بیا هم د نشهيي موادو د کمښت کوم څرګند شواهد نه دي ثبت شوي او مرکزي اسیا ته د قاچاق زیاتوالی هم لیدل شوی دی.
رپوټ وايي، د جنوب او جنوبلوېديځ شتمنو بزګرانو له بندیز وروسته د کوکنارو زېرمې جوړې کړې چې د قیمتونو د لوړوالي له امله یې د ګټې چانس ترلاسه کړی. اټکل کېږي چې یوازې په دغو سیمو کې شاوخوا ۱۳،۷۰۰ ټنه اپیم زېرمه شوي، چې له هغو څخه ۷۶۰ ټنه هیرویین بیس جوړېدلی شي.
رپوټ وايي، د کوکنارو د بیو لوړېدو له امله د تولید لګښتونه زیات شوي، چې له امله یې د تقلب اندازه هم لوړه شوې. خو دا بهیر تصادفي نه، بلکې محاسبه شوی او تخنیکي دی. بزګران د وزن زیاتولو لپاره اپیم ته بوره، میوه او نور توکي ور اضافه کوي. وروسته د کروندې په دروازه کې سوداګر نور تقلبات ور زیاتوي. د لابراتوار خاوندان بیا دا مواد د غوښتنې مطابق پروسس کوي او تر ټولو ښه پخوونکي استخداموي.
رپوټ وايي، د هیرویین څلور اصلي ډولونه بېسټ (مورفین بیس)، ګل (هیرویین بیس)، سپین مال (هیرویین هایدروکلوراید)، او کریسټل (ټیټ کیفیت لرونکی هیرویین هایدروکلوراید) دي، خو اروپا ته صادرېدونکی هیرویین بیس عموماً کم تقلب لري، ځکه د ډېرې ګټې بازار دی. خو رپوټ وايي، چې اسیا ته صادرېدونکی هیرویین عموماً زیات تقلب لري.
رپوټ وايي، چې په هلمند او بلوچستان کې کیدای شي لوړ کیفیته "هندي" هیرویین واخیستل شي یا د ټیټ کیفیت "ایراني" چې قیمت یې دوه تر درې چنده کم وي. د رپوټ له مخې، په بدخشان کې هیرویین په ۴۰، ۶۰، او ۸۰ سلنه خالص ډولونو کې پلورل کېږي.
په ۲۰۲۴ کې یوه نمونه چې ایران ته روانه وه، د رپوټ لیکوال ازمویلې او څرګنده شوې، چې دا هیرویین شاوخوا ۵۰ سلنه خالص دي او پاتې برخه يې له کافین، مصالحې، ګوړې او شنې مصالحې جوړېږي.
رپوټ زیاتوي، چې له بندیز وروسته د کوکنارو بیه څلور چنده لوړه شوې، حتا په ۲۰۲۴ کې هم درې چنده پاتې شوې.
د هنګري لومړي وزیر ویکتور اوربان ویلي، د هغه د هېواد خلک نه غواړي د اوکراین لپاره ووژل شي او نه غواړي "یو نوې افغانستان" یې په دروازه کې را وټوکیږي. نوموړي دا څرګندونې د فرانسې په مونتارجي ښار کې د ښي اړخو محافظهکارو ګوندونو د غونډې پر مهال وکړې.
اوربان په خپله وینا کې اروپايي مشران تورن کړل چې هڅه کوي اروپایان د اوکراین جګړې ته قانع کړي.
د تاس اژانس د رپوټ له مخې، هغه وویل: "خو زه تاسې ته خبرداری درکوم چې دا جګړه نه شي ګټل کېدای. په جګړه کې حل نشته، یوازې مرګونه دي. موږ اوربند ته اړتیا لرو، سولې ته اړتیا لرو، خبرو ته اړتیا لرو."
اوربان زیاته کړه: "موږ نه غواړو د اوکراین لپاره ووژل شو، نه غواړو زموږ زامن د اوکراین له جګړې څخه په تابوتونو کې راستانه شي. موږ نه غواړو یو نوی افغانستان د خپل کور څنګ ته ولرو."
نوموړي د "نظامي اقتصاد" پر لور د اروپا پر تګ هم نیوکه کړې ده.
اوربان دا مهال د ملي راټولونې ګوند د مشرانو جوردان بارډیلا او مارین لوپن په بلنه فرانسې ته سفر کړی.
نوموړي د اروپايي اتحادیې د محافظهکارو ګوندونو په غونډه کې برخه اخیستې ده.