نوي ډیلي سره سوداګریزې اړیکې؛ طالبان هند ته د پنجشېر ۵۰ټنه ګیلاس لېږي

یورو اېشیا وېب‌پاڼې په یوې تحلیلي مقاله کې ویلي، د روان زېږدیز کال د مئ په میاشت کې د طالبانو، چین او پاکستان د بهرنیو چارو وزیرانو په غونډه کې افغانستان ته د سي پېک د غځېدو په تړاو خبرې یو داسې اقدام دی، چې د سیمې اقتصادي ودې لپاره یې یو نوی باب پرانېستی دی.

مقاله کاږي، دا هڅه په یوه داسې سیمه کې ترسره کېږي چې تاریخ یې د بې‌باورۍ، سختدریځۍ او بهرنیو لاسوهنو څخه ډک دی چې دا چاره که څه هم یو فرصت ګڼل کېږي؛ خو هم‌مهاله یوه لویه ننګونه هم ده.

په داسې حال کې چې د مئ میاشتې په لومړیو کې د هند او پاکستان ترمنځ کړکېچ زیات شوی و او ډېورنډ کرښې ته څېرمه سیمې له سختې نا امنۍ سره مخ وې؛ هم‌مهاله بېجینګ د یوه ښه منځګړي او ټیکاو راوستونکي په توګه دغه کړکېچ کې رول ادا کړ.

نه یوازې یې د CPEC د پراخېدو ملاتړ وکړ؛ بلکې هڅې وشوې چې د اسلام‌اباد او کابل ترمنځ ډیپلوماټیکې اړیکې بېرته فعالې شي او تر دوو کلونو وروسته دواړو هېوادونو خپلې ډېپلوماټیکې اړیکې د سفیرانو کچې ته لوړې کړې.

وړاندې لیکل شوي، بلوچستان چې د CPEC جیوپولیټيکي او لوژستیکي زړه بلل کېږي؛ لا هم یوه کړکېچنه او ناکراره سیمه ګڼل کېږي.

دغه ایالت سره له دې چې د غني کاني زېرمو خاوند دی؛ خو له سختې بې‌وزلۍ، انزوا او وروسته‌ پاتې والي سره مخ دی.

د ګوادر بندر، چې د CPEC د ګران بیه ګاڼې په توګه پېژندل کېږي، خپله د دې تضاد سمبول دی. ځايي کب نیوونکي لکه جمال پیر بخش شکایت کوي، چې د بندر جوړښت او ختیځ سړک یې د دوی دودیز بازارونه له منځه وړی او د بدیل لپاره یې هېڅ ډول پلان نشته.

د اقتصادي ګټې ناسم وېش او د ولسي خلکو له پامه غورځېدل په سیمه کې د سختې ناراضۍ لامل شوې. وسله‌والې ډلې لکه د بلوچستان ازادۍ پوځ یا بلوڅ بېلتون غوښتونکي (BLA) او د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) اوس د تاوتریخوالي ځانګړي لوبغاړي ګرځېدلي دي، چې پر ملکي وګړو او مهمو بنسټیزو تاسیساتو وژونکې بریدونه کوي.

د «نړۍوال ترهګرۍ شاخص» د ۲۰۲۵کال د راپور پر بنسټ؛ پاکستان د ترهګرۍ له اړخه تر افغانستان وروسته دویم مقام لري.

یوازې په ۲۰۲۴ کال کې له ۱۰۰۰ زیات ترهګریز بریدونه پاکستان کې ثبت شوي، چې شاوخوا ۹۰ سلنه یې د BLA او TTP له لوري ترسره شوي دي. شنونکي دا بریدونه تصادفي نه بولي.

پاکستاني او چینایي چارواکي ادعا کوي، چې په افغانستان کې د هند قونسلګرۍ له بلوڅ بېلتون پالو سره مالي او وسله‌واله مرسته کړې او دا د هند د چین د مهار د ستراتیژۍ یوه برخه ګڼل کېږي؛ ځکه چې هند CPEC ته د سیمې د جیوپولیټيکي توازن لپاره یو ګواښ ګڼي.

یاده وېب‌پاڼه باور لري، له دې ټولو ګواښونو سره، سره په سي پېک کې د افغانستان ګډون ګټې او ګواښونه دواړه لري.

افغانستان له پخوا راهیسې په بېلابېلو پروژو لکه د TAPI ګازو نل‌لیکه او CASA-1000 برېښنا پروژه کې د ټرانزیت رول لاره؛ خو د دغه هېواد پرله‌پسې بې‌ثباتي د اوږدمهاله پانګونې مخه نیسي.

چینایي کارپوهان هم دا نظر لري، چې د CPEC دوه اړخیز ماډل باید بیا طرحه شي او دغه پروژه دې د یوه سیمه‌ییز مشارکت د چوکاټ بڼه غوره کړي چې افغانستان په کې یوازې یو جغرافیایې دهلېز نه؛ بلکې یو ګټور ګډونوال وي.

تمه کېده، چې د کاناډا له‌خوا د امریکايي شرکتونو پر عوایدو د مالیې اعلان سر له نن نه پلی شي چې ورسره به د امریکا امازون، ګوګل، میټا او ځینو نورو شرکتونو ته شاخوا دوه مېلیارد ډالره زیان رسېدلی وای.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعې په ورځ خبرداری ورکړی و، که کاناډا له دې مالیې لاس وانه‌خلي؛ نو سوداګریزې خبرې به وځنډوي او دا یې د امریکا پر وړاندې ښکاره برید بللی و.

تر دې وړاندې ډونالډ ټرمپ پر ځینو کاناډايي توکو تعرفې ولګولې، چې د کاناډایانو سخته غوسه یې راوپاروله.

نوموړي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې ادعا وکړه، چې شرکت د ویزې له ورکړې وړاندې داسې ویډیو ترې ثبت کړې چې ګواګې دغه شرکت د ویزې لپاره له نوموړي ۱۴ نیم زره افغانۍ ترلاسه کړې دي.

د نوموړي په وینا، په بلخ ولایت کې د ایران د عادي ویزو بیه ۹۰ یورو او د بېړنیو هغو ۱۵۰ یورو ده؛ خو که څوک په خپله د ایران قونسلګرۍ ته ورشي، نو ویزې نشي ترلاسه کولای.

هغه وايي، خلک اړ دي چې هغو سیاحتي شرکتونو ته ورشي چې د ایران له قونسلګرۍ سره ثبت دي؛ خو هغوی بیا پرې ویزې له اصلي بیو څو برابره لوړې پلوري.

هغه زیاتوي، یو بل سیاحتي شرکت په دغه ولایت کې د ایران د ویزې لپاره د ده له یوه ملګري ۵۰ زره افغانۍ اخیستې دي.

افغانستان انټرنشل- پښتو په بلخ ولایت کې له یوې داسې مېرمنې سره هم خبرې کړې دي، چې په ۴۲ زره افغانیو یې د ایران ویزه اخیستې وه؛ خو ایران ته د اوښتو پرمهال ایراني پوله ساتو ځواکونو له دې کبله ایران ته نه ده پرېښې، چې ګواکې ویزه یې جعلي ده.

نوموړې چې اوس‌مهال له سیاحتي شرکت سره دعوه لري وايي، له بلخ نه د هرات او اسلام کلا پورې یې اوږد مزل وکړ؛ خو د سیاحتي شرکت د دوکې له کبله نږدې و، چې د ایراني پوله ساتو ځواکونو له‌خوا د جعل په تور نیول شوې وای.

نوموړې وايي، که څه هم شرکت ورته ویلي چې د موضوع د نه شریکولو په شرط یې پیسې ورکوي؛ خو درې اوونۍ کېږي چې پیسې یې نه دي ورکړي.

هغه وایي:« له بلخ نه تر هرات او له هغه ځایه بېرته د مزارشریف تر ښاره په تګ راتګ مو شاخوا ۲۰زره افغانۍ ولګېدې، وخت مو هم ضایع شو او له ټولو بده دا چې نږدې و ایراني پوله ساتو ځواکونو نیولي وو؛ هغوی غوسه وو، چې ولې له جعلي ویزې سره ورغلي یو.»

نوموړې وایي، که څه هم یاد شرکت یې ګواښلی چې موضوع به د طالبانو حکومت له اړونده ادارو سره شریکه کړي؛ خو هغوی پرې چندان غوږ نه دی ګرولی.

دا په داسې حال کې ده، چې د افغانستان د بل ګاونډي پاکستان ویزې هم د افغانستان په تور بازار کې له اصلي بیې خورا لوړې پلورل کېږي. د پاکستان یوه بېړنۍ ویزه ان تر زرو امریکايي ډالرو پلور کېږي.

زینب نوري چې د پاکستان ویزه یې ۷۵۰ ډالره اخیستې وايي، بیا هم په تورخم کې د اوښتو پرمهال ډېره لالهانده شوې ده.

نوموړې وايي، سیاحتي شرکت ورسره ژمنه کړې وه چې تر درېیو ورځو به ورته ویزه اخلي؛ خو څه باندې یوه اوونۍ خپلې ویزې ته په تمه وه.

د اغلې نوري په خبره؛ خاوند یې په بهر کې اوسېږي او نوموړې د کډوالۍ د پروسې د مخ ته وړلو لپاره اړه وه، چې په لوړې بیې دغه ویزه واخلي.

هغه وایي:« خاوند مې سویډن کې اوسېږي. د واده مې څه باندې یو کال کېږي، په کابل کې خو اوس سفارت نشته؛ نو اړه شوم، چې دلته راشم. د نورمال ویزې لپاره مې څو ځلې غوښتنه وکړه؛ خو ویزه مې ترلاسه نه کړه، نو اړه شوم چې د ویزې لپاره ۷۵۰ ډالره شرکت ته ورکړم؛ خو هغوی هم په ټاکلي وخت ویزه راونه اېستله.»

په ورته وخت هغه افغانان چې په ويزو پاکستان ته تللي او هلته د پاتې کېدو لپاره ويزې تمدیدوي؛ په دغه لړۍ کې د ګڼو ستونزو سره مخ دي.

عبيدالله چې دوه کاله کېږي پاکستان کې مېشت دی وايي، پخوا به ويزې د شپږو مياشتو لپاره تمدیدېدې؛ خو اوس دغه موده يوې مياشتې ته کمه شوې ده.

هغه وایي: «اوس يوازې د يوې مياشتې لپاره ويزې راکوي هغه هم ډېر په ستونزو؛ بايد هره میاشت شاوخوا ۲۰ زره کلدارې ورکړو، کنه ويزې نشته.»

د ویزو په اړه د افغانانو له دومداره شکایتونو سره، سره تراوسه د دواړو ایران او پاکستان له لوري په دې برخه کې د لازمو اسانتیاو په موخه اقدامات نه دي شوي.

ډېری افغانان د درملنۍ، کار روزګار، د خپلو کورنیو د لیدو او نورو هېوادونو ته د کډوالۍ د کېسونو د چارو د مخ ته وړلو لپاره پاکستان او ایران ته مخه کوي؛ خو دغو هېوادونو ته د ورتګ لړۍ له کړاوه ډکه ده.

د ژغورنې ځايي ادارې (ریسکیو ۱۱۲۲) ویاند فارو ق احمد وایي، چې د دیوالونو، چتونو، د اعلاناتي لوحو د ړنګېدو او د برېښنا د د شارټۍ له امله دغه مرګ ژوبله رامنځته شوې ده.

پېښې د لاهور، ګوجرانواله، شېخپوره، قصور او ننکانه صاحب په ولسوالیو کې رامنځته شوې دي.

د پاکستاني رسنیو د راپور له مخې؛ تر ټولو لویه پېښه د لاهور ښار د شریف‌پورې احمد ټاون په سیمه کې رامنځته شوې، چې یو کور خامه کور د توپان پر مهال نړېدلی دی.

په دې پېښه کې یوه ۲۵ کلنه مېرمن له خپلې اووه میاشتنۍ ماشومې سره یې مړه شوې او ۴۵ کلن خاوند یې بیا ټپي شوی دی.

د سنا منشيانو د قانون‌مسودې بشپړ متن ولوست او اوس سناتوران د دې لایحې د مالي لګښتونو په محاسبه کې د راپورته شویو اعتراضونو ارزونه کوي، دا اعتراضونه ډېری د ډیموکراټانو له خوا مطرح شوي دي.

ټاکل شوې چې ډېر ژر د دې لایحې پر سر رسمي بحث پیل شي.

د قواعدو له مخې، دواړو ګوندونو ته لس لس ساعته بحثي وخت ورکړل شوی، خو تمه ده چې ډېموکراټان به خپل ټول وخت وکاروي، په داسې حال کې چې جمهوري‌پال سناتوران ښايي لږ وخت ونیسي.

له بحث وروسته سناتوران په لسګونو تعدیلاتو رایې ورکوي او دا کار ممکن څو ساعته وخت ونیسي، نو له همدې امله سنا ته یوې اوږدې او شپه‌نۍ ناستې تمه کېږي.

که څه هم دا قانون د ټرمپ د کورني سیاست لپاره یوه مهمه طرحه بلل کېږي، خو د لګښتونو، اغېزو او محتوا په اړه یې لا هم سیاسي مخالفتونه روان دي او دا څرګنده نه ده، چې وروستۍ پایله به د چا په ګټه تمامه شي.