د امریکا د ولسمشر ډونالد ټرمپ ځانګړی استازی سټیو ویتکاف غواړي راتلونکې اونۍ د ناروې په پلازمېنه اوسلوکې د ایران د بهرنیو چارو له وزیر عباس عراقچي سره وګوري او د اتومي خبرو بیا پیل کېدو ته لاره پرانېزي.
اکسیوس خبري شبکې د دوو باخبره سرچینو له قوله ویلي، چې د غونډې وروستۍ نېټه تر اوسه نه ده ټاکل شوې او نه امریکا او نه هم ایران په رسمي توګه دا لیدنه تایید کړې ده، خو دواړو لوریو له پخوا راهیسې، د ۱۲ ورځنۍ جګړې پر مهال او وروسته، مستقیم تماسونه درلودل.
د رپوټ له مخې، د عمان او قطر چارواکو هم د منځګړو رول ترسره کړی دی.
سرچینو اکسیوس ته ویلي چې ایران د جګړې په لومړیو ورځو کې له امریکا سره د تعامل هیڅ تمایل نه درلود، خو اوس یې دریځ نرم شوی او د خبرو دروازې یو څه پرانیستې ښکاري.
د اروپا د دوبي د رخصتیو په پیل کې د فرانسې د هوايي ټرافیک څارونکو اعتصاب د رایانایر شرکت د ۱۷۰ الوتنو د لغوه کولو لامل شوی. دغه اعتصاب چې د جولای په ۴مه او ۵مه پلان شوی و، له ۳۰زرو د زیاتو مسافرو سفر یې ګډوډ کړی.
د فرانسې د ملکي هوايي چلند ادارې د چهارشنبې په ورځ له هوايي شرکتونو د پارېس په هوايي ډګرونو کې د الوتنو د ۴۰سلنې کمښت غوښتنه کړې وه، چې رایانایر په ځواب کې خپلې الوتنې کمې کړې. دغه اعتصاب نه یوازې د فرانسې دننه الوتنې اغېزمنې کړې، بلکې د فرانسې له هوايي فضا تېرېدونکو نړیوالو الوتنو کې یې هم ګډوډي رامنځ ته کړې.
د ایرلند هوايي شرکت وویل چې د برېتانیا، یونان، هسپانیا او ایرلند ترمنځ الوتنې هم د اعتصاب له امله اغېزمنې شوې دي.
د رایانایر اجرايوي رییس مایکل اولیري د اروپايي کمېسیون له مشرې اروسولا فون در لاین وغوښتل چې د اروپايي اتحادیې د هوايي ټرافیک کنټرول سیستم ژر اصلاح کړي، څو د دا ډول ګډوډیو مخه ونیول شي.
د فرانسې د هوايي ټرافیک څارونکو اعتصاب داسې مهال ترسره کیږي چې د ښه موسم او دوبي رخصتیو له امله ګڼ شمېر خلک د تفریح لپاره سفرونه کوي.
د روسيې د سمندري ځواکونو مرستیال قوماندان تورن جنرال میخایل ګودکوف د روسیې په کورسک سیمه کې د اوکراین د توغندويي برید په پایله کې وژل شوی دی. د کورسک د سیمه ییز والي اولګ کوژیمیاکو په وینا، ګودکوف او لس نور روسي سرتېري په کورینیوو سیمه کې د قوماندانۍ په مرکز کې هدف ګرځول شوي.
رویټرز وايي، ګودکوف چې له مارچ میاشتې راهیسې د روسي سمندري ځواکونو مرستیال قوماندان و، د ولادیمیر پوتین له خوا پردغه جګپوړي مقام ټاکل شوی و.
هغه د خپلې زړورتیا له امله ګڼ انعامونه ترلاسه کړي او اوکراین پرې د جګړې د جنایتونو تورونه لګولي وو.
د روسيې او اوکرایني چارواکو له خوا تر اوسه په دې اړه رسمي څرګندونې نه دي شوې.
په صوفیا کې د انساني قاچاق په یوه خونړۍ قضیه کې د ښکیلو کسانو محاکمه، چې د ۲۰۲۳ کال په فبروري کې د ۱۸ افغان کډوالو په مرګ تورن ګڼل شوي، ځنډېدلې ده. د ځنډ لامل د افغان شاهدانو او قربانیانو په رابللو کې نیمګړتیا ښودل شوې ده.
د بلغاریا په پلازمېنه صوفیا کې د ۱۸ افغان کډوالو د مرګ قضیې ابتدایي اورېدنه، چې په ۲۰۲۳ کال کې ددغه هېواد د لوکورسکو کلي ته نژدې د یوې پرېښودل شوې لارۍ دننه مړه موندل شوي وو، ځنډېدلې ده.
د بلغاریا د نووا خبري شبکې د رپوټ له مخې، د محکمې د ځنډېدو لامل دا ښودل شوی چې د قضیې افغان شاهدان یا قربانیان په منظم ډول نه دي رابلل شوي.
د دې قضیې په تړاو، پنځه بلغاریایان د افغان کډوالو په مړینې تورن شوي دي. په ټوله کې، شپږ کسان د صوفیا ښار محکمې ته را غوښتل شوي وو، چې د کډوالو د قاچاق یوه منظمه جنایي ډله بلل شوې ده.
د صوفیا ښار د څارنوالۍ د معلوماتو له مخې، له تورنو کسانو څخه دوه تنه خبر وو چې د لارۍ دننه کسان د ساه تنګۍ له امله له سخت خطر سره مخ دي، ځکه دوی یو پر بل دپاسه سره اچول شوي وو، خو سره له دې، دوی د پټنځایونو دروازې وتړلې او موټر یې روان کړ.
یاده غمیزه د ۲۰۲۳ کال د فبروري پر ۱۷مه رامنځته شوه او د ۱۸ افغانانو مړي، چې د اکسیجن د نشتوالي له امله مړه شوي وو، د لوکورسکو کلي ته نژدې په یوه پرېښودل شوې لارۍ کې وموندل شول. همداراز، ۳۴ ژوندي پاتې شوي کسان په سخت حالت کې روغتون ته لېږدول شوي وو.
محکمه وايي، چې د اورېدنې نوې نېټه به ډېره زر اعلان شي.
د پاکستان "اېکسپرېس ټربیون" ورځپاڼې په یوې مقاله کې ویلي، چې که افغانستان د چین او پاکستان اقتصادي دهلېز ته داخل شي، نو د پاکستان او افغانستان د خلکو په ټولنيز او اقتصادي برخلیک کې به پرمختګ راشي.
په مقاله کې راغلي، دا چاره له ۲۰۱۷ څخه تر ۲۰۲۱ پورې ممکنه نه ښکارېده؛ خو وروستيو پرمختګونو په دې برخه کې هيلې پياوړې کړي.
اېکسپرېس ټربیون د چهارشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۱مه) د پخواني سفير او تقاعد شوي لوی درستيز ډاګټر رضا محمد یوه مقاله نشر کړې چې پکې راغلي: «د ۲۰۱۹ کال په سپټمبر مياشت کې د پاکستا–افغانستان-چين درې اړخيزه غونډه کې د همکاريو تر سرلیک لاندې د پېښور او کابل د لویې لارې پر جوړولو موافقه وشوه.»
د نوموړي په خبره، دا هڅه د سوداګرۍ د پياوړتيا او د چين او پاکستان اقتصادي دهلیز ته د افغانستان د يو ځای کېدو فرصت ګڼل کېده.
په مقاله کې ویل شوي، چې په ۲۰۲۰ کې د چين او ایران تر منځ د ستراتيژيکې ملګرتيا تفاهم لیک و، چې د دې پروژې ارزښت نږدې ۴۰۰ میلیارد ډالرو ته رسېده او د ۲۵ کلونو لپاره پلان شوی و، چې د چابهار بندر پراختیا هم په کې شامله وه.
له دې لارې به د ایران- افغانستان- منځنۍ اسیا ټرانزيتي دهلېز د چين «یو کمربند یوه لار» سترې پروژې سره ونښلول شي.
دا به د تېلو او ګازو د سکتورونو د عصري کولو، د صنعتي زونونو د جوړولو، د پوځي او تخنیکي همکارۍ او چین ته د ارزانه نرخونو په رسولو کې مرسته وکړي.
په مقاله کې ویل شوي، چې په بېجینګ کې د چین، افغانستان او پاکستان ترمنځ تازه درېاړخیزه غونډې هیلهمندي بیا راژوندۍ کړې ده.
د مقالې له مخې، د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار ویلي چې چین به د پېښور-کابل دهلېز پراختیا کې مرسته وکړي او اوس داسې ښکاري چې افغانستان به د خپلو ګټو لپاره دغه اقتصادي دهلېز ته ور ګډ شي.
په مقاله کې همداراز زیاته شوې، چې دغه هېوادونه باید د خپلو ولسونو د پرمختګ او سوکالۍ لپاره ګډ کار وکړي
د اقتصادي پروژو په پيل سره به کارمونده زياته، د بېوزلی کچه ټیټه، د ښځو پر توانمندسازۍ، د چاپېريال ساتنې او د سيمې پر سولې او ثبات به مثبت اغېر وکړي.
لیکوال لیکلي: «افغانستان چې له بهرنیو پوځي مداخلاتو او داخلي شخړو اغېزمن شوی بېړني ټولنیز او اقتصادي پرمختګ ته اړتیا لري.»
هغه زياته کړې: «د دې کړکېچ تر ټولو چټکه حللاره د ټرانزیتي سوداګرۍ پراختیا ده، چې ورپسې د د چین-پاکستان-افغانستان اقتصادي دهلېز پر محور د صنعتي زونونو جوړول به د افغانستان اقتصادي پرمختګ پياوړی کړي.»
د لندن د سواس پوهنتون استاد ارشین ادیب مقدم وایي، چې که ترکیه، ایران او هند هم د یو کمربند یوه لار او د چين – پاکستان – افغانستان اقتصادي دهلېز برخه شي، نو دا به لا ګټور شي.
د نوموړي په خبره، هند ته به دا اړیکه بېساري سوداګريز فرصتونه برابر کړي، ځکه چې له پاکستانه د ختیځ-لوېدیځ نښلېدونکې سوداګري به چټکه شي.
دغه مقاله وړاندیز کوي، چې دودیز دولتي سیاست ته دې ګډ اقتصادي پرمختګ هم ورزیات شي، څو د سرچینو څخه بډایه د هېوادونو ترمنځ تړلې سیمه په خپلو ظرفیتونو ترلاسه کړو.
مقاله زياتوي، چې دغه اقتصادي دهلېز د پاکستان او افغانستان ترمنځ اړېکې پياوړې کوي او د اوږدې ملګرتيا بنسټ ږدي.
لیکوال د اندېښنې په ډول یادونه کړې، چې ښایي د دغو هېوادونو په وړاندې یو شمېر کړۍ مخالفتونه، خطرونه او د بریدونو پلانونه جوړ کړي؛ خو دغه درې هېوادونه باید له دې ننګونو ونه وېرېږي.
د اسراییل د بهرنیو چارو وزیر ګیډون سعار اعلان کړی، چې هېواد یې له حماس ډلې سره د هوکړې د ترلاسه کولو په اړه جدي دی، څو په غزه کې جګړه پای ته ورسوي او یرغمل شوي کسان بېرته اسراییل ته راوستلی شي.
ګیډون سعار د استونیا د بهرنیو چارو وزیر مارګوس تساخکانا سره له لیدنې وروسته په یوه خبري غونډه کې وویل: «موږ د یرغمل شویو کسانو د خوشې کولو او اوربند لپاره یوې هوکړې ته رسېدو په اړه جدي یو. موږ د متحده ایالاتو د ځانګړي استازي سټیو ویټکاف وړاندیزونو ته مثبت ځواب ورکړی دی.»
هغه زیاته کړه: «مثبتې نښې شته، خو زه نه غواړم په دې وخت کې نور څه ووایم، مګر زموږ موخه دا ده چې سمدلاسه غېر مستقیمې خبرې پیل کړو.»
د اسراییل د بهرنیو چارو وزیر ټینګار وکړ: «دا باید روښانه شي چې حماس ډلې نه یوازې د ۲۰۲۳ کال د اکټوبر په ۷مه نېټه جګړه پیل کړه، بلکې د هغې د دوام مسوولیت هم لري. باید په حماس ډلې فشار راوړل شي چې د نړۍوالې ټولنې او متحده ایالاتو د نوښت ملاتړ وکړي او هر هغه وهم چې حماس یې لري، له منځه یوسي.»
بلخوا، حماس ډلې د چهارشنبې په ورځ وویل چې دوی د مصر او قطر منځګړو له خوا د اوربند نوي وړاندیزونه په پام کې نیسي او ټینګار کوي، چې د دوی موخه دا ده چې یوې داسې هوکړې ته ورسېږي چې جګړه پای ته ورسوي او له غزې څخه د اسراییل بشپړ وتلو ته لاره هواره کړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د سې شنبې په ورځ د جولای په لومړۍ نېټه پر اېکس خواله رسنۍ ولیکل، چې د هغه استازو د غزې د وضعیت په اړه د اسراییلي چارواکو سره اوږده او ګټوره غونډه درلوده.
هغه پرته له دې چې نومونه یې روښانه کړي وویل، چې اسراییل د ۶۰ ورځني اوربند د نهایی کولو لپاره اړینو شرایطو سره هوکړه کړې ده.
د راپورونو له مخې، د دې لیدنې لپاره د متحده ایالاتو ځانګړی استازی سټیو ویکټوف، د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو او د ولسمشر مرستیال جي ډي ونس ټاکل شوي و، څو د اسراییل له لومړي وزیر او د هغه له لوړپوړي سلاکار رون دیرمر سره وګوري.
ټرمپ اعلان وکړ، چې د قطر او مصر استازي به حماس ډلې ته دا وروستی وړاندیز وړاندې کړي او لیکلي یې دي: «زه هیله لرم چې حماس به دا تړون ومني، ځکه چې دا غوره او ممکنه ټاکنه ده، که یې ونه مني نو دوی به لا خراب شي.»
په غزه کې د خلکو غبرګونونه او د جګړې د پای ته رسېدو هیله
لکه څنګه چې د اسراییل بریدونه دوام لري، د غزې ځینو اوسېدونکو د اوربند د امکان په اړه هیله څرګنده کړې ده.
د غزې د ښار یو اوسېدونکی کمال وایي: « زه هیله لرم چې دا ځل به بریالی شي، حتی که دا اوربند دوو میاشتو لپاره هم وي، دا کولی شي د زرګونو بې ګناه خلکو ژوند وژغوري.»
خو ځینو نورو یې په خان یونس کې د سمیر المصري په ګډون وویل: «موږ په غزه کې د جګړې بشپړ پای غواړو، نه بل لنډمهاله تړون چې یوه یا دوه میاشتې دوام وکړي او بیا جګړه بیا پیل شي.»
پر لهپسې بریدونه او درانه تلفات
د غزې د روغتیا وزارت اعلان وکړ، چې په تېرو ۲۴ساعتونو کې د غزې په شمالي او جنوبي سیمو کې د اسراییل په بریدونو کې لږترلږه ۱۳۹ فلسطینیان وژل شوي دي.
یاد وزارت زیاته کړې، چې په دغه بریدونو کې مروان السلطان چې په غزه کې د اندونیزیا د روغتون مشر و، له خپلې مېرمنې او پنځو ماشومان سره په یوه هوايي برید کې وژل شوی دی.
له بمباریو وروسته د اسراییل پوځ وویل، چې دوی په برید کې یو مهم ترهګر په نښه کړی، مګر د هغه نوم یې نه دی اخیستی او ټینګار یې کړی، چې دوی د ملکي تلفاتو راپورونو پلټنه کوي.
د اسراییل پوځي برید د ۲۰۲۳کال د اکټوبر په ۷مه پر اسراییل د حماس ډلې له ناڅاپي برید وروسته پیل شو.
په هغه ورځ د حماس وسله والو د اسراییل په سوېل برید وکړ، چې ۱۲۰۰ کسان یې ووژل، چې ډېری یې ملکي وګړي و او ۲۵۱ کسان یې یرغمل کړل.
د غزې د روغتیا وزارت په وینا، د اسراییل بریدونو تر اوسه پورې له ۵۷۰۰۰ څخه ډېر کسان وژلي دي، چې ډېری یې ملکي وګړي دي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د غزې د ۲.۳ میلیون خلکو څخه نږدې ټول بې ځایه شوي دي او دا سیمه له ۸۰سلنې څخه ډېره اوس د اسراییل د پوځي کنټرول او یا د تخلیې د امرونو لاندې ده.