خلیلزاد: په پاکستان کې د کوکنارو تولید له ترهګرۍ او ناامنۍ سره تړاو لري

ایرو اېشیا ویبپاڼه په خپله تازه خپره کړې مقاله کې وایي، چې اوس دغه پروژه نوې سټراټیژیکه بڼه غوره کوي، ځکه چې چین د افغانستان او پاکستان تر منځ د سیاسي همغږۍ لپاره هڅې کوي چې د« سي پيک» پراخېدو ته یې لاره هواره کړې ده.

ویبپاڼه زیاتوي، دا پرمختګ د ۲۰۲۵ کال د می میاشتې په ۲۱مه نېټه په بیجینګ کې د درې‌اړخیزې غونډې پر مهال اعلان شو، د غونډې ګډونوال د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، د چین بهرنیو چارو وزیر وانګ يي، او د طالبانو بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي وو. دوی ژمنه وکړه چې د« یو کمربند یوه لار»نوښت کې به ګډ کار ته ادامه ورکړي او د « سي پیک » پروژه به افغانستان ته وغځوي.

په دې ناسته کې د اسلام‌اباد او طالبانو تر منځ د ۲۰۲۱ کال وروسته د لومړي ځل لپاره د سفیرانو تبادله هم وشوه، چې ددغه پروژې د زیاتې ستراتیژیکې مانا نښه بلل کېږي.

په مقاله کې راغلي،د« سي پیک » موخه یوازې اقتصادي نه، بلکې سیمه‌ییز اتصال ته هم ځانګړې پاملرنه ده. افغانستان، چې په تاریخي لحاظ سوداګریز مرکز بلل کېږي، د سیمه‌ییزو پروژو لکه« ټاپي » ګاز نل‌لیکه او« کاسا ۱۰۰۰ » برښنا لیږد پروژو لپاره مهم جغرافیایي موقعیت لري. خو د سیمې نه ثبات د دغو پروژو د بشپړېدو پر وړاندې خنډ ګرځېدلی دی.

افغانستان ته د « سي پیک » غځېدل نه یوازې اقتصادي، بلکې سټراټیژیک اهمیت هم لري. دا به د افغانستان، پاکستان او چین تر منځ د لا نږدې همکارۍ لامل شي او د سیمې د وصل او ودې لپاره به یو مهم فرصت وي.

ایرو اېشیا ویبپاڼه وایي، د بلوچستان ایالت، چې د« سي پیک » د دروازې (ګوادر بندر) کور دی، له پراخو طبیعي زېرمو سره سره د بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ او پراخېدونکې ناراضۍ سره مخ دی. ځايي خلک، شکایت کوي چې لویې پروژې یې د ژوند پر شرایطو منفي اغېز کړی دی.

ویبپاڼه وایي چې افغانستان ته د « سي پیک » د غځولو او پراختیا پرېکړه په داسې وخت وشوه، چې په سیمه کې د هند او پاکستان ترمنځ تاوتریخوالی زیات شوی و.

مقاله زیاتوي، پاکستان او افغانستان دواړه د ګډو امنیتي ګواښونو سره مخ دي، او د دوی همکاري د ثبات لپاره اړینه بلل کېږي.

که څه هم « سي پیک » افغانستان ته پراخېدل د سیمې لپاره یو مهم بدلون دی، خو دا پروژه د امنیتي ګواښونو، سیمه‌ییز رقابت، په افغانستان او پاکستان کې د کورنیو مخالفتونو له امله د لویو خنډونو سره مخ ده. بریالیتوب به یې یوازې هغه مهال یقیني شي، چې دا پروژه ټولشموله، دوامداره او عادلانه وي، امنیت تامین شي، او ټول خلک ترې ګټه واخل.

د پاکستاني رسنۍ جیو نیوز د راپور له مخې، بلاول زیاته کړې: « تاریخي شالید ته په کتو، پاکستان په ۸۰مو کلونو کې د افغانستان د وضعیت له امله د ځینو وسلوالو ډلو ملاتړ کړی و، خو دا ملاتړ یوازې د هغه وخت جغرافیایي او سیاسي شرایطو پورې محدود و.»

بلاول دا هم واضح کړه چې د یادو ډلو ملاتړ د کشمیر له موضوع سره هېڅ تړاو نه درلود، او زیاته کړې یې ده،چې پاکستان د کشمیریانو د حق غوښتنې څخه ملاتړ کوي، او دا دریځ د ملګرو ملتونو د پرېکړه‌لیکونو پر بنسټ ولاړ دی.

هغه د هندوستان او پاکستان د وروستۍ شخړې په تړاو ویلي، که هند د ترهګرو پر وړاندې اقدامات غواړي، نو باید له پاکستان سره خبرې اترې وکړي ترڅو ستونزې حل شي.

بلاول بوټو وویل: « موږ د کشمیري ولس د مشروع حقونو ملاتړ کوو، چې دا یوه سوله‌ ییزه سیاسي مبارزه ده، نه ترهګري.»

بلاول دا څرګندونې په داسې حال کې کوي چې د پاکستان پخوانیو سیمه‌ییزو پالیسیو ته بیاکتنې روانې دي، او نړیوالو ته د وضاحت اړتیا مخ په زیاتېدو ده.

کارپوهان وايي، دا ډول څرګندونې ښيي چې د پاکستان ځینې سیاسي مشران هڅه کوي د تېر وخت پالیسۍ له اوسنيو دریځونو څخه جلا معرفي کړي، تر څو د نړیوالو باور ترلاسه کړي.

هغه پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي: «په وزیرستان کې د ترهګرۍ او پوځی عملیاتو پر ضد روان اعتراضونه هیڅ رسنیز پوښښ نه‌لري. د پاکستان رسنۍ چیرته دي؟»

محسن داوړ همداراز له هغو خبریالانو او فعالانو پوښتنه کړې چې د اسراییلو پر ضد یې توند غبرګونونه ښودلي وو: « هغه خبریالان چیرته دي چې د اسراییلو پر ضد یې غوسه ښودله؟ کله چې خبره د دوی د خپل کور شي، نو ولې چوپ دي؟ دا ډول انتخابي غوسه د انصاف معیار نه شي جوړېدای. خیرات باید له خپله کوره پیل شي.»

داوړ، د پاکستان پر رسنیو تور پورې کړ چې د خپلو خلکو د کړاوونو، ژغورونکو غږونو، او بشري فریادونو پر وړاندې یا چوپه خوله دياو یا یې په قصدي ډول له پامه غورځوي.

یاده دې وي چې په شمالي وزیرستان کې د روانو نا امنیو له امله د پاکستان پوځ پرېکړه کړې چې په دغه سیمه کې د وسله والو پر وړاندې پوځي عملیات وکړي. خو نن د شمالي وزیرستان د خلکو لخوا دغه پرېکړه د یو پراخه لاریون په ترڅ کې وغندل شوه او ددغه عملیاتو کلک مخالفت یې وکړ.

د بشري حقونو مدافعین او د مدني ټولنې فعالان له وړاندې خبرداری ورکوي چې دا ډول انتخابي چوپتیا نه یوازې د بیان آزادۍ پر ضد ده، بلکې د خلکو باور هم له رسنیو او دولتي ادارو سره کمزورې کوي.

د پاکستان د لوړو زده کړو کمېسون د جمعه په ورځ (د چنګاښ ۱۳مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې دا هڅه د پاکستان – افغانستان د ولسونو ترمنځ د عملي همکاريو یو مهم پړاو ګڼل کيږي.

په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دغو محصلینو لپاره یې د پېښور په سیمه ييز دفتر کې د ښه راغلاست مراسیم تر سره کړي.

د دوی د معلوماتو له مخې، چې د دې ترڅنګ به ۲۰۲۵ کال کې ۵۰ محصلین د دوکتورا او ۱۰۰ د ماسټرۍ لپاره هم له دې افغان محصلینو سره یو ځای شي.

پاکستاني چارواکو زياته کړې، چې د علامه محمد اقبال سکالرشیپ پروګرام له لارې ۴۵۰۰ سکالرشیپونه افغان زده کوونکو ته ورکول کېږي.

د پاکستان پوځ د عامه اړیکو ادارې له‌خوا ویل شوي، چې دغه وسله‌وال یې ډیورنډ کرښې څخه د اوښتو پر مهال په نښه کړي او بیا یې وروسته د شمالي وزیرستان په حسن خېل سیمه کې چاڼیز عملیات هم ترسره کړي دي.

همدا راز ادعا شوې، چې له وژل شویو وسله‌والو څخه یې یو شمېر وسلې هم ترلاسه کړې دي.

دغو وژل شویو کسانو ته د پاکستان پوځ د «خوارجو» کلېمه کارولې، چې دوی یې «ټي‌ټي‌پي» ته مخاطبوي.

د پاکستاني طالبانو تحریک ډله په دې وروستیو کې په شمالي وزیرستان او د پښتونخوا په یوشمېر نورو سیمو کې سخته فعاله شوې او د پوځیانو پر ضد یې خپل بریدونه هم پراخ کړي دي. لا تر اوسه پورې «ټي‌ټي‌پي» د دغو ادعاوو په تړاو څه نه دي ویلي.

د پاکستان پوځ په خپله خبرپاڼه کې له افغانستانه غوښتي، چې د پاکستان پر وړاندې د افغان خاورې د کارونې د مخنیوي لپاره اغېزمن ګامونه واخلي.

پوځ ټینګار کړی، چې د دوی ځواکونه د هېواد د پولو د دفاع او د هند له‌خوا تمویلېدونکي ترهګرۍ د له منځه وړو لپاره ژمن دي.