د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور احمد پښتین د افغان کډوالو پر وړاندې د ایران د «ظالمانه او بېرحمه» چلند په اړه جدي اندېښنه څرګنده کړې او د دغه هېواد له حکومته یې غوښتي چې د افغان کډوالو جبري اېستل بند کړي.
منظور احمد پښتین په خپلې فېسبوک پاڼه کې لیکلي، چې په وروستیو ورځو کې د ایران حکومت د افغان کډوالو د جبري اېستلو بهیر پیل کړی، چې له مخې یې ډېری بې کوره افغان کورنۍ پرته له دې چې خپل مال او وسایل راټول کړي، له ایران څخه شړل شوي دي.
پښتین زیاته کړه: «په څو ورځو کې د ایران حکومت د افغان کډوالو د شړلو پروسه په بې رحمۍ سره پیل کړې، چې د دې عمل په پایله کې کورنۍ په ځانګړې توګه ماشومان په سختو شرایطو کې خپل هېواد ته راګرځي.»
د نوموړي په وینا، د دې زیات شمېر خلکو لپاره د ژوند د اړتیاوو پوره کول کابو ناشونی دی.
پښتین له ایران څخه غوښتي، چې د افغان کډوالو د شړلو پروسه ودروي او په دې برخه کې د اسلامي توازن او بشري حقونو پر اصولو عمل وکړي.
هغه ټینګار کړی: «ایران باید دا غېرقانوني او غېر بشري عمل عاجل ودروي او د افغانانو حقونو ته درناوی وکړي.»
د نړۍوالو سازمانونو لپاره بلنه
پښتین په دې پړاو کې د نړۍوالو بشري حقونو او کډوالو د چارو ادارو ته هم بلنه ورکړه، چې د افغان کډوالو د حقونو د دفاع لپاره جدي ګامونه پورته کړي.
هغه وویل: «د افغان کډوالو د حقونو ساتنه او د دوی لپاره د مناسب ژوند امکانات برابرول د ټولو نړۍوالو مسوولیت دی.»
په دې وروستیو کې د ایران حکومت په بېړني ډول افغان کډوال شړلي چې ډېری یې په ځانګړې توګه له خپلو کورنیو سره د بېړنیو شرایطو له کبله له خپلو مالونو او ارزښتونو بې برخې شوې دي.
دا اقدامات له بشري ناورین سره مخ دي، چې زیاتره کورنۍ یې د ژوند لومړني اړتیاوې نه لري.
د افغانستان د سیاسي راتلونکې بڼه له یوې نوې پوښتنې سره مخ ده، وروسته له هغه چې روسیې طالبان د افغانستان د رسمي حکومت په توګه په رسمیت وپېژندل. دا عمل له سمدستي، قوي او غیرمستقیم منفي غبرګون سره هم مخ شو.
د ملګرو ملتونو په عمومي غونډه کې د امریکا استازي په غیرمستقیم ډول له طالبانو سره د تعامل دوام رد کړ او د افغانستان په اړه تصویبېدونکې مسودې ته یې منفي رایه ورکړه.
د طالبانو د رسمیت پېژندنې نوې څپه
روسیې چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د طالبانو له حکومت سره مستقیمې اړیکې ساتلي، له څو کلونو مشورو وروسته یې بالاخره طالبانو ته د رسمي حکومت حیثیت ورکړ. د مسکو دا اقدام په داسې مهال وشو چې طالبان لا هم د ملګرو ملتونو له خوا د مشروع استازولۍ له حقه بېبرخې دي او نه هم د نړۍوالو ډېپلوماټیکو اصولو تابع شوي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي:
"موږ له طالبانو سره د سیمهییز ثبات او امنیت په خاطر رسمي تعامل غواړو."
خو دا تعامل ځکه پراخ بحثونه را وپارول چې طالبانو لا هم د ښځو پر زده کړو بندیز لګولی، د رسنیو خپرونې یې محدودې کړې دي او د ترهګرو ډلو لپاره یې خوندي چاپیریال برابر کړی دی.
د ملګرو ملتونو په نننۍ غونډه کې درې اساسي موضوعات د ټولګډونه حکومت ایجاد، بشري ناورین او د ترهګرو ډولو موجودیت بحث شو.
امریکا: طالبان د باور وړ نه دي
په نیویارک کې د ملګرو ملتونو په عمومي غونډه کې د امریکا استازي د روسیې د رسمیت پېژندنې له پرېکړې وروسته پر طالبانو سخت انتقاد وکړ. نوموړي وویل:
"موږ باور نه لرو چې طالبان به له نړۍوالې ټولنې سره رښتینی تعامل وکړي. دا تعامل یوازې د دوی د ناکامیو جایزه ده."
استازي زیاته کړه:
"موږ له طالبانو سره د افغانستان د وضعیت له ښه والي پرته تعامل کړی، خو دا تعامل د دوی لپاره یو امتیاز نه شي بلل کېدی."
د امریکا په دریځ کې په ناڅاپي ډول دومره لوی بدلون د دې ګواهي ورکوي چې طالبانو د شرقي بلاک انډیوالي پیل کړې چې له مخې یې امریکا ناخوښه ده.
د ترهګرۍ، بشري حقونو او نړیوال امنیت اندېښنې
د امریکا د بیانونو تمرکز د افغانستان پر وضعیت، د ترهګرۍ ګواښ او د طالبانو پر ظالمانه تګلارو و. د امریکا استازي ټینګار وکړ:
"موږ نه غواړو افغانستان بیا د ترهګرو ډلو لپاره خوندي ځای شي. طالبان باید له نړۍوال یرغمل نیونې، د ژورنالیستانو ځورونې او د ښځو پر وړاندې له سیستماتیک تبعیضه لاس واخلي."
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا راپورونه هم د طالبانو پر ضد ورته موارد مستند کړي، چې له مخې یې دا رژیم لا هم له نړۍوالو ارزښتونو سره واټن لري.
امریکا د طالبانو رسمیت نهمني او همداراز یې له نورو متحدینو یې هم په غیر مستقیم ډول غوښتي چې ورته اقدام ونهکړي. د امریکا دا دریځ اوس داسې تعبیرېږي چې که کوم هېواد طالبان رسماً وپېژني، دا به د امریکا له خوا د سیاسي، اقتصادي یا ډېپلوماټیکو فشارونو سره مخ شي.
د امریکا استازي په نننۍ غونډه کې وویل:
"امریکا نور د طالبانو کرکجن چلند نهشي زغملی. که طالبان غواړي نړۍوال مشروعیت ترلاسه کړي، باید د نړۍوالې ټولنې شرایط ومني."
د امریکا دریځ او بشري مرستې او اغېزې
د امریکا د دې سخت دریځ مستقیمه اغېزه به د افغانستان پر میلیونونو خلکو وي او د افغانستان خلک د نړۍوالو مرستو له موجودیت پرته له بشري بحران سره مخ کېدونکي دي؛ خو اوس د امریکا او اروپایي ټولنې تمویل کم شوی دی او که نور هېوادونه هم د امریکا له پالیسیو پیروي وکړي، د بشري بحران کچه به نوره هم لوړه شي.
د ملګرو ملتونو د خوړو پروګرام (WFP) او د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) مخکې ویلي چې د ملاتړ کمښت د ماشومانو، میندو، ناروغانو او کډوالو ژوند له خطر سره مخ کړی.
نړۍوال سیاست: د تعامل ډله او د فشار ډله
په اوس وخت کې نړۍوال سیاستوال او قدرتمن هېوادونه د طالبانو په تړاو دوه ډلې شوي دي:
دا توپیرونه نه یوازې د طالبانو پر رسمیت بلکې د افغانستان پر سیاسي راتلونکي، اقتصاد او بشري حالت هم مستقیم اثر لري.
د طالبانو رسمیت پېژندنه یوازې یو سیاسي اقدام نه دی، بلکې دا د نړۍوالو اصولو، بشري ارزښتونو او د افغانستان د خلکو پر برخلیک اغېز لري. امریکا غواړي طالبانو ته دا پیغام ورکړي چې مشروعیت یوازې له "قدرت" نه بلکې له "اقدام" څخه راځي.
که طالبان د نړۍوالو غوښتنو ته غاړه کېنږدي، نو نړۍوال رسمیت به نهیوازې ورته ور نه کړل شي، بلکې د فشار کړۍ به پرې لا هم تنګه شي.
د دې تحولاتو په منځ کې افغانان یو ځل بیا د قدرتونو د سیاستونو، د طالبانو د سختدریځۍ او د نړۍوالې بېتفاوتۍ ښکار دي.
د طالبانو او د پاکستان د بهرنیو چارو وزارتونو ترمنځ د سیاسي مشورتي میکانیزم تر نامه لاندې د دوه اړخیزو خبرو لومړۍ ناسته په اسلاماباد کې ترسره شوه. دا ناسته په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د دواړو لوریو ترمنځ بېباوري، امنیتي اندېښنې او د کډوالو پر سر لانجې ورځ تر بلې ژورېږي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په یوې خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې په دې ناسته کې د یاد وزارت استازي نور احمد نور او د پاکستان د بهرنیو چارو په وزارت کې د افغانستان او لوېدیځې اسیا د چارو مرستیال سېد علي اسد ګیلاني ګډون کړی و.
دواړو خواوو د سیاسي مسایلو، سوداګرۍ، ټرانزیت، سیمهییز اتصال، کډوالو او د ویزو د اسانتیاوو په اړه خبرې کړې دي.
خو له ناستې وروسته خپره شوې اعلامیه یو ځل بیا یوازې له عمومي او مبهمو ژمنو ډکه وه، پرته له دې چې د افغان کډوالو اېستل، په پاکستان کې د افغان بندیانو برخلیک یا د دواړو خواوو ترمنځ د پرله پسې امنیتي تورونو د حل لپاره کوم عملي ګامونه اعلان شي.
په داسې حال کې چې پاکستان له تېرو څو میاشتو راهیسې په زرګونو افغان کډوال له دغه هېواد څخه په جبري ډول شړلي او د هغوی د شتمنیو، کورونو او اسنادونو د مصادرې راپورونه رسنیز شوي، خو په دې ناسته کې یوازې د «ستونزو د حل ژمنه» شوې ده، نه له پاکستانه کوم تضمین اورېدل شوی او نه هم د طالبانو له لوري کومه جدي غوښتنه ثبت شوې ده.
په خبرپاڼه کې د سوداګرو او مریضانو لپاره د ویزو اسانتیا ته اشاره شوې، خو د وروستیو تجربو له مخې، افغان سوداګر له خورا ځور، فساد او اوږده انتظار سره مخ دي. که څه هم دواړه خواوې د همکارۍ خبرې کوي، خو افغان سوداګر عملا د ویزو، د اموالو د لېږد او کره پولي تړونونو له نشتوالي شکایت لري.
له دې سره، طالبان د پاکستان د اثر لاندې د «ښه ګاونډیتوب» پر بنسټ د اړیکو تمثیل کوي، خو تر اوسه دا اړیکې نه متقابل درناوی لري او نه هم روښانه اصول. پاکستان چې د افغانستان په کورنیو چارو کې د لسیزو مداخلې سابقه لري، اوس هم له خپل مشکوک چلند څخه لاس نه دی اخیستی.
که دا مشورتي میکانیزم هم یوازې د اعلامیو په سطحه پاتې شي، نه یوازې به د افغان ولس ستونزې حل نه کړي، بلکې د دواړو لوریو ترمنځ به سیاسي بېباوري لا پسې زیاته کړي.
افغانستان د ایران لهخوا د نږدې نیم میلیون افغانانو د جبري اېستلو له امله له یوه نوي بشري ناورین سره مخ شوی دی. دغه افغانان چې زیات شمېر یې بې اسناده کډوال دي، په ناڅاپي توګه اړ شول چې ایران پرېږدي او افغانستان ته ستانه شي.
د راپورونو له مخې، یاد کډوال په اسلام کلا کې خوړو، د څښاک اوبو او نورو لومړنیو اړتیاوو ته لاسرسی نه لري.
له ایران څخه اېستل شوي کډوال احمد نذیر انګلیسي العربیه ته ویلي، چې دا یې لومړی ځل نه دی چې له ایرانه جبري اېستل کېږي، بلکې بار بار د ایراني پولیسو له لوري نیول شوی او اېستل شوی دی.
نذیر چې ۲۴ کلن دی، له تېرو څلورو کلونو راهیسې یې په تهران کې په یوه رستورانټ کې کار کاوه.
هغه د جولای په ۶مه اسلام کلا ته ورسېد، کومه نېټه چې ایراني چارواکو د بې اسناده افغانانو لپاره ټاکلې وه ترڅو افغانستان ته ستانه شي.
نوموړي وویل: «دوه ورځې وړاندې ایرانی پولیسو زه له رستورانټ څخه ونیولم او اسلام کلا ته یې واستولم. زه یوازې د کار جامو کې دلته راغلی یم او هر څه مې ایران کې پاتې شول.»
نذیر یوازې یو له هغو لږ تر لږه ۴۵۰,۰۰۰ افغانانو څخه دی، چې د جون میاشتې راهیسې افغانستان ته بېرته راستانه شوي دي.
د احساس فلاح او ټولنیزو خدماتو سازمان رییس عبدالفتاح جواد چې په هرات ولایت کې د راستنېدونکو سره مرسته کوي، وویل: «هره ورځ شاوخوا ۳۰,۰۰۰ افغانان د اسلام کلا سرحدي دروازې له لارې افغانستان ته راځي، چې لوی شمېر یې په زور بېرته اېستل شوي دي. دې کسانو کې هغه افغانان شامل دي چې قانوني اسناد نه لري.»
هغه زیاته کړه: «ډېری کورنۍ چې د اسلام کلا سرحدي دروازې ته رسېږي، هېڅ خیمې نه لري، چې دې سره ډېری یې لنډمهاله پناه ځایونه جوړوي ترڅو خپل ځانونه او ماشومان د سخت لمر د وړانګو نه وژغوري.»
ډېرې کورنۍ چې له ایران څخه راستنې شوې دي، هېڅ ځای نه لري چې لاړ شي، ځکه چې هغوی له څو لسیزو راهیسې په ایران کې ژوند کاوه. افغانستان کې د طالبانو حکومت چې د ټولو راستنېدونکو ملاتړ کولو ته ژمن دی، بیا هم د دې ملاتړ لپاره کافي منابع او تمویل نه لري.
جواد وویل: «د هرات خلکو ډېر ستر ملاتړ ښودلی دی، هغوی راستنېدونکو کورنیو ته خواړه او ټرانسپورت وړاندې کړی. احساس سازمان هره ورځ ۳,۰۰۰ کسانو ته پاخه شوي خواړه او اوبه ورکوي، خو دا ملاتړ د تازه راستانه شویو خلکو په پرتله ډېر کم دی.»
له ایران نه د افغانانو د جبري اېستلو لړۍ د پاکستان له خوا د ورته اقدام سره لا نوره پېچلې شوې.
دواړه هېوادونه د افغانستان د جګړې او فقر له امله له څلوېښتو کلونو راهیسې میلیونونه افغان کډوال خپله جبري ستنولو ته مجبور کړي دي.
د رسمي اټکلونو له مخې، په پاکستان کې شاوخوا ۴ میلیونه افغانان ژوند کوي، په ایران کې دغه شمېر شاوخوا ۶ میلیونه دی، چې له دې شمېرې څخه ۴ میلیونه یې بې اسناده کډوال دي.
یوازې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا یو میلیون افغان کډوال له دواړو هېوادونو څخه بېرته راستانه شوي، چې د ځايي سیستمونو لپاره جدي ګواښ دی او د راستنېدونکو او هغو ټولنو لپاره چې دوی پکې ژوند کوي، د حیاتي خدماتو ته لاسرسی په خطر کې دی.
د هرات پوهنتون استاد اسلامالدین مومني چې له راستنېدونکو سره د مرستې په موخه له یوه کاروان سره اسلام کلا ته تللی و، د وضعیت د "ډېرو سختو" شرایطو په اړه وویل: «د هغوی رواني حالت خورا خراب دی، دوی د خوړو، اوبو او پناه ځایونو د سخت کمبود سره مخ دي.»
هغه زیاته کړه: «کله چې راستنېدونکي خپل اصلي ولایتونو ته ولاړ شي، نو یو بل لړ مشکلات سره مخ دي، لکه د کار موندلو، تعلیم او ژوند کولو فرصتونو کمښت. د دې ستونزو د حل لپاره پراخه او ګډې مرستې ته اړتیا ده.»
د ایران او پاکستان له خوا د افغان کډوالو جبري اېست د افغانستان لپاره لوی بشري ناورین رامنځته کړی.
د دې کډوالو اکثریت بې اسناده دي، چې د ایران او پاکستان سختو سیاسي تدابیرو له امله بېرته افغانستان ته ستانه شوي.
دغه کډوال له بې کارۍ، فقر او لوږې سره مخ دي او د افغانانو لپاره د اساسي ژوند امکانات لکه خواړه او تعلیم، په ځانګړې توګه د نجونو لپاره، لویې ستونزې دي.
د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د غونډې پر مهال د سرې میاشتې او سره صلیب نړۍوال فډراسیون استازي خبرداری ورکړی، چې افغانستان د یوه ژور بشري ناورین پر لور روان او د دې هېواد سیاسي پېچلتیاوې باید د خلکو د ژوند، روغتیا او کرامت پر وړاندې خنډ نه شي.
د هغه په وینا: «افغانستان نن د یوه تاریخي پړاو پر درشل ولاړ دی. بشري ناورین نه یوازې کم شوی نه دی، بلکې ورځ تر بلې ژورېږي.»
د نړۍوال سره صلیب استازي وویل، چې له ۲۰۲۵م کال له پیل راهیسې له ایران او پاکستان څخه تر یو میلیون ډېر افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي، په داسې حال کې چې کورني خدمات، اقتصادي فرصتونه او د ژوند اساسي اسانتیاوې ورځ تر بلې محدودېږي.
نوموړي زیاته کړه: «میلیونونه افغانان د خپلو عایداتي سرچینو له منځه تلو، اقتصادي سقوط، طبیعي پېښو او د لومړنیو خدماتو د نهشتون له کبله له خورا سختو شرایطو سره مخ دي.»
هغه ټینګار کړی، چې د څو لسیزو جګړو له امله نه یوازې اقتصادي پایلې درنې دي، بلکې افغانان په ځانګړې توګه ماشومان او ځوانان د ژورو رواني زیانونو ښکار شوي دي.
نوموړي یادونه وکړه، چې د یوې اوږدمهالې او ستراتیژیکې تګلارې نشتوالی د دې لامل شوی چې بشري مرستې بېنظمې، محدودې او ناپایدارې پاتې شي.
د سره صلیب استازي د نړۍوالو له خوا د ستراتیژیو ژر تر ژره بیاکتنې غوښتنه وکړه او ویې ویل:«موږ یوه داسې جامع لیدلوري ته اړتیا لرو چې نه یوازې د بېړنیو بشري اړتیاوو پورهکولو ته پام وکړي، بلکې د خلکو د معیشت، د اوبو زېرمو، دندې برابرولو او ټولنیز زغم وړتیا پیاوړې کولو ته هم لاسرسی ولري. دا یوازینۍ لاره ده چې موږ کولای شو له راستنېدونکو سره د یو نوي ناورین له پېښېدو پرته مرسته وکړو.»
نوموړي د افغانستان د سرې میاشتې (هلال احمر) د چوپړتیاوو په اړه وویل: « د مالي مرستو کمښت دې ادارې ته یو ستر ګواښ پېښ کړی دی. دا اداره اړ شوې ده چې تجربهلرونکي کارکوونکي له دندو ګوښه کړي؛ هغه کسان چې ډېری وختونه د خپلو کورنیو یوازیني ډوډۍ برابرونکي دي.»
په پای کې د صلیب سره استازي وویل، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د افغانستان د نړۍوال ارزښت کمېدل د اندېښنې وړ دي او نړۍ باید له دې هېواده مخ و نه ګرځوي.
هغه زیاته کړه: «سیاست باید د بشري مرستو لار ونهتړي. موږ باید سیمهییزو سازمانونو ته لکه هلال احمر د پریکړې کولو زمینه برابره کړو او د افغانستان د بیا رغونې لپاره اوږدمهاله ملاتړ تضمین کړو.»
نوموړي د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له لوري تصویب شوی پرېکړهلیک یو مهم پیل وباله او له ټولو غړو هېوادونو یې وغوښتل، چې افغانستان ته خپلو مرستو ته دوام ورکړي او د افغان ولس اړتیاوې خپل لومړیتوبونه وګڼي.
د روغتیا نړۍوال سازمان د خوست ولایت په ګربز ولسوالۍ کې د غرنیو او لرې پرتو سیمو اوسېدونکو ته د لومړي ځل لپاره روغتیايي خدمات برابر کړل، چې پکې واکسینونه، د مېندوارۍ خدمات او د ماشومانو لپاره د پولیو څاڅکي شامل دي.
د دغه سازمان په اعلامیه کې راغلي، چې تر دې وړاندې په دغه سیمه کې روغتیایي خدمات په تېره بیا واکسین نه وو ترسره شوي.
د روغتیا د نړۍوال سازمان له خوا تمویلېدونکي ټولنیز هڅوونکي رحمانالله اتل ویلي: «کله چې موږ کلي ته ورسېدو، خلکو مو تود هرکلی وکړ. مشرانو یې زموږ درناوی کاوه او دا یې ښودله چې د خلکو باور رامنځته شوی او روغتیايي اړتیاوې ورځ تر بلې ډېرېږي.»
په اعلامیه کې راغلي، چې رحمانالله د کلیو له نارینه وو سره د واکسین د اهمیت، کارونې او د جانبي اغېزو په اړه خبرې وکړې. ډېری کلیوالو ویلي، چې پخوا یې واکسین ته د شک په سترګه کتل، خو اوس د باوري کسانو له خولې معلوماتو ته د قدر په سترګه ګوري.
اعلامیه وړاندې زیاتوي، چې په روغتیايي ډله کې ښځینه کارکوونکې هم شاملې وې چې کورنیو ته یې روغتیایي مشورې ورکړي. ترڅنګ یې ماشوماتو ته واکسین او مېندوارو مېرمنو ته له زېږون وړاندې او وروسته مشورې ورکړې.
د سیمې یو تن اوسېدونکي روغتیايي کارکوونکو ته ویلي: «موږ نه پوهېدو چې دا واکسینونه څومره مهم دي. اوس پوه شوو او هڅه به وکړو چې خپل ماشومان خوندي وساتو.»
د افغانستان لپاره د روغتیا نړۍوال سازمان استازی ډاکټر اډوېن سنیزا سالواډور وایي: «هېڅ ټولنه باید له پامه ونه غورځول شي. زموږ مسوولیت دی چې تر ټولو لرې پرتو کورنیو ته هم د ژوند ژغورونکو روغتیايي خدمتونو زمینه برابره کړو. کله چې خلک له پاملرنې سره مخ شي، نو پر موږ باور پیدا کوي او روغ راتلونکی یې تضمینېږي.»
په افغانستان کې د لرې پرتو سیمو اوسېدونکي له اساسي روغتیايي خدماتو بېبرخې دي.
د جګړو، طبیعي خنډونو او د بنسټیزو روغتیايي تاسیساتو د نشتوالي له امله دغه ټولنې د اساسي پاملرنې لکه واکسین، د مېندوارۍ خدمات او د ناروغیو لپاره د درملنې څخه محرومې پاتې دي.
دا وضعیت په ځانګړې توګه د ښځو او ماشومانو لپاره لوی خطرونه رامنځته کوي، په داسې حال کې چې په دې سیمو کې د روغتیايي خدماتو نه شتون د خلکو ژوند ته جدي ګواښونه جوړوي، د روغتیا نړۍوال سازمان د ګرځنده ټیم له لارې دې سیمو ته د روغتیايي خدماتو رسول یوه ارزښتناکه هڅه ده، چې د خلکو د روغتیا پوهاوی زیاتوي او د هغوی د ژوند کیفیت ښه کوي.