تاجکستان د چین- قرغیزستان- ازبکستان رېل پټلۍ په پروژه کې د ګډون لپاره لېوالتیا وښوده

خلیل‌زاد د دوشنبې په ورځ پر اېکس ولیکل، چې « په منځنۍ اسیا کې د چین د تسلط هڅې چټک پرمختګ کوي، په ځانګړي ډول د سیمې پر بډایه کاني زیرمو د کنټرول له لارې. موږ باید د چین د کاني پراختیا غوښتنې مخه ونیسو».

خلیلزاد وايي، د سیمې یو شمېر هېوادونه، په ځانګړي ډول قزاقستان، ازبکستان، افغانستان او پاکستان، چمتو دي چې له ټرمپ ادارې سره د کانونو په برخه کې معاملې وکړي.

نوموړي زیاته کړې« مهمه ده چې ژر تر ژره د دغو هېوادونو او ښايي د ټولې سیمې لپاره یو منظم پلان جوړ کړو».

خلیل‌زاد خبرداری ورکړی چې که واشنګټن د دغو همکاریو فرصت له لاسه ورکړي، نو یوازې به د چین نفوذ ته زمینه برابره شي:

خلیلزاد زیاتوي، چې «زموږ غفلت به یوازې چین ته ګټه ورسوي».

چین د «یو کمربند، یوه لار» نوښت له لارې په سیمه کې د ترانسپورت، انرژۍاو استخراج سکتورونو کې پراخې پانګونې کړي دي.

په دې موده کې تر ټولو ډېر انتقالات د حیرتان بندر له لارې شوي دي.

د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، په تېرو دوو اونیو کې د حیرتان بندر له لارې ۱۲۱ زره او ۶۵۵ ټُنه، د اقینې بندر له لارې ۱۲ زره او ۷۶۴ ټُنه، د تورغونډۍ بندر له لارې ۱۳۵۱۲ټُنه او د خواف –هرات له لارې ۱۶۷۴۰ ټُنه انتقالات شوي، چې ټولټال ۱۶۴۶۷۱ ټُنه نفتي، غیر نفتي او نور مواد هېواد ته وارد او یا هم صادر شوي دي.

په دې انتقالاتو کې بیا یوازې ۲۹۶۰ ټُنه صادرات دي او هغه هم وچې میوې او د انارو جوس دي.

پر دې سره په تېر دوو اونیو کې د هېواد د وسپنې پټلیو له لارو یوازې نږدې ۳ زره ټُنه صادرات او څه باندې ۱۶۱ زره ټُنه بیا واردات شوي دي.

د ایکو سازمان په۱۷مه سرمشریزه غونډه کې، چې په اذربایجان کې جوړه شوې وه، د ترکیې، ایران، پاکستان، طالبانو، ازبکستان، تاجکستان، قرغیزستان، قزاقستان، ترکمنستان او اذربایجان چارواکو ګډون کړی و.

د روسیې نیز اویسیمایا ګزیتا ورځپاڼه وايي، چې پر ایران د اسراییل بریدونو د منځنۍ اسیا په اقتصادي برخو کې خطرونه رامنځته کړي، ځکه ایران د سیمې یو مهم ترانزیتي هېواد دی. د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د دې خطرونو په رڼا کې د بدیلو ترانزیتي لارو په ځانګړې توګه د چین-قرغیزستان-ازبکستان رېل پټلۍ پر پراختیا او له ټرانس افغان دهلیز سره د هغې پر نښلولو ټینګار درلود.

میرضیایف د طالبانو د حکومت له اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سره د ترانس-افغان دهلېز د چټک عملي کېدو په اړه خبرې وکړې. ازبکستان اعلان وکړ چې غواړي په افغانستان کې پانګونه وکړي، چې د مزار، هرات او کندهار تر منځ رېل پټلۍ، نساجي، سیمنټ فابریکې، د مالګې پروسس او ډیجیټل حکومتولي پکې شامل دي.

کارپوهان وايي چې د ترانس-افغان دهلېز له لارې د مالونو لیږد به لس چنده چټک او ارزانه شي.

قزاقستان هم ژمنه کړې چې د تورغونډۍ-هرات رېل پټلۍ او د لوژستیک مرکز جوړولو کې به پانګونه وکړي.

طالب چارواکو ویلي چې قزاقستان له ۵۰۰ میلیون ډالرو پانګې سره چمتو دی.

دغه پروژه لږ تر لږه ۷ میلیارد ډالره پانګونې ته اړتیا لري. روسیه هم کېدای شي ددې پروژې یو پانګوال اړخ شي او غواړي افغانستان د شمالي-جنوبي دهلېز یوه برخه وګرځوي.

د روسیې مرستیال صدراعظم الکسي اوورچوک د دوو رېل پټلیو (لویدیځ او ختیځ) د جوړولو طرحه وړاندې کړې او ویلي یې دي چې طالب لوری له روسي معیارونو سره همغږي شوی دی.

پر دې سربېره، اذربایجان د لاپیس لازولي دهلېز د پرمختګ په اړه خبرې کړې، چې ترکیه، جورجیا، ترکمنستان، اذربایجان او افغانستان سره نښلوي.

ترکمنستان دټاپي ګاز نللیکې، د بریښنا لینونه او د فایبر نوري کیبلونو د پراختیا پلانونه له طالبانو سره شریک کړي دي.

نیزاویسیمایا ګزیتا وايي، د ایکو د غونډې او حاشیوي ناستو څرنګتیا ښيي چې د ایران د بې‌ثباتۍ په منځ کې د افغانستان له لارې د بدیلو لارو پراختیا د سیمې د اقتصاد ژغورنې او نښلولو لپاره یوه حیاتي اړتیا ده.

د ځینو رسنیو په حواله نتنیاهو هڅه کوي، ډونالډ ټرمپ قانع کړي چې پر اسراییلي وارداتو د ټاکل شوې ۱۷ سلنه تعرفې پرېکړه بېرته واخلي او یا یې کمه کړي.

نوموړي له هنګري څخه د سفر پر مهال ویلي و، چې دغه تعرفې د اسراییل اقتصاد ته ستر ګواښ دی.

تمه کېږي، چې دواړه مشران به په غزه کې د روان تاوتریخوالي په اړه هم خبرې وکړي.

په راپور کې اټکل شوی، چې تر ۲۰۲۵ کاله پورې د ځورېدنې له امله بې ځایه شویو خلکو شمېر یو سلنه کم شوی دی.

راپور زیاتوي، دغه کمښت ۱۲۲.۱ مېلیونه کېږي چې د تېرو څو کلونو پرمهال لومړی کمښت بلل کېږي.

راپور کاږي، چې د بې‌ځایه شویو کسانو دغه کچه د ۲۰۲۳ کال د وروستیو میاشتو پرتله د ۷ مېلیونو خلکو شپږ سلنه زیاتوالی ښيي.

که څه هم په تېرو لسو کالو کې کډوالي نږدې دوه برابره ډېره شوې؛ خو د ۲۰۲۴ کال په دویمه نیمایي برخه کې د زیاتوالي کچه لږ ورو شوې ده.

د راپور په یوې برخه کې راغلي، دا چې د خلکو د بې ځایه کېدو شمېر به نور هم کم شي او که به بدلون ومومي؛ په کانګو، سوډان او اوکراین کې اوربند پورې اړه لري. ایا د سوېلي سوډان وضعیت به نور هم کړکېچن شي؟ ایا افغانستان او سوریې ته به د خپلو وګړو د بېرته ستنېدو شرایط برابر شي؟ دا ګراف په دې پورې هم تړلې دی، چې د بودجې اوسنی کسر یا کمښت به د بې‌ځایه شویو کډوالو باعزته او خوندي ستنېدو بهیر څومره اغېزمن کړي؟