د بریکس غړو هېوادونو مشرانو چې دا اوونۍ د برازیل په ریو دي ژانیرو ښار کې غونډه درلوده، د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ لهخوا یې پر وارداتو لګول شوې تعرفې د نړۍوال اقتصاد لپاره زیان رسوونکې وبللې.
د دوی په یوې ګډه اعلامیه کې راغلي: «موږ د هغو یو اړخیزو ګمرکي او غېر ګمرکي اقداماتو د زیاتوالي په اړه جدي اندېښنه لرو، چې سوداګرۍ ته زیان رسوي او د نړۍوالې سوداګرۍ د سازمان (WTO) له مقرراتو سره په ټکر کې دي.»
د بریکس سازمان چې برازیل، روسیه، هند، چین او سوېلي افریقا پکې شامل دي، د نړۍ مهم پرمختللی اقتصادي بلاک بلل کېږي.
دا هېوادونه له اوږدې مودې راهیسې د نړۍوال اقتصاد د عادلانه جوړښت ملاتړ کوي.
د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ادارې یو شمېر وارداتي توکو درنې تعرفې لګولي، چې موخه یې د سوداګرۍ نابرابري کمول دي، خو دا اقدامات د نړۍوالو شریکانو له خوا یو اړخیز، غېرمنصفانه او د نړۍوالو اصولو خلاف بلل شوي دي.
بریکس هېوادونه دا ډول اقدامات د نړۍوالې سوداګرۍ د ثبات او پرمختګ لپاره خطرناک ګڼي.
د روسیې فدرالي هوايي چلند ادارې د جولای په ۶مه راپور ورکړ، چې د اوکراین د بېپیلوټه الوتکو (ډرون) بریدونو له امله د روسیې په یو شمېر لویو هوايي ډګرونو کې نږدې ۳۰۰ الوتنې لغوه شوې دي.
د دغه ادارې د معلوماتو له مخې، د یادې نېټې ماښام پورې د درېیو مهمو هوايي ډګرونو د مسکو شیریمیټیوفو، د سینټ پیټرزبورګ پُلکوفو او د نزني نووګورود سټریګینو په کچه ټولې۲۸۷ الوتنې ځنډول شوي یا لغوه شوې دي.
یاد محدودیتونه له هغې وروسته لګول شوي، چې تېره شپه هم د ورته ډرون ګواښونو له امله هوايي ډګرونه لنډمهاله وتړل شول.
د روسیې د دفاع وزارت ادعا کړې، چې د جولای له ۵مې تر ۶مې شپې پورې یې د هېواد په بېلابېلو سیمو کې ۱۲۰بېپیلوټه الوتکې له منځه وړي دي.
د اوکراین حکومت تر اوسه په دې اړه تبصره نه ده کړې، خو د کییف بېپیلوټه بریدونه چې د روسیې د ملکي هوايي چلند فعالیتونه یې اغېزمن کړي، د اوکراین د پراخې ستراتیژۍ برخه ده چې هدف یې د روسیې لوژستیکي سیستم د جګړې له کرښې هاخوا هم ګډوډول دي.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین به د بریکس د راتلونکې غونډې لپاره برازیل ته سفر ونه کړي، ځکه چې د نړۍوالې جزایي محکمې (ICC) له خوا د هغه د نیولو حکم لا هم په خپل ځای پاتې دی. دا غونډه د جولای پر ۶مه او ۷مه نېټه د برازیل په ریو دی ژانیرو ښار کې ترسره کېږي.
د کرملین د بهرني سیاست سلاکار یوري اوشاکوف تایید کړې، چې پوتین به د نیول کېدو له خطره ځان وساتي او د غونډې له ګډونوالو سره به له روسیې څخه د ویډیو کنفرانس له لارې خبرې وکړي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف به د غونډې فزیکي استازی وي.
برازیل د نړۍوالې جزایي محکمې منشور تصویب کړی او که پوتین برازیل ته سفر وکړي، د محکمې د صلاحیت له مخې باید ونیول شي.
دا حکم د اوکراین د جګړې پر مهال د ماشومانو د جبري انتقال په تور صادر شوی.
تېر کال پوتین د بریکس غونډې مشري په کازان ښار کې کړې وه، خو دا ځل د نړۍوالو فشارونو له امله فزیکي ګډون نه کوي.
د یادونې وړ ده، چې تېر کال پوتین له همدې نیونې سره سره مغولستان ته هم سفر کړی و، چې مغولستان هم د ICC غړی هېواد دی.
د بریکس ناستې موخې:
بریکس چې اصلاً د برازیل، روسیې، هند، چین، او سوېلي افریقا له هېوادونو جوړ شوی و، اوس پراخ شوی او نوي غړي یې شامل کړي دي؛ لکه مصر، متحده عرب امارات، ایتوپیا، اندونیزیا او ایران. برازیل دا ځل د ناظرینو په توګه کولمبیا، مکسیکو او یوروګوای هم بللي دي.
دا ناسته د نړۍوالو اقتصادي فشارونو، د امریکا او چین ترمنځ د سوداګریزو ستونزو، د ایران بمبار او د ناټو لهخوا د دفاعي بودیجې د زیاتوالي په یوه مهم پړاو کې ترسره کېږي.
بریکس هڅه کوي، چې د لوېدیځو هېوادونو د G7 بلاک بدیل شي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي د فلسطین مسلې په تړاو وویل، تر هغه چې د فلسطینیانو برخلیک ټاکلو حق نه وي تضمین شوی او د اسراییلي رژیم لهخوا د فلسطینیانو پر ضد روان ظلم او جنایتونه نه وي درول شوي، په سیمه کې به نه امنیت وي، نه سوله او نه ثبات.
نوموړي وویل، د دوو دولتونو طرحه چې کلونه تکرارېږي ناکامه ده او د اسراییلي رژیم شتون خپله د دې حللارې ستر خنډ دی.
ده ټینګار وکړ، کله چې د فلسطین له دولت سره د حل خبرې کېږي، هدف باید یو با اختیاره، مشروع، سرحد لرونکی او د حاکمیت خاوند دولت وي، نه یو داسې جوړښت چې د ښاروالۍ تر کچې محدود وي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر زیاته کړه، ایران له اتو لسیزو راهیسې پر دې باور دی چې د دوو دولتونو طرحه واقعي حل نه دی.
د ۱۹۴۸ کال د فلسطین د وېش پرېکړهلیک پر مهال هم د ایران استازي مخالف رایه ورکړې وه او ویلي یې و، دا پرېکړه د اور لاندې خاورې اچول دي.
ایران د فلسطین د عادلانه حل یوازینۍ واقعي او عملي لار د یوه ټولګډونه ټولپوښتنې ترسره کول ګڼي، چې پکې ټول اصلي اوسېدونکي یهودان، مسیحیان او مسلمانان برخه ولري.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر د سوېلي افریقا تجربه یاده کړه او ویې ویل، د هغه هېواد د اپارتاید رژیم د خلکو د مقاومت له لارې له منځه لاړ او د ټولو قومونو لپاره یو ګډ ډېموکراټیک دولت جوړ شو.
ده ټینګار وکړ: «همدغه الګو باید په فلسطین کې هم پلي شي، څو عدالت تامین شي.»
د نوموړي په وینا، تر هغو چې د فلسطین ستونزه په عادلانه توګه حل نه شي، د سیمې نورې ستونزې هم نه شي حلېدلی.
د فرانسې استخبارات وايي، چین په نورو هېوادونو کې خپلو سفارت خونو ته سپارښتنه کړې چې، د فرانسې "رافایل" جېټ الوتکو د کار کړنو د څرنګوالي او شهرت په تړاو شکونه خپاره کړي څو له دې لارې د فرانسې دفاعي باور، صنعتي حیثیت او نړیوالې اړیکې کمزورې شي.
د اسوشېتد پرس د راپور له مخې، د فرانسې "رافایل" جېټ الوتکې د روان کال په می میاشت کې د هند او پاکستان تر منځ د جګړې پر مهال کارول شوې وې.
د فرانسې د استخباراتي ادارو د موندنو له مخې، چین هڅې کوي د اندونیزیا په څېر هېوادونه چې وار له مخې یې له فرانسې د یادو جېټ الوتکو د پېرنې وړاندیز کړی، وهڅوي چې فرانسوۍ جېټ الوتکې ونه پېري او پرځای یې چین جوړې الوتکې وپېري.
د روان کال په می میاشت کې د دوو اټومي وسلو لرونکو هېوادونوهند او پاکستان تر منځ شخړه دومره جدي شوه چې، پر یو بل یې هوايي بریدونه وکړل او دغې جګړې څو ورځې دوام وکړ.
نظامي چارواکي او څېړونکي له همغه وخت راهیسې پر دې بوخت دي چې د پاکستان چینایي جوړ شوي پوځي هارډویرونه او په ځانګړې توګه جنګي الوتکې او هوايي توغندي د هغو وسلو پر وړاندې چې څومره اغیزناکې وې، چې هند پر پاکستاني اهدافو وکارولې.
رافایل جېټ الوتکه د فرانسې د پوځي صادراتو یوه ستره نښه ده او د دغه هېواد یو له لویو کاروبارونو ګڼل کېږي او همداراز دغه کاروبار د اسیا له یو شمېر هېوادونو سره د سیاسي اړیکو د پراخولو وسیله هم ګڼل کېږي، په داسې حال کې چې چین هڅې کوي د سیمې مشري خپله کړي.
پاکستان له هند سره د جګړې پر مهال ادعا کړې چې، د هند ۵ جېټ الوتکې یې رانسکورې کړې او په رانسکورو شویو کې ۳ یې رافایل جېټ الوتکې وې. هند هم د خپلو جېټ الوتکو د غورځېدو مساله منلې خو د کره شمېر په اړه یې څه نه دي ویلي.
دغې ادعا هغه هېوادونه سخت اندېښمن کړي چې، له فرانسې یې یا یادې جېټ الوتکې اخیستي او یا یې هم د پېرلو وړاندیز کړی دی.
د فرانسې د هوایی ځواکونو قوماندان جنرال جیروم بیلانګر ویلي، د شواهدو له مخې، د هند او پاکستان تر منځ په جګړه کې یوازې ۳ الوتکې غورځېدلې چې یوه یې رافایل، دویمه یې روسي سوخو او درېیمه هم فرانسوي میراژ-۲۰۰۰ جېټ الوتکې وې.
د نوموړي په وینا، فرانسې دغه الوتکې پر اتو هېوادونو پلورلې او دا یې لومړنۍ الوتکه ده چې، غورځول شوې ده.
فرانسوي چارواکي وایي، د فرانسې دفاعي صنعت له یوه پراخ منفي کمپاین سره مخ دی او په وینا یې پاکستان او د هغه متحد چین له خوا پر ټولنیزو رسنیو منفي تبلیغات کېږي او همداراز د AI په مرسته جعلي انځورونه جوړ شوي او د ویډیو لوبو له لارې د جګړې جعلي صحنې خپرې شوې دي.
د فرانسې متخصصین وایي، د جګړې له پیل سره هممهاله تر ۱۰۰۰ زیات نوي ټولنیز حسابونه جوړ شوي او د چینايي ټیکنالوژۍ د غوره والي پیغام د خپرولو هڅې کوي.
د اسوشېتد پرس د راپور له مخې، که څه هم فرانسوي استخبارات دا نشي ثابتولی چې یاد انلاین کمپاین نېغ په نېغه د چین حکومت له لوري پر مخ بیول کېږي خو دومره وايي چې د چین سفارتونو پوځي استازي همغه پیغام له دفاعي چارواکو سره په کتنو کې تکرار کړی او په وینا یې بېجېنګ هڅې کوي، چې نورو هېوادونو ته د رافایل بده ووايي.
د چین دفاع وزارت په دې تړاو د اسوشېتد پرس پوښتنې ته په ځواب کې ویلي، "دا ادعاوې بېاساسه اوازې او بدنامول دي. چین تل د وسلو د صادراتو په برخه کې مسوولانه او محتاط چلند غوره کړی او د نړیوالې سولې او ثبات لپاره رغنده رول لوبوي."
د فرانسې دفاع وزارت بیا د رافایل جېټ الوتکو په تړاو د شویو څرګندونو په غبرګون کې ویلي، په دې سره د فرانسې اعتبار او ستراتیژیکې اړیکې په نښه شوې دي.
د فرانسې دفاع وزارت زیاته کړې، "رافایل تصادفي هدف نه و، دا یوه پرمختللې جنګي الوتکه ده چې نړیوالو ته صادریږي، او له همدې امله یو ستر فرانسوي ستراتیژیک محصول ګڼل کېږي. په دې برید سره د فرانسې باور، صنعتي اعتبار او ستراتیژیکې اړیکې په نښه شوې دي."
"ډاسالټ ایوی ایشن"۵۳۳ رافایل الوتکې پلورلز دي، چې ۳۲۳یې مصر، هند، قطر، یونان، کروشیا، متحده عربي اماراتو، سربیا او اندونیزیا ته د صادرولو لپاره دي. اندونیزیا د ۴۲ الوتکو د پېرلو وړاندیز کړی او د نورو د اخیستلو په اړه غور کوي.
د اسراییل صدراعظم بنیامین نتنياهو ویلي، تمه لري چې د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره د دوشنبې ورځې لیدنه به د غزې جګړې د بندیدو او یرغمل شویو کسانو د خوشې کیدو په تړاو د قطر د خبرو اترو په بهیر کې پرمختګ راولي.
نتنياهو دا څرګندونې د یکشنبې په ورځ د واشنګټن پر لور د روانېدو پرمهال وکړې او ویې ویل چې اسرایيلي پلاوي ته د خبرو لپاره واضح هدایات ورکړل شوی چې د اسراییل له منل شویو شرایطو سره سم اوربند ته ورسیږي.
هغه زیاته کړه: « زه باور لرم چې له ولسمشر ټرمپ سره بحث کولی شي دا پایلې ګړندۍ کړي. زه ژمن یم چې زموږ یرغمل شوي وګړي بېرته راولو او د حماس ګواښ له منځه یوسو».
د امریکا په ملاتړ د۶۰ ورځني اوربند طرحه د حماس له خوا هم "مثبته " ارزول شوې، خو لا هم ځینې اختلافونه شته.
فلسطیني چارواکو اندېښنه ښودلې چې د بشري مرستو، د رفح بندر له لارې تګ راتګ، او د اسرایېلي ځواکونو د وتلو مهالوېش لا هم مبهم دي.
د نتنياهو دفتر ویلي، که څه هم د حماس له لوري وړاندیز شوي بدلونونه د اسراییل لپاره د منلو وړ نه دي، خو بیا هم پلاوی قطر ته استول شوی څو د یرغمل شویو کسانو د خلاصون هڅې دوام ومومي.