سارا اډمز: سراج‌الدین حقاني د «محمود شاه حبیبي» د نیولو عملیات رهبري کړي وو

د ناروې د کډوالو شورا د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) پر اېکس پاڼې یوه ویډیو خپره کړې او ويلي يې دي، چې هره ورځ زرګونه افغان کډوال د اسلام‌کلا له پولې افغانستان ته داخلېږي.

د ناروې د کډوالو شورا مشر جیکوپو کاریډي له سیمې څخه د ليدنې پر مهال ویلي، چې په تېرو درېیو اوونیو کې شاوخوا ۴۰۰ زره کسان افغانستان ته ستانه شوي دي.

هغه ټینګار وکړ، چې راستنېدونکي کډوال په افغانستان کې د ژوند کولو لپاره هېڅ وسیله نه لري او دوی خورا ډېرې اړتياوي لري.

د ناروې د کډوالو شورا پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې د افغان کډوالو لپاره خپل ملاتړ زیات او د وضعیت د مدیریت لپاره د ایران او افغانستان ترمنځ د رغنده خبرو اترو ملاتړ وکړي.

ایران له اسراییل سره تر جګړې وروسته د افغان کډوالو اخراج زیات کړی دی، چې هره ورځ زرګونه کسان افغانستان ته ستنوي.

د کډوالو د حقونو فعالینو په ایران کې د نړۍوالې څارنې او د کډوالو د حقونو د لا زیاتې ساتنې غوښتنه کړې ده.

ایران ادعا کوي، چې له ۸۰ سلنې څخه ډېر افغان کډوال په خپله خوښه خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویلي، په لیدنه کې دواړو لوریو هوکړه کړې چې د سوداګريزو اړیکو کچه به تر ۳ میلیارده ډالرو پورې لوړه کړي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) په یوې خبرپاڼه کې ټینګار کړی، چې همکاري باید د کرنیزو محصولاتو پر صادراتو محدوده نه وي او باید د صنعتي محصولاتو او ټکنالوژۍ د وارداتو او صادراتو ته هم ځانګړې پاملرنه وشي.

د طالبانو د سوداګرۍ وزارت په وینا، دواړو خواوو د سړک او اورګادي ګډو ټرانسپورتي شرکتونو د جوړولو او د افغان سوداګرو لپاره د ویزو په ورکولو کې د اسانتياوو رامنځته کولو هم موافقه وکړه.

د طالبانو په وینا، د قزاقستان د لومړي وزیر مرستیال ویلي، چې هېواد یې چمتو دی څو شاوخوا ۱۰۰ افغان محصلینو ته مسلکي او تخنیکي روزنه ورکړي.

هغه د قزاقستان له خوا افغانستان ته د یو میلیون ډالرو بشري مرستو د ځانګړي کولو یادونه هم وکړه.

د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) په یوه خبر کې ویلي، چې له ۲۰۲۴ کال څخه تر اوسه له ایران او پاکستان څخه تر ۱.۶ میلیونه ډېر افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي.

د دوی په وینا، دغه شمېر د وړاندې شوي اټکل څخه هم زیات شوی دی.

د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ زياتوي، چې د کډوالو پراخه او چټکه ستنېدنه د افغانستان په سرحدي ولایتونو فشارونه زیات کړي؛ ځکه د دومره خلکو د جذب توان نه لري.

د دوی په وینا، دغه وضعیت په هېواد کې بېوزلي، ناامني او بشري اړتیاوې زیاتې کړې او افغانستان لا هم د اقتصادي سقوط او پراخو بشري حقونو د سرغړونو له ناوړه اغېزو سره مخ دی.

دغه سازمان لیکلي، چې راستنېدونکي کډوال په ځانګړې توګه ښځې او ماشومان بیا داسې یو افغانستان ته ستنېږي چې ډېر لږ يې پېژنې.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې استازی عرفات جمال وایي: «هغوی افغانان دي، خو ډېری یې له افغانستانه بهر زېږېدلي او خپلې زده کړې یې هم هلته کړې دي؛ د دوی کلتوري ارزښتونه له اوسني افغانستان سره توپیر لري او فکر او لیدلوری یې له موجوده وضعیت سره سمون نه خوري.»

د نوموړي په خبره، د ښځو او نجونو لپاره په ګاونډيو هېوادونو کې نسبي خپلواکي د طالبانو د فرمانونو له خوا د بندیزونو سره مخ دي.

وېب‌پاڼه زیاتوي، روسیې چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې له طالبانو سره نامحسوس تعاملات درلودل، اوس یې په رسمي ډول دا اداره منلې، په داسې حال کې چې نړۍ تر اوسه د طالبانو له واکمنۍ سره د مشروع تعامل څخه ډډه کړې ده.

دغه پېژندنه په داسې حال کې شوې، چې طالبان له تېرو څلورو کلونو راهیسې له نړۍوالې انزوا سره مخ دي. له هغه وخته چې طالبانو کابل د وسلې په زور نیولی، نه اسلامي، نه لوېدیځو، نه پرمختللو او نه هم شاته پاتې هېوادونو د دوی حکومت ته د یوه مشروع دولت حیثیت ورکړی دی.

فارن پالیسي ان فوکس په خپله خپره کړې مقاله کې وایي، دا انزوا یوازې له دې امله نه وه چې طالبان د یوه ساده سیاسي بدلون استازي و، بلکې دا د هغوی له ظالمانه سیاستونو راولاړه شوې پایله وه، چې د ښځو او نجونو پر ضد یې غوره کړي وو، هغه سیاستونه چې له تعلیم، کار، ازاد تګ و راتګ او ان د غږ له حقه یې محرومې کړې. افغان ښځو ته کورونه په زندانونو بدل شول او طالبان هڅه کوي، د یوې بشپړې خاموشې ټولنې انځور رامنځته کړي.

په مقاله کې راغلي، په نړۍ کې دا ډول چلند د «جنس‌محور اپارتاید » په نوم یادېږي، چې د ملګرو ملتونو له خوا هم په کلکه غندل شوی.

طالبان دا ټول محدودیتونه د شریعت او افغاني کلتور تر نامه لاندې توجیه کوي، خو د دوی دریځ نه یوازې د اسلامي ارزښتونو له اصولو سره ټکر لري، بلکې د افغاني ټولنې له ارزښتونو سره هم مخالف دی. دا د دین او کلتور غلط تعبیر او د ښځو له ټولنیز ژوند څخه اېستل، د یو ملت نیمایي وګړي له حقونو بې‌برخې کوي.

وېبپاڼه لیکي، سره له دې چې نړۍ تر اوسه طالبانو ته مشروعیت نه دی ورکړی، خو روسیه په دې برخه کې استثنا ثابته شوه. د دې پرېکړې تر شا یو شمېر عوامل موجود دي.

د ۲۰۲۴ کال د مارچ په میاشت کې د داعش خراسان څانګې له خوا په مسکو کې په یو کنسرټ کې برید وشو چې په کې ۱۳۳ تنه ووژل شول. دا خونړۍ پېښه د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ته دا انګیزه ورکړه، چې افغانستان ته د یوې امنیتي منځګړې سیمې په سترګه وګوري. له هغه وروسته روسیې خپل تعاملات له طالبانو سره پراخ کړل، د ترهګرې ډلې نوم یې ترې لرې کړ او سفارتي اړیکې یې نورې هم رسمي کړې.

وېبپاڼه زیاتوي، طالبان چې د داعش او نورو تندلارو ډلو پروړاندې ځانونه د یو سپر په توګه وړاندې کوي، هڅه کوي روسیه، ایران او نورې سیمې ته وښيي چې د هغوی شتون د یوه لوی تهدید مخنیوی کوي.

په مقاله کې راغلي، چې دا اړیکې یوازې امنیتي اړخ نه لري، بلکې روسیه د افغانستان له طبیعي منابعو، جیوپوليټیک موقعیت او د چین-روسیه-ایران اقتصادي دهلېز له امکان څخه هم ګټه اخیستل غواړي. افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې لوی قدرتونه یې له جغرافیې نه، د انسانانو له مخې ارزوي.

سره له دې چې روسیې خپله پرېکړه کړې، د طالبانو دننه وضعیت ارام نه دی. د دې رژیم دننه د اختلافونو څپه ورځ تر بلې پیاوړې کېږي.

د طالبانو د بهرنیو چارو مرستیال عباس ستانکزی چې د ښځو د زده‌کړې لپاره یې غږ اوچت کړی و، سږ کال مجبور شو ځان دوبۍ ته وباسي. همداراز د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني له میاشتو راهیسې له کابل څخه لرې دی او ویل کېږي چې له اماراتو او سعودي سره په تماس کې دی، تر څو د طالبانو د سخت دریځه مشرتابه پر ضد یو معتدل خوځښت رامنځته کړي. دا د دې نښه ده، چې د طالبانو صف نه یوازې له بهر سره، بلکې له دننه هم متزلزل شوی.

فارن پالیسي ان فوکس وېبپاڼه لیکي، چې د نړۍ ډېری هېوادونه لا هم د روسیې له دې ګام سره مخالفت لري او دا پرېکړه د لوېدیځو ارزښتونو، د ښځو حقونو او نړۍوالو اصولو د کمزوري کېدو نښه بولي، ان هغه هېوادونه چې له طالبانو سره همدردي لري تر اوسه یې رسمیت نه دی ورکړی، ځکه د خپلو هېوادونو د پرمختللو طبقو له مخالفت څخه وېره لري.

روسېه دا ګام د نړۍوالو اصولو د ماتولو په موخه اخیستی، نه د سولې یا ثبات لپاره. دا یو سیاسي حساب دی چې په کې د افغان ښځو حقونه، د یوې ټولنې عزت او د نړۍوال نظم اصول قرباني شوي. نړۍ که د اصولو ساتنه غواړي، باید دا ډول استبداد ته مشروعیت ورنه کړي، بلکې د یو اصولي دریځ له لارې د افغان ولس ملاتړ ته ودرېږي.

د بشري حقونو د څار بنسټ وایي، چې د لنډمهالي خوندیتوب وضعیت یا « TPS» یوه قانوني درجه ده، چې د امریکا حکومت یې هغو وګړو ته ورکوي چې هېوادونه یې د ناامنیو، جګړو، یا طبیعي افتونو له امله د خوندي ژوند لپاره مناسب نه وي.

خو اوس، سره له دې چې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د ښځو، نجونو، اقلیتونو او عامو وګړو لپاره یو له تر ټولو خطرناکو ځایونو بلل کېږي، امریکا دا خوندي وضعیت پای ته رسوي.

د بشري حقونو نړۍوال سازمانونو اندېښنه ښودلې، چې که ښځې او نجونې بېرته افغانستان ته وشړل شي، د طالبانو تر ظالمانه نظام لاندې به د دوی ژوند له جدي ګواښونو سره مخ وي. یوازې څو ورځې وړاندې، د جرمونو نړۍوالې محکمې (ICC) له خوا د طالبانو پر دوو جګپوړو مشرانو د ښځو د حقونو پر ضد د سیستماټیکو سرغړونو له امله د نیولو حکم صادر شو.

د بشري حقونو د څار بنسټ په وینا، طالبان د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د جنسیت پر بنسټ تبعیض جرم ترسره کوي، کوم چې د انسانیت پر ضد یو جرم ګڼل کېږي.

طالبان له هغه وخته چې په ۲۰۲۱م کال کې د امریکا له وتلو وروسته بېرته واک ته ورسېدل، د ښځو پر وړاندې یې پراخ محدودیتونه وضع کړي دي. ښځې نه شي کولی ثانوي ښوونځیو، پوهنتونونو یا کار ته ولاړې شي.

روغتیايي خدماتو ته لاسرسی محدود شوی او ښځې له عامو ځایونو ګوښه کړل شوي دي. ډېری افغان فعالانو او د ملګرو ملتونو چارواکو دا وضعیت « جنس‌محوره اپارتاید» بللی دی.

د امریکا د کډوالۍ د قوانینو له مخې، د پناه غوښتنې لپاره معمولاً افراد باید ځانګړی شخصي ګواښ ثابت کړي، خو ډېرې افغان ښځې دا ډول اسناد نه لري، ځکه چې دوی له یوه داسې رژیم څخه تښتي چې پراخې، ټولګټې او سیسټماټیکې سرغړونې کوي.

په همدې دلیل، د لنډمهال خوندیتوب وضیعت یو مهم قانون و، ترڅو افغان وګړي د اخراج له خطره وژغورل شي.

همداراز، ویل کېږي چې د «ټي پي اېس» لرونکو ځینو افغان ماشومان اوس د امریکا تابعیت لري. د دوی د اخراج له امله به یا دا ماشومان له خپلو مېندو او پلرونو بېلېږي یا به مجبوره شي چې د طالبانو تر واک لاندې ژوند ته ورستانه شي، یو داسې انتخاب چې دواړه یې د انساني ارزښتونو خلاف دي.

د بشري حقونو مدافعین، افغان فعالان او ګڼ شمېر امریکایي سناتوران له حکومت څخه غواړي چې دا پرېکړه بېرته واخلي او«ټي پي اېس» بېرته فعاله کړي.

د هغوی په وینا، د دې پرېکړې دوام به زرګونه افغانان د سختو او نه‌تصورېدونکو ګواښونو سره مخ کړي او امریکا به د هغو انسانانو پروړاندې خپل اخلاقي مسوولیت له پامه وغورځوي، چې په تېرو کلونو کې یې د واشنګټن له ماموریتونو سره ملتیا کړې وه.

د یادولو وړ ده، چې تر دې دمه د امریکا حکومت د دغې پرېکړې د بدلولو رسمي اعلان نه دی کړی.