د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ وایي، له ایران او پاکستان څخه د بېرته ستنېدونکو افغان کډوالو بهیر د طالبانو تر واک لاندې په افغانستان کې پر محدودو امکاناتو سخت فشار راوستی او دا وضعیت د سیمې ثبات له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) په یوه خبر کې ویلي، چې له ۲۰۲۴ کال څخه تر اوسه له ایران او پاکستان څخه تر ۱.۶ میلیونه ډېر افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي.
د دوی په وینا، دغه شمېر د وړاندې شوي اټکل څخه هم زیات شوی دی.
د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ زياتوي، چې د کډوالو پراخه او چټکه ستنېدنه د افغانستان په سرحدي ولایتونو فشارونه زیات کړي؛ ځکه د دومره خلکو د جذب توان نه لري.
د دوی په وینا، دغه وضعیت په هېواد کې بېوزلي، ناامني او بشري اړتیاوې زیاتې کړې او افغانستان لا هم د اقتصادي سقوط او پراخو بشري حقونو د سرغړونو له ناوړه اغېزو سره مخ دی.
دغه سازمان لیکلي، چې راستنېدونکي کډوال په ځانګړې توګه ښځې او ماشومان بیا داسې یو افغانستان ته ستنېږي چې ډېر لږ يې پېژنې.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې استازی عرفات جمال وایي: «هغوی افغانان دي، خو ډېری یې له افغانستانه بهر زېږېدلي او خپلې زده کړې یې هم هلته کړې دي؛ د دوی کلتوري ارزښتونه له اوسني افغانستان سره توپیر لري او فکر او لیدلوری یې له موجوده وضعیت سره سمون نه خوري.»
د نوموړي په خبره، د ښځو او نجونو لپاره په ګاونډيو هېوادونو کې نسبي خپلواکي د طالبانو د فرمانونو له خوا د بندیزونو سره مخ دي.
فارن پالیسي ان فوکس وېبپاڼه لیکي، چې د جولای په ۳مه نېټه روسیې له نړۍوالو اصولو سرغړونه وکړه او د طالبانو رژیم یې په رسمیت وپېژاند؛ یوه داسې پرېکړه چې نه یوازې د سیمې، بلکې د ټولې نړۍ لپاره د حیرانتیا، اندېښنې او ژور بدلون نښه ګڼل کېږي.
وېبپاڼه زیاتوي، روسیې چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې له طالبانو سره نامحسوس تعاملات درلودل، اوس یې په رسمي ډول دا اداره منلې، په داسې حال کې چې نړۍ تر اوسه د طالبانو له واکمنۍ سره د مشروع تعامل څخه ډډه کړې ده.
دغه پېژندنه په داسې حال کې شوې، چې طالبان له تېرو څلورو کلونو راهیسې له نړۍوالې انزوا سره مخ دي. له هغه وخته چې طالبانو کابل د وسلې په زور نیولی، نه اسلامي، نه لوېدیځو، نه پرمختللو او نه هم شاته پاتې هېوادونو د دوی حکومت ته د یوه مشروع دولت حیثیت ورکړی دی.
فارن پالیسي ان فوکس په خپله خپره کړې مقاله کې وایي، دا انزوا یوازې له دې امله نه وه چې طالبان د یوه ساده سیاسي بدلون استازي و، بلکې دا د هغوی له ظالمانه سیاستونو راولاړه شوې پایله وه، چې د ښځو او نجونو پر ضد یې غوره کړي وو، هغه سیاستونه چې له تعلیم، کار، ازاد تګ و راتګ او ان د غږ له حقه یې محرومې کړې. افغان ښځو ته کورونه په زندانونو بدل شول او طالبان هڅه کوي، د یوې بشپړې خاموشې ټولنې انځور رامنځته کړي.
په مقاله کې راغلي، په نړۍ کې دا ډول چلند د «جنسمحور اپارتاید » په نوم یادېږي، چې د ملګرو ملتونو له خوا هم په کلکه غندل شوی.
طالبان دا ټول محدودیتونه د شریعت او افغاني کلتور تر نامه لاندې توجیه کوي، خو د دوی دریځ نه یوازې د اسلامي ارزښتونو له اصولو سره ټکر لري، بلکې د افغاني ټولنې له ارزښتونو سره هم مخالف دی. دا د دین او کلتور غلط تعبیر او د ښځو له ټولنیز ژوند څخه اېستل، د یو ملت نیمایي وګړي له حقونو بېبرخې کوي.
وېبپاڼه لیکي، سره له دې چې نړۍ تر اوسه طالبانو ته مشروعیت نه دی ورکړی، خو روسیه په دې برخه کې استثنا ثابته شوه. د دې پرېکړې تر شا یو شمېر عوامل موجود دي.
د ۲۰۲۴ کال د مارچ په میاشت کې د داعش خراسان څانګې له خوا په مسکو کې په یو کنسرټ کې برید وشو چې په کې ۱۳۳ تنه ووژل شول. دا خونړۍ پېښه د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ته دا انګیزه ورکړه، چې افغانستان ته د یوې امنیتي منځګړې سیمې په سترګه وګوري. له هغه وروسته روسیې خپل تعاملات له طالبانو سره پراخ کړل، د ترهګرې ډلې نوم یې ترې لرې کړ او سفارتي اړیکې یې نورې هم رسمي کړې.
وېبپاڼه زیاتوي، طالبان چې د داعش او نورو تندلارو ډلو پروړاندې ځانونه د یو سپر په توګه وړاندې کوي، هڅه کوي روسیه، ایران او نورې سیمې ته وښيي چې د هغوی شتون د یوه لوی تهدید مخنیوی کوي.
په مقاله کې راغلي، چې دا اړیکې یوازې امنیتي اړخ نه لري، بلکې روسیه د افغانستان له طبیعي منابعو، جیوپوليټیک موقعیت او د چین-روسیه-ایران اقتصادي دهلېز له امکان څخه هم ګټه اخیستل غواړي. افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې لوی قدرتونه یې له جغرافیې نه، د انسانانو له مخې ارزوي.
سره له دې چې روسیې خپله پرېکړه کړې، د طالبانو دننه وضعیت ارام نه دی. د دې رژیم دننه د اختلافونو څپه ورځ تر بلې پیاوړې کېږي.
د طالبانو د بهرنیو چارو مرستیال عباس ستانکزی چې د ښځو د زدهکړې لپاره یې غږ اوچت کړی و، سږ کال مجبور شو ځان دوبۍ ته وباسي. همداراز د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني له میاشتو راهیسې له کابل څخه لرې دی او ویل کېږي چې له اماراتو او سعودي سره په تماس کې دی، تر څو د طالبانو د سخت دریځه مشرتابه پر ضد یو معتدل خوځښت رامنځته کړي. دا د دې نښه ده، چې د طالبانو صف نه یوازې له بهر سره، بلکې له دننه هم متزلزل شوی.
فارن پالیسي ان فوکس وېبپاڼه لیکي، چې د نړۍ ډېری هېوادونه لا هم د روسیې له دې ګام سره مخالفت لري او دا پرېکړه د لوېدیځو ارزښتونو، د ښځو حقونو او نړۍوالو اصولو د کمزوري کېدو نښه بولي، ان هغه هېوادونه چې له طالبانو سره همدردي لري تر اوسه یې رسمیت نه دی ورکړی، ځکه د خپلو هېوادونو د پرمختللو طبقو له مخالفت څخه وېره لري.
روسېه دا ګام د نړۍوالو اصولو د ماتولو په موخه اخیستی، نه د سولې یا ثبات لپاره. دا یو سیاسي حساب دی چې په کې د افغان ښځو حقونه، د یوې ټولنې عزت او د نړۍوال نظم اصول قرباني شوي. نړۍ که د اصولو ساتنه غواړي، باید دا ډول استبداد ته مشروعیت ورنه کړي، بلکې د یو اصولي دریځ له لارې د افغان ولس ملاتړ ته ودرېږي.
د جولای په ۱۴مه د ولسمشر ډونالډ ټرمپ اداره هغه پرېکړه عملي کوي، چې پر بنسټ یې د افغانانو لپاره د لنډمهالي خونديتوب وضعیت (TPS) پروګرام لغوه کېږي. له دې سره شاوخوا ۱۱ زره افغانان په متحده ایالاتو کې د سمدستي نیول کېدو او شړل کېدو له جدي ګواښ سره مخ دي.
د بشري حقونو د څار بنسټ وایي، چې د لنډمهالي خوندیتوب وضعیت یا « TPS» یوه قانوني درجه ده، چې د امریکا حکومت یې هغو وګړو ته ورکوي چې هېوادونه یې د ناامنیو، جګړو، یا طبیعي افتونو له امله د خوندي ژوند لپاره مناسب نه وي.
خو اوس، سره له دې چې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د ښځو، نجونو، اقلیتونو او عامو وګړو لپاره یو له تر ټولو خطرناکو ځایونو بلل کېږي، امریکا دا خوندي وضعیت پای ته رسوي.
د بشري حقونو نړۍوال سازمانونو اندېښنه ښودلې، چې که ښځې او نجونې بېرته افغانستان ته وشړل شي، د طالبانو تر ظالمانه نظام لاندې به د دوی ژوند له جدي ګواښونو سره مخ وي. یوازې څو ورځې وړاندې، د جرمونو نړۍوالې محکمې (ICC) له خوا د طالبانو پر دوو جګپوړو مشرانو د ښځو د حقونو پر ضد د سیستماټیکو سرغړونو له امله د نیولو حکم صادر شو.
د بشري حقونو د څار بنسټ په وینا، طالبان د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د جنسیت پر بنسټ تبعیض جرم ترسره کوي، کوم چې د انسانیت پر ضد یو جرم ګڼل کېږي.
طالبان له هغه وخته چې په ۲۰۲۱م کال کې د امریکا له وتلو وروسته بېرته واک ته ورسېدل، د ښځو پر وړاندې یې پراخ محدودیتونه وضع کړي دي. ښځې نه شي کولی ثانوي ښوونځیو، پوهنتونونو یا کار ته ولاړې شي.
روغتیايي خدماتو ته لاسرسی محدود شوی او ښځې له عامو ځایونو ګوښه کړل شوي دي. ډېری افغان فعالانو او د ملګرو ملتونو چارواکو دا وضعیت « جنسمحوره اپارتاید» بللی دی.
د امریکا د کډوالۍ د قوانینو له مخې، د پناه غوښتنې لپاره معمولاً افراد باید ځانګړی شخصي ګواښ ثابت کړي، خو ډېرې افغان ښځې دا ډول اسناد نه لري، ځکه چې دوی له یوه داسې رژیم څخه تښتي چې پراخې، ټولګټې او سیسټماټیکې سرغړونې کوي.
په همدې دلیل، د لنډمهال خوندیتوب وضیعت یو مهم قانون و، ترڅو افغان وګړي د اخراج له خطره وژغورل شي.
همداراز، ویل کېږي چې د «ټي پي اېس» لرونکو ځینو افغان ماشومان اوس د امریکا تابعیت لري. د دوی د اخراج له امله به یا دا ماشومان له خپلو مېندو او پلرونو بېلېږي یا به مجبوره شي چې د طالبانو تر واک لاندې ژوند ته ورستانه شي، یو داسې انتخاب چې دواړه یې د انساني ارزښتونو خلاف دي.
د بشري حقونو مدافعین، افغان فعالان او ګڼ شمېر امریکایي سناتوران له حکومت څخه غواړي چې دا پرېکړه بېرته واخلي او«ټي پي اېس» بېرته فعاله کړي.
د هغوی په وینا، د دې پرېکړې دوام به زرګونه افغانان د سختو او نهتصورېدونکو ګواښونو سره مخ کړي او امریکا به د هغو انسانانو پروړاندې خپل اخلاقي مسوولیت له پامه وغورځوي، چې په تېرو کلونو کې یې د واشنګټن له ماموریتونو سره ملتیا کړې وه.
د یادولو وړ ده، چې تر دې دمه د امریکا حکومت د دغې پرېکړې د بدلولو رسمي اعلان نه دی کړی.
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري د دغه هېواد او چک جمهوریت ترمنځ د سوداګرۍ، پانګونې او خلکو ترمنځ د اړیکو پر پراختیا ټينګار کړی. نوموړي نن د پاکستان لپاره د چک جمهوریت او اوکراین له سفیرانو سره جلا-جلا لیدنې ترسره کړې دي.
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۲۰مه) د پاکستان لپاره د چک جمهوریت له نوي سفير شهریار اکبر خان سره په لیدنه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او د خلکو ترمنځ د اړیکو پر پراختیا خبرې کړي.
زرداري چک جمهوریت په اروپا کې د پاکستان مهم ملګری ګڼلی او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې د پارلماني او کلتوري پلاوي پر تګ و راتګ هم ټينګار کړی.
د راپورونو له مخې، اصف علي زرداري په یوې جلا لیدنه کې د دغه هېواد لپاره د اوکراین له سفير جنرال کنور عدنان احمدخان سره په لیدنه کې ویلي، چې غواړی له اوکراین سره دوه اړخيزې همکارۍ زياتې کړي.
نوموړي د اوکراین له سفیره غوښتې، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصاد، سوداګرۍ او کلتوري اړیکو په وده کې خپل رول ولوبوي.
د بلخ پخواني والي عطا محمد نور له تاجکستان څخه د افغان کډوالو د اېستلو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او هیله یې ښودلې، چې دغه هېواد افغان کډوال له خپلې خاورې ونه باسي.
ښاغلي نور دا څرګندونې پر اېکس خواله رسنۍ کړي او زیاته کړې یې ده،چې دا ډول خبرونه په داسې وخت کې خپرېږي چې له ایرانه د افغان کډوالو د پراخو اېستنو لړۍ دوام لري.
نوموړي وویل: «په داسې سختو ورځو کې چې افغان کډوال له ایران څخه اېستل کېږي، داسې راپورونه تر غوږو رسېږي، چې ګواکې تاجکستان هم د افغان کډوالو د اېستلو هوډ لري. هیلهمند یم چې دا خبرونه ریښتیا نه وي.»
عطا محمد نور همداراز د تاجکستان له ولس او دولت څخه د دوی د تېر ملاتړ او مېلمهپالنې مننه کړې او زیاته کړې یې ده، چې افغانستان او تاجکستان د ژبني، کلتوري او تاریخي یووالي اوږده سابقه لري.
نوموړي ویلي: «تاجکستان او افغانستان دواړه د اوږدمهاله اړیکو او شریکو ارزښتونو لرونکي هېوادونه دي چې تل د متقابل درناوي اصولو ته ژمن پاتې شوي دي.»
نوموړي له تاجک چارواکو وغوښتل، چې د افغانستان بحراني وضعیت ته په کتو، له افغان کډوالو سره خپلې بشري او د ورورولۍ مرستې دوامداره وساتي او د اېستلو پروسه له اجنډا څخه لرې وساتي.
د نوموړي په وینا، دا ډول اقدام به نه یوازې د زرګونو بېوزله او بېسرپناه افغانانو ژوند له ګواښ سره مخ کړي، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ پر نازکو انساني اړیکو هم اغېز ولري.
تاجکستان له ۲۰۲۱م کال راپدیخوا د یو شمېر افغان کډوالو کوربهتوب کړی، خو تازه راپورونه ښيي چې ممکن د دغه هېواد حکومت د کډوالو سیاست ته بیا کتنه وکړي.
تر اوسه د تاجکستان له رسمي سرچینو د افغان کډوالو د اېستلو په اړه کوم رسمي تایید یا رد نه دی خپور شوی.
پاکستان له افغان طالبانو یو ځل بیا غوښتي، چې د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» د هغو جنګیالیو پر وړاندې عملي ګامونه واخلي، چې ډیورنډ کرښې ته نږدې د افغانستان په خاوره کې مېشت دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند شفقت علي خان یوه ترکي خبري اژانس «اناډولو» ته ویلي، چې دا موضوع د روانې اوونۍ په اوږدو کې په اسلاماباد کې په یوه غونډه کې طالب چارواکو ته یاده شوې ده.
ویاند زیاته کړه: «دا یوه جدي موضوع ده چې موږ یې پرلهپسې له طالب لوري سره شریکوو. د دې ستونزې دوام نه یوازې پاکستان، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې، سیمهییز پرمختګ او د یووالي هڅې زیانمنوي.»
هغه هیله وښوده، چې افغان طالبان به ددې ګواښ جدي والی درک کړي او له پاکستان سره به په ګډه د امنیتي ننګونو د حل لپاره کار وکړي.
د راپورونو له مخې، تېره اوونۍ د پاکستان پوځ ادعا وکړه چې لږ تر لږه ۳۰ مشکوک جنګیالي یې هغه مهال وژلي، چې د شمالي وزیرستان له لارې یې له ډېورنډ کرښې څخه د راوښتو هڅه کوله.
بلخوا، د جون په ۲۸مه هم د ځانمرګي برید له امله ۱۳ پاکستاني سرتېري ووژل شول، چې وروسته پوځ د۱۴ وسله والو د وژلو ادعا هم وکړه.
طالب چارواکو تر اوسه د پاکستان دغو وروستیو څرګندونو ته کوم غبرګون نه دی ښودلی، خو د طالبانو حکومت پخوا په بیا بیا دا رد کړې چې ګواکې د «ټي ټي پي» جنګیالي د افغانستان له خاورې بریدونه کوي.
دوی ټینګار کړی، چې د افغانستان خاوره به د هېڅ ډلې لهخوا د بل هېواد پر ضد ونه کارول شي.
خو پاکستان وایي، ثبوتونه لري چې د «ټي ټي پي» مشران په افغانستان کې مېشت دي او له هغه ځایه د بریدونو پلانونه جوړوي.
د یادولو وړ ده، چې د پاکستان دا غوښتنه د سیمهییزو اندېښنو او امنیتي ننګونو سره تړاو لري، چې نه یوازې د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ اړیکې تر فشار لاندې راوستي، بلکې دا وضعیت د ټولې سیمې لپاره هم د ناامنۍ سبب ګرځېدلی دی.