طالبان له ازبکستان سره په اقتصادي او سوداګریزو برخو کې اړیکې پراخوي

په افغانستان کې د څو لسیزو ناامنۍ له امله مېلیونونه افغانان ایران ته کډوال شول. دوی هلته مزدوري کوله او د ایران له‌پاره هم لویه او ارزانه بشري قوه وه، خو کله چې اسراييل او امریکایانو پر ایران بریدونه وکړل، تهران دا کډوال په ناڅاپي او ډله ييز ډول افغانستان ته وشړل.

د ناخوښۍ علت یوازې په شړلو کې نه دی، افغانان له دې امله ډېر ناراضه دي چې پر هغوی د «جاسوسۍ او ناامنۍ تورونه ولګول شول، سپک شول، شکنجه شول او په ډېر ظلم وشړل شول» او اوس هم هره ورځ زرګونه افغانان له خپل هېواده اوباسي.

د ایران دا چلند نه یوازې دا چې نړیوالو بشري سازمانونو غندلی، بلکې د افغانانو کرکه هم د ایران پر ضد ډېره شوې ده.

د فراه ولایت یو اوسېدونکی سمیع چې تازه له ایران څخه په زوره اېستل شوی او د امنیتي دلایلو له مخې خپل اصلي نوم نه یادوي داسې وايي: «ما پخوا له ایران سره د ګاونډیتوب او دین له امله خواخوږي درلوده، خو اوس چې یې زه او زما په ډول نور ډېر افغانان یې ونیول، شکنجه یې کړل، په ډله ییز، ناڅاپي او ډېر بد ډول یې راوشړل، نور هیڅ خواخوږي نه ورسره لرم. خواخوږي خو څه کوې چې کرکه ورسره لرم، زه خوشاله یم چې په ایران کې د اخوندانو نظام رانسکور شي، هر څوک چې یې رانسکوي ما ته مهم نه دی».

د هرات ولایت یو اوسېدونکی جمیل (مستعار نوم) چې څو ورځې مخکې له ایران څخه په زوره ستون کړای شوی، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «ما د اسراييل د جګړې پر مهال له ایران سره خواخوږي درلوده، ځکه موږ مسلمانان یو او اسراييل په غزه کې له ملکي خلکو سره ظلم کاوه او اوس یې هم کوي، خو وروسته چې مې له افغانانو سره د ایران د حکومت ظلم ولید غزه مې هېره شوه. اسراييل له بل اسراييل سره دومره ظلم نه کوي، خو د ایران حکومت له خپل مسلمان او ګاونډي ورور سره ظلم کوي».

د نیمروز ولایت یو تازه راستون شوی ځوان محمود وايي: «زموږ تاريخ دا راته وايي چې ایران نه پخوا زموږ دوست و او نه به بیا زموږ دوست شي، تل یې زموږ له ناامنۍ او سياسي ګډوډۍ څخه ګټه پورته کړې ده. په ایران کې یې پر افغانانو اسراييل ته د جاسوسۍ او ناامنۍ جوړولو تورونه ولګول، حال دا چې موږ هلته د مزدورۍ له پاره تللي وو، موږ د حکومت په پټو رازونو نه و خبر او نه اوس خبر یو، دا کار د دوی خپل خلک کوي، لنډه دا چې د ایران حکومت زموږ سره ډېر لوی ظلم وکړ او لا یې کوو».

له افغان کډوالو سره د ظلم، شکنجې او غیر انساني چلند خبره یوازې د دې څو افغانانو د خولې خبرې نه دي، نړیوال بشري سازمانونه هم دا وضعیت له نژدې څخه څاري او د ایران د دې بې عدالتۍ یادونه کوي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې (UNHCR) استازي عرفات جمال وویل:«موږ ډېر داسې راستانه شوي کډوال وینو چې ډېر ستړي او وارخطا وي، د ایران د حکومت له خوا ځورېدلي او سپک چلند ورسره شوی وي».

د ولسي جرګې پخوانی غړی خالد پښتون په دې باور دی چې د مخکني جمهوري نظام تر نسکورېدو ډېری افغانان د خپلو سرونو خوندي کولو او هېواد کې د بې روزګارۍ له امله ایران ته د مزدورۍ لپاره لاړل. هغه افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته زیاته کړه: «که ایران د دې کډوالو کوربه توب نه شو کولای لومړی به یې نه پرېښودلای، خو کله چې یې ځای ورکړ، ورته ویلي به یې وای چې تر پلاني تاریخ پورې په خپله خوښه له ایران څخه ووځئ، خو دوی په ډېر ناوړه او غیر انساني ډول راوشړل شو».

پښتون زیاتوي: «د ایران دې ناوړه چلند افغانان ناراضه کړي او د ایران پر ضد یې کرکه ډېره شوې ده. ما د یوه افغان ویډیو کلیپ ولید چې بل افغان ته وايي نور به زما سره ایراني اصطلاحات نه وایې، لکه (میرسي، ويل اش کن) او داسې نور، زما له ایران څخه کرکه کېږي».

کله چې پر ایران لومړی اسراييل او بیا امریکا بریدونه وکړل، ایران ډېری افغانان په ډله ییز ډول، په زور او ناوړه طرز افغانستان ته ستانه کړل او دا لړۍ لا هم په چټکۍ روانه ده.

په سیمه کې روغتیايي کارکونکي وايي چې په بریدونو کې ځینې کسان ټپیان شوي هم دي.

همدا راز جمعې په ورځ هم په غزه کې د اسراییلي ځواکو په بریدونو کې د لس تنو د وژل کېدو راپور ورکړل شوی و. ملګري ملتونه وايي چې په پر غزه د اسراییلي ځواکونو د بریدونو له امله په تېرو شپږو اونیو کې شاوخوا »۶۰۰ فلسطینیان» وژل شوي دي.

د غزې د عامې روغتیا وزارت ویلي چې د اسراییل د بریدو له پیله تر دې مه څه باندې ۵۵ زره کسان وژل شوي او له ۱۳۵ زرو څخه زیات ټپیان شوي دي.

نوموړی وايي، په دې وروستیو کې د امریکا د پراختیایي بودیجې د لغوه کېدو له امله د یاد شمېر محصلینو بورسیې هم ختمې شوې وې او له همدې امله یې دا مرسته وکړه، څو د دغو افغانانو زده کړې روانې پاتې شي. د دې افغان پانګه‌وال په وینا، په همدې موخه یې بشکېک ته سفر کړی و او هلته یې ستونزې له نږدې حل کړې.

عزیزي زیاته کړه: «زده کړه نه یوازې د فرد، بلکې د ټولنې د راتلونکي تضمین دی او زه به د افغان ځوانانو د تعلیم او زده کړې د دوام په برخه کې تل ژمن پاتې شم».

د عزیزي د معلوماتو له مخې په ۹۵ افغان محصلینو کې چې دا مهال د مرکزي اسیا په امریکايي پوهنتون کې د لېسانس او ماسټرۍ زده کړې کوي د هلکانو تر څنګ نجونې هم شاملې دي.

طالبانو په افغانستان له بیا واک ته رسېدو سره سم د نورو محدیتونو سربیره افغان نجونې له زده کړو هم راوګرځولې چې له کبله یې دا ډله تر توندو نیوکو او بندیزونو لاندې هم راغلې.

دا لېږد د «بشرپاله دهلیزونو» په نوم د یوه پروګرام له لارې د «سنت‌اجیدیو ټولنې»، د ایټالیا د حکومت او یو شمېر مذهبي او غیردولتي بنسټونو په همکارۍ پیل شوی دی.د دغه پروګرام هدف د محدود شمېر کډوالو لپاره خوندي سفر، ویزې، کور او په ایټالیا کې د نوي ژوند پیل کولو کې مرسته کول دي.

هغه کډوال چې ایټالیا ته رسېدلي د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته پاکستان ته پناه وړې وه او نږدې څلور کاله یې د دغه هېواد په بې‌ثباته شرایطو کې تېر کړي وو.د سنت‌اجیدیو ټولنې ویلي چې د دغو کډوالو د منل کېدو او د ایټالیا ټولنې سره د ادغام په بهیر کې به له دوی ملاتړ کوي.

د بشري دهلیزونو د پروګرام له پیل راهیسې، تر ۸۵۰۰ډېر افغان کډوال له بېلابېلو هېوادونو نه اروپایي هیوادونو ته لېږدول شوي دي. دا پروګرام په بشپړه توګه د خیریه بنسټونو له‌خوا تمویل کیږي او د واتیکان نیوز په وینا، هېڅ دولتي تمویل نه‌لري.

طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه د امریکایي ځواکونو تر وتلو وروسته بیرته واک ترلاسه کړ. له هماغه وخت راهیسې دغې ډلې، د ښځو پر حقونو د سختو محدودیتونو لکه په دُرو وهل، د غړو پرې کول، بدني مجازات او اعدامونه پیل کړي دي.

هغه وړاندې وویل: «دویم دا چې هغه په نړۍ کې د سولې لپاره په ډېرو هڅو بوخت دی. هغه په افریقا کې د روانډا او کانګو تر منځ سوله رامنځته کړه. دا جګړه یوه خونړۍ شخړه وه چې ګڼ شمېر انسانان په‌کې ووژل شو. همداراز، هغه د هند او پاکستان ترمنځ هم چې دواړه اټومي ځواکونه دي، د سولې هڅې وکړې. زما په اند دا یوه خورا مهمه موضوع ده او د نوبل جایزې وړ ده».

نتانیاهو ویلي، ټرمپ لږ تر لږه په درېیو نورو برخو کې هم د سولې هڅې کوي ې یوه یې له اسراییل سره د ابراهیمي تړون د پراخولو هغه ده. هغه ټینګار کړی چې د نوبل جایزې ته د ډونالډ ټرمپ د نوماندۍ ملاتړ باید وشي.