دا ښار اوسمهال د نړۍوالو رسنیو سرټکی جوړ شوی، ځکه چې شنونکي خبرداری ورکوي چې دا ښار د اوبو له سخت کمښت سره مخ دی.
کارپوهان وایي، دا ستونزه نه یوازې طبیعي او سیمهییز عوامل لري، بلکې د لسیزو اوږدو بهرنیو پروژو او د مرستو د ناسم مدیریت پایله هم ده.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستو ماموریت (UNAMA) د وروستیو شمېرو له مخې، د افغانستان نږدې یوه پر درېیمه برخه وګړي شاوخوا ۱۲.۵ میلیونه کسان دوامداره اوبو ته لاسرسی نه لري.
ملګري ملتونه وړاندوینه کوي، چې تر ۲۰۳۰ کال پورې ښايي د ښار ځمکنۍ اوبه بشپړې وچې شي او له دې سره به کابل د نړۍ لومړنی عصري ښار وګرځي چې له اوبو بېبرخې کېږي.
څېړونکی عبیدالله رحیمي چې د جرمني د کیزلاؤټرن لانداو پوهنتون کې د ښاري اوبو مدیریت په برخه کې دوکتورا کوي، عرب نیوز ته ویلي:«که ژر تر ژره اقدام و نه شي لکه د نورو حوزو د سطحي اوبو راوستل، کابل به د 'صفر ورځې' له وضعیت سره مخ شي، لکه څنګه چې څو کاله وړاندې کیپټاون تجربه کړه.»
د هغه په وینا، د کابل د ځمکنيو اوبو ظرفیت یوازې ۴۴ میلیونه متر مکعبه دی، چې د ورځې ۵۰ لیتره مصرف پر بنسټ د شاوخوا دوه میلیونه کسانو لپاره بسیا دی. دا په دې معنا ده چې له ۶.۵ میلیونه نفوس څخه یوازې نږدې ۳۰ سلنه یې د روغتیا، نظافت او بنسټیز مصرف لپاره د نړۍوال روغتیا سازمان (WHO) د لږ تر لږه اړینو اوبو معیار پوره کولی شي.
طبیعي وچکالي + ناسم مدیریت = ناورین
په تېرو کلونو کې د ځمکنیو اوبو زیات استعمال، اوږدمهاله وچکالي، د ورښت کموالی او د هندوکش د واورینو غرونو د واورو کمښت چې د کابل د سیندونو او زېرمو عمده سرچینه ده، د دې ښار اوبه خلاصېدو ته نږدې کړې دي.
دا ستونزه نوې نه ده. له ۲۰۰۱ وروسته د بهرني حضور په شل کلنه دوره کې نه یوازې دا ستونزه حل نه شوه، بلکې لا پسې ژوره شوه. سره له دې چې میلیاردونه ډالر افغانستان ته د پراختیایي مرستو په بڼه وارد شول، خو د کابل د اوبو مدیریت ته جدي پاملرنه ونه شوه.
رحیمي وایي: «ډېری پروژې لنډمهاله او کوچنۍ وې، چې د کابل د اوبو حوزې پر توازن یې اوږدمهاله اغېز نه درلود. بنسټیزو د اوبو ساتونکو تاسیساتو ته پاملرنه ونه شوه.»
بهرنیان، لنډمهاله پروژې او دوام نهلرونکی پرمختګ
د جیوماټیک (GIS) متخصص ډاکټر احمدشاه فرهمند چې د اوبو سطحې د بدلونونو نقشه جوړوي، وایي: «د پروژو د تطبیق طریقه، د پوهې نه انتقال او بهرني قراردادیان چې له محلي کارکوونکو پرته یې کار کاوه، د دې لامل شول چې سیستمونه ژر له کاره ولوېږي.»
هغه زیاته کړه: «مرستې زیاتره په ښکارندوو پروژو لکه موقتي څاهګانو، ازمایښتي پروګرامونو او شبکو ولګول شوې، خو بنسټیزو تاسیساتو لکه بندونو، زېرمو او د اوبو تصفیهخونو ته ډېر لږ پام شوی دی.»
د فرهمند په وینا، د اوبو د سکتور له بودیجې څخه یوازې ۱۰ سلنه د محلي تخنیکي کارکوونکو روزنې او ساتنې ته ځانګړې شوې وه.
ضایع شوې مرستې او له لاسه وتلي فرصتونه
د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا ځانګړي سرمفتش (SIGAR) د ۲۰۲۰ کال راپور ښيي، چې له ۳۰ سلنه څخه زیاتې مرستې چې نږدې ۱۹ میلیارده ډالر جوړوي، ضایع شوي، اختلاس شوي یا ترې ناوړه استفاده شوې ده. ځینې نورې څېړنې دا کچه تر ۴۰ سلنې پورې بولي.
له ۲۰۲۱ وروسته چې طالبان پر افغانستان واکمن شول او نړۍوالو بندیزونه ولګول، سترې بنسټیزې پروژې تم شوې. هېواد دا مهال له ګڼو بشري ناورینونو سره مخ دی او پراخې پانګونې ته هېڅ بودیجه نشته.
فرهمند وایي: «کابل تر ۱۹۷۸ وروسته هېڅ جامع د اوبو مدیریت پلان نه لري. دا سیستم د پخواني نفوس لپاره جوړ شوی و، خو اوس شاوخوا ۷ میلیونه خلک پرې متکي دي. ډېر اوسېدونکي له خصوصي ټانکرونو یا غېرمحفوظه څاه ګانو څخه استفاده کوي.»
راتلونکی، چاپېریالي، ټولنیز او اقتصادي ناورین؟
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې اټکل کوي، چې تر ۲۰۳۰ پورې ښايي ۲ میلیونه کسان له کابل څخه د اوبو موندلو لپاره وتښتي. د اوبو کمښت کولی شي د کبانو ډولونه له منځه یوسي او د چاپېریال توازن ړنګ کړي.
د خوړو نړۍوال سازمان (FAO) هم وړاندوینه کوي، چې تر ۲۰۳۵ پورې به په کابل ولایت کې د کرنیزو حاصلاتو کچه ۴۰ سلنه راکمه شي. دا به داسې خلک له لوږې سره مخ کړي، چې مخکې له مخکې د خوړو له نهخوندیتوب سره لاس او ګرېوان دي.
کابل چې د افغانستان تر ټولو ګڼ نفوسه ښار دی، له څو کلونو راهیسې د اوبو له سخت کمښت سره مخ دی. دا ناورین چې د طبیعي منابعو کمښت، اقلیمي بدلون، وچکالۍ او د نفوس زیاتوالي له امله رامنځته شوی، اوس د یوه انساني ناورین بڼه خپلوي.
دا ناورین نه یوازې د ښار د اوسېدونکو ورځنی ژوند متاثره کوي، بلکې د کرنې، خوراکي خوندیتوب، چاپېریال او ټولنیز ثبات لپاره هم لوی ګواښ دی.
