د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد یو ځل بیا د افغان کډوالو پر اېستلو اندېښنه څرګنده کړې او وايي، ایران په ډېرې بې رحمۍ سره افغان کډوال اخراجوي. نوموړي له تازه را ستنو شویو افغانانو سره د سیمه ییزو مشرانو او سوداګرو مرستې اغېزناکې بللې دي.
زلمي خلیلزاد د پنجشنبې په ورځ پر خپل اېکس ولیکل، چې ایران په لنډه موده کې تر نیم میلیون ډېر افغانان اېستلي دي.
نوموړي له دغو تازه را اړول شویو افغانانو سره د سیمه ییزو مشرانو او سوداګرو مرستې اغېزناکې بللې دي.
ایران همدا څه موده مخکې له دغه هېواده په یوه مخیزه توګه د افغانانو اېستلو ته ملا وتړله او تر اوسه یې سلګونه زره افغانان شړلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.
د کندهار د سوداګرۍ خونې مسوولان او سوداګر وايي، د واګه لارې له بندیدو وروسته هند ته د افغانستان د وچو مېوو، په ځانګړې توګه د انځرو صادرات په ټپه دریدلي دي. سوداګرو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې مخکې د یو من انځرو بیه درې نیم زره افغانۍ وه، خو اوس ۱۸ سوه افغانیو ته را لوېدلې ده.
په کندهار کې د وچو مېوو یو شمېر سوداګرو د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ پر ۲۶مه، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د واګه بندر له تړل کېدو وروسته هند ته د وچو مېوو صادرات بند شوي، چې له امله یې د وچو میوو بیې هم خورا ټیټې شوې دي.
د صبغت الله په نوم د وچې میوې یوه سوداګر افغانستان انټرنشنل ته وویل:«ما چې په شاولیکوټ کې کوم انځر رانیولي وو، هغه مې نن په ډېر ټېټ قیمت خرڅ کړل. مخکې د یو من انځرو قیمت درې نیم زره افغانۍ و، خو اوس د یو من انځرو قیمت تر اتلس سوه افغانیو راټېټ شوی دی.»
د وچو مېوو سوداګر وايي، چې که واګه بندر د افغان صادراتو پر مخ خلاص نه شي ښايي سږکال د وچو مېوو سوداګر له سخت اقتصادي زیان سره مخ شي.
د کندهار د سوداګرۍ خونې مسوولین وايي، چې د هند او پاکستان ترمنځ له ترینګلتیا وروسته د واګه بندر له لارې د افغانستان او هند ترمنځ ترانزیټ په ټپه دریدلی دی.
د کندهار د سوداګرۍ خونې مرستیال انجیر عبدالباقي بنا وايي، چې له کندهار څخه شاوخوا ۹۸ سلنه وچه میوه هند ته صادریږي خو سوداګر زړه نه ښه کوي، چې وچې مېوې د سمندر له لارې صادرې کړي.
نوموړی وايي:«زموږ اکثره وچه مېوه هندوستان ته صادریږي، ښه لاره یې د واګه بندر دی، ځکه دا یوه اسانه ځمکنۍ لاره ده. وچه مېوه په سمندر کې تورم کوي او خرابیږي ځکه له دې لارې ډېره صادریږي.»
نوموړي ویلي، چې تېر کال یې له افغانستان څخه بهر ته څه باندې ۲۸زره ټنه انځر صادر شوي دي، خو سږ کال یې تر اوسه بهر ته د انځرو صادرات نه دې پیل کړي.
هغه زیاته کړه:«اوس تازه د انځورو فصل حاصل ته رسیدلی دی او سوداګرو پرېکړه کړې ده، چې تر وږې میاشتې به بهر ته صادرات نه پیلوي.»
د وچو مېوو سوداګر له مسوولینو غوښتنه کوي، چې د افغانستان په ځانګړي توګه د کندهار د وچو مېوو لپاره بدیلې لارې ولټوي.
د افغانستان او هند ترمنځ هوايي دهلیزونه ګران پرېوځي او د طالبانو حکومت تر دې مهاله په دې نه دی بریالی شوی، چې د افغان سوداګرو دې ستونزې ته حل لاره را وباسي.
تېره میاشت د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له افغان سوداګرو سره په ناسته کې ویلي و، چې د هند او پاکستان ترمنځ شخړه د هغوی دوه اړخیزه مساله ده او دوی له خپلو هڅو سره سره، نه شي کولای، چې د واګه بندر پرانیزي.
د پاکستان مرستیال صدراعظم او د بهرنیو چارو وزیر محمد اسحاق ډار نن د طالبانو د بهرنیو چارو له سرپرست وزیر مولوي امیر خان متقي سره په کابل کې ولیدل. دواړو لوریو د دوهاړخیزو اړیکو د پیاوړتیا، سوداګرۍ، ترانزیت او امنیتي همکاریو د پراخولو پر اړتیا ټینګار کړی.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د پنجشنبې په ورځ ویلي، چې د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار کابل ته د خپل یو ورځنې سفر په ترڅ کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره د دوه اړخیزو اړیکو د پراخېدو، سوداګرۍ، ترانزیټ او امنیتي همکاریو د پیاوړتیا په اړه خبرې کړې دي.
د ډار د سفر مهم هدف د ازبکستان او طالبانو د بهرنیو چارو له وزیرانو سره د ازبکستان، افغانستان او پاکستان د ګډې رېل پټلۍ پروژې د چارو په تړاو د یوې هوکړې لاسلیکول ښودل شوي.
د یادې پروژې هدف، چې د ازبکستان، افغانستان، پاکستان (UAP) په نوم یادیږي، د پاکستان سمندري بندرونو له لارې منځنۍ اسیا ته د اسانه ټرانزیټ او سوداګرۍ زمینه برابرول دي.
دا رېلپټلۍ به ازبکستان د افغانستان له لارې د پاکستان له بندرونو سره ونښلوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په اعلامیه کې راغلي، چې دا پروژه نه یواځې چې د ترانزیټي اسانتیاوو او سوداګرۍ د ودې لپاره مهمه ده، بلکې سیمهییز ثبات، اقتصادي پراختیا او همکاریو ته به هم لاره اواره کړي.
اسحاق ډار به د دغه سفر پر مهال د دریو هېوادونو ترمنځ د ګډې امکانسنجۍ د مطالعاتو سند لاسلیک کړي او د طالبانو له رییس الوزرا سره به هم د دواړو هېوادونو د اړیکو، سیمهییزو او نړیوالو پرمختګونو په اړه خبرې وکړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر سره په دغه سفر کې د یاد هېواد د رېل پټلۍ وزیر او د افغانستان په چارو کې د پاکستان ځانګړی استازی محمد صادق هم ملتیا کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت وايي، چې دواړو خواوو هوکړه وکړه چې له سیمهییز اقتصادي پرمختګ نه د بشپړې ممکنې ګټې ترلاسه کولو او په ځانګړي ډول د سیمهییز اتصال پروژو د عملي کېدو له لارې به خپلې اړیکې او همغږي روانه وساتي.
پاکستان څو میاشتې مخکې، د کابل لپاره د خپل استازي څوکۍ له شارژدافیر څخه سفیر ته پورته کړه، چې دا ګام د دواړو خواوو ترمنځ د اړیکو د ښهوالي نښه ګڼل کیږي.
همداراز، دواړو هېوادونو د روانې جولای میاشتې په لومړیو کې د بهرنیو چارو وزارتونو د سلاکارانو په کچه لومړۍ ناسته وکړه، چې پر قانوني تګ راتګ، سوداګرۍ، امنیت، ټرانزیت او ترهګرۍ ضد جګړې یې هوکړې وکړې.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو تېره ورځ د کابل په شهر نو سیمه کې لسګونه ځوانې ښځې نیولې او د امربالمعروف وزارت اړوند توقیف ځایونو ته یې لېږدولې دي. یو شمېر ښځې د کورنیو له خوا د لیکلي ضمانت له وړاندې کولو وروسته، تر یوې شپې بند وروسته خوشې شوې دي.
د یوې نیول شوې ښځې د کورنۍ غړې افغانستان انټرنشل ته ویلي، چې طالبانو د چارشنبې په ورځ «د چنګاښ پر ۲۵مه» د کابل په شهرنو سیمه کې شاوخوا ۱۰۰ ښځې پر سړکونو، بازارونو، پلورنځیو، روغتونونو او کوڅو کې نیولې دي او د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې اړوند توقیف ځایونو ته لېږدول شوې دي.
د یوې نیول شوې ښځې د کورنۍ غړې ویلي، چې ډېری نیول شویو ښځو د طالبانو «اسلامي حجاب» پوره رعایت کړی و.
په یوه ویډیو کې، چې افغانستان انټرنشنل تر لاسه کړې، ښکاري چې څو وېرېدلې ښځې د طالبانو له خوا محاصره شوې دي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزارت تر اوسه دا نه ده روښانه کړې، چې دغه ښځې یې په کومو تورونو نیولې دي، خو یو شمېر نیول شوې ښځې د کورنیو له خوا د لیکلي ضمانت له وړاندې کولو وروسته، تر یوې شپې بند وروسته خوشې شوې دي.
افغانستان انټرنشنل ته سرچینو ویلي، چې د طالبانو د امر بالمعروف محتسبان د مهال وېش له مخې، په هرو څو ورځو کې رسټورانټونو ته ورځي او د ښځو او نارینه وو د ډوډۍ خوړلو له ځایونو څارنه کوي.
د طالبانو د چاپیریال ساتنې ملي ادارې ريیس د نړیوالو ادارو له استازو سره ناسته کې وویل، چې په برازیل کې د اقلیم بدلون یا کاپ۳۰مه نړیواله غونډه کې د افغانستان فعال ګډون انسجام او تخنیکي همغږیو ته اړتیا لري څو له اقلیمي بدلونونو د زیانمن افغانستان واقعي څېره نړیوالو ته وښودل شي.
د اقلیم بدلون یا کاپ۳۰ نړیوال کنفرانس لپاره د افغانستان د ګډون د نقشې لارې د همغږۍ دویمه غونډه د پنجشنبې په ورځ په کابل کې د طالب چارواکو، د ملي او نړیوالو سازمانونو د استازو او متحصصینو په ګډون جوړه شوه.
په دې غونډه کې د نړیوالو سازمانونو استازو هم وویل، چې د اقلیم بدلون په ترڅ کې د ناورین راکابو کول یو ګډ نړیوال مسوولیت دی او افغانستان باید په یوې قوي محتوا سره د اقلیمي بدلونونو په جوړېدونکو نړیوالو غونډو کې ګډون وکړي.
په دې غونډه کې د یوناما استازي په کاپ۳۰مه غونډه کې د افغانستان د ګډون ملاتړ وکړ او همداراز یې ژمنه وکړه چې د اقلیمي تغییراتو په راتلونکې نړیواله غونډه کې به د دوو افغان ځوانانو له ګډون نه هم ملاتړ وکړي.
افغانستان د اقلیمي بدلونونو له اړخه یو له زیانمنو هېوادونو دی او د طالبانو له واکمنېدو وروسته د اقلیمي بدلونونو اړوند ټولې نړیوالې پروژې په ټپه درېدلې دي.
د ماشومانو د ژغورنې صندوق وايي، چې د افغان کډوالو له اېستلو وروسته، سلګونه زره کورنۍ له یوه کړکېچن حالت سره افغانستان ته ستنې شوې دي. دغه سازمان وایي چې زرګونه افغان ماشومان پر پوله وږي دي او سرپناه نه لري.
د دغه صندوق د ملاتړ چارو مشره سمیرا سید رحمان وايي، یوازې د جون په میاشت کې له ۸۰ زرو ډېر افغان ماشومان له پولې تېر شوي دي.
یاد سازمان وایي، نړیواله ټولنه د دغه حالت پر وړاندې بېپروا نه شي پاتې کېدای.
د ماشومانو د ژغورنې صندوق زیاتوي، چې باید افغان ماشومان خوندي وساتل شي، هغوی ته خواړه ورکړل شي او د خوندیتوب احساس ورکړل شي.