د افغانستان د پخواني جمهوري نظام د چارو ادارې مشر فضل محمود فضلي په پکتیکا کې د یوه ښوونکي عبدالعلیم خاموش د اعدام پرېکړې ته په اشارې سره ویلي: «د ښوونې او روزنې پروړاندې د دوښمنۍ کچه اوج ته رسېدلې ده.» نوموړي له سېمه یيزو مشرانو غوښتي، چې د خاموش په ازادۍ کې هڅه وکړي.
فضلي د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) پر خپلې فېسبوک پاڼې د اندېښنې په توګه زياته کړې: «همدا دوه میاشتې مخکې د پوهنې وزارت په چوکاټ کې له ۴۶ زره ډېر ښوونکي له دندو ګوښه شول او اوس د پکتیکا غریب او محروم ولایت یو برحاله او مظلوم ښوونکی بندي شوی او د مرګ له ګواښ سره مخ دی.»
نوموړي همداراز ویلي، چې د استاد خاموش خوندیتوب له هر څه مهم دی او له سیمه ييزو مشرانو یې غوښتي: «هیله ده چې د سیمې د مخورو هڅې د خاموش صاحب د ازادۍ په اړه نتیجه ورکړي.»
د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت ویاند دوې ورځې وړاندې وویل، چې د پکتیکا ولایت ابتداییه محکمې یو کس «د اسلام پیغمبر او اسلامي مقدساتو ته د سپکاوي په تور» د مرګ پر سزا محکوم کړی دی.
له دې خبر سره هم مهاله خلکو ګڼ غبرګونونه ښودلي او نوموړی یې یو بې ګناه کس بللی او دا یې نوموړي ته یوه دسیسه ګڼلې.
افغانستان چې د "ترهګرۍ ضد" جګړې په نوم ونیول شو، اوس د نړۍوالو مداخلو تر ټولو ژور او دردونکی انځور وړاندې کوي. له کابل څخه نیولې تر بغداد او طرابلسه امریکا په داسې جګړو کې ښکېله وه چې نه یې ګټه روښانه ده، نه یې موخه معلومه وه او نه یې هم پای څرګند دی.
د انډېپېنډنټ انسټیټیوټ په خپله تازه خپره شوې مقاله کې لیکلي، چې د امریکا لهخوا د اسلامي نړۍ په هېوادونو کې لاسوهنې، د بدلونونو تر شا د "ازادۍ" شعارونه او بیا د خپل لاس جوړ کړکېچونو د حل په موخه بیاځلي پوځي مداخلې د یوه تاریخي تسلسل بڼه غوره کړې ده، چې د دې پایله د ترهګرۍ پراختیا، د دولتونو سقوط او د میلیونونو بېګناه انسانانو کړاوونه دي.
په مقاله کې راغلي، چې د ۲۰۱۶م کال د ولسمشرۍ ټاکنو پر مهال د لیبیا، افغانستان او عراق کړکېچونه د امریکا د بهرنۍ تګلارې د ناکامۍ څرګندې نښې وې.
ډېری جمهوريپالانو د افغانستان او عراق ناورینونه پر بارک اوباما واچول، خو د لیبیا د ناورین او د داعش د چټک راڅرګندېدو مسوولیت د هیلاري کلنټن د مشرۍ پر مهال رامنځته شو.
مقاله زیاتوي، داسې ښکاري چې د امریکا سیاستوال له خپلو تېرو تګلارو څخه سترګې پټوي.
په مقاله کې ویل شوي، چې ډونالد ټرمپ که څه هم له بېپروا قضاوتونو او د کډوالو پر ضد په ناسم چلند بدنام دی، خو یو حقیقت کې یې روښانه کړه، چې جورج ډبلیو بوش نه یوازې د سیپټمبر ۱۱ بریدونو مخنیوی ونه کړ، بلکې د افغانستان د «اشغال» له لارې په یو بېپایه ملتجوړونې کې ښکېل شو او بیا یې د جعلي استخباراتو پر بنسټ عراق ونیو، یو داسې اقدام چې د القاعده عراق څانګه او وروسته خونړۍ داعش ډله وزېږېده.
د امریکا پر سیاست نیوکې یوازې د جګړو له پیل سره پای ته نه دي رسېدلي.
بارک اوباما چې د لیبیا پر ضد هوايي برېدونه د کلېنټن په فشار ومنل، وروسته له هغه اړ شو چې بېرته هم هلته او هم عراق ته ځواکونه واستوي، څو د خپل لاس جوړ کړکېچونه کابو کړي.
ددغه انسټيټیوټ په مقاله کې راغلي، چې د امریکا د لاسوهنو رېښه لا ژوره ده.
د سړې جګړې پر مهال کله چې شوروي اتحاد پر افغانستان یرغل وکړ، امریکا د سعودي عربستان له سخت دریځه وهابي مفکورې سره اوږه په اوږه، مجاهدین تمویل کړل، همدا ملاتړ د اسلامي وسلهوالو د نړۍوال جریان پیل و، چې وروسته القاعده او بیا داعش وزېږېد.
د دې هر څه تر شا یو ستر ټکی دا دی، چې د امریکا، لوېدیځو هېوادونو او روسیې مداخلې که څه هم د اسلامي سخت دریځۍ پیدا کوونکې نه دي، خو د هغوی غبرګون د شعاع د پراخوالي لامل شوې. د داعش له خوا د پاریس بریدونه د فرانسې د نظامي لاسوهنو پایله وه، چې له امریکا سره یې په لیبیا او مالي کې همکاري کړې وه.
مقاله زیاتوي، چې ترهګري د خاورې د اشغال، کلتوري سپکاوي او بهرني پوځي شتون پروړاندې مستقیم غبرګون دی. د امریکا پر دوو سوداګریزو مرکزونو د سپټامبر پر یوولسمې له بریدونو راهیسې دغه هېواد لږ تر لږه په اوو اسلامي هېوادونو کې نظامي عملیات کړي.
مقاله د پوښتنې په بڼه وایي چې په دې حساس پړاو کې کله چې داعش د لیبیا په سیرت ښار کې د نوي "خلافت" د جوړېدو هڅې کوي، امریکايي استخبارات دا څانګه د داعش تر ټولو خطرناکه څانګه بولي. اوباما چې مخکې یې د "نشت مداخلې" وعدې کړې وې، بیا هم د لیبیا پر ضد د بریدونو پر پراخولو غور کوي.
په دغه مقاله کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د امریکا د دوو لسیزو حضور هم د داسې یوه ملت پر ضد بدلون ته لاره هواره کړه، چې د پاشل کېدو له خطر سره مخ و. د طالبانو د نسکورېدو پر ځای باید پر القاعدې دقیق عملیات ترسره شوي وای.
په عراق کې د صدام حسین د حکومت نسکورول هم ورته نتایج درلودل.
په مقاله کې د پوښتنې په بڼه ویل شوي، چې ایا د امریکا د بهرنۍ تګلارې دوامداره ناکامي به یو ځل بیا په لیبیا کې تکرار شي؟
که ریښتیا هم امریکا غواړي د ترهګرۍ ګواښ کم کړي، نو باید خپلې نظامي مداخلې پای ته ورسوي، نه دا چې نورې زیاتې کړي.
تجربو ښودلې چې کمه مداخله، لکه څنګه چې د امریکا له خوا د لبنان پرېښودو وروسته د حزبالله بریدونه راکم شول، ګټور تمامېدای شي.
د مقالې په پای کې راغلي، تاریخ باید یوازې د یادونې نه، بلکې د عبرت سرچینه وي.
که امریکا او د هغې متحدین غواړي نور ځان له ترهګرۍ وساتي، باید د خپلو تېرو سیاستونو پر عواقبو ودرېږي، نه دا چې په هماغه تېرو لارو بیا ګامونه واخلي.
د اسلامي هېوادونو اشغال او مداخلې چې د "ثبات" او "ډېموکراسۍ" تر نامه لاندې ترسره کېږي، یوازې جګړې اوږدوي، افراط ته وده ورکوي او یوه بل نسل ته د غچ اخیستنې اور ورپېژني.
په هالنډ کې مېشتو افغانانو د کوزې پښتونخوا د دیني عالم او ټولنیز مبارز مولانا خانزېب او د هېواد د وتلي ولسي شاعر مطیعالله تراب د فاتحې مراسم ترسره کړل. په دې اړه جوړه شوې غونډه کې یو شمېر مشرانو او فرهنګي شخصیتونو ګډون کړی و.
ویناوالو د مولانا خانزېب د ټولنیزو حقونو لپاره مبارزه وستایله او ویې ویل، چې نوموړی د سولې، امن او عدل غږ و.
مولانا خانزېب تېره اوونۍ په کوزه پښتونخوا کې هغه مهال د نامعلومو وسلهوالو لهخوا ووژل شو، چې د امن په نامه لاریون لپاره د باوجوړ ښار ته په لاره وو.
د غونډې بل مهم محور، د هېواد پېژندل شوی حماسي او ولسي شاعر مطیعالله تراب و. ګډونوالو د تراب شاعرانه ژبه، ولسي روحیه او ملي دردونه وستایل او ویې ویل، چې د هغه ناڅاپي مړینه د افغان فرهنګ لپاره ستره ضایعه ده.
ښاغلی تراب د زړه د حملې له امله په ناڅاپي ډول د خوست ولایت په یوه روغتون کې ساه ورکړه.
ګډونوالو دواړه شخصیتونه د کوز او بر افغانانو د ګډ درد، ارمان او مبارزې استازي وبلل او د هغوی نه شتون یې یوه نهجبرانېدونکې خلا و ګڼله.
یاده دې وي، چې مولانا خان زیب د خېبرپښتونخوا په قبایلي سیمه (باجوړ) کې د عوامي نیشنل ګوند یو مخکښ دیني عالم او سیاسي مشر و.
هغه د "امن مارچ" کمپاین پر مهال د موټر سایکل سپرو حملې هدف شو، چې پکې دی او د نوموړي ساتونکی ووژل شول.
همدا ډول مطیعالله تراب د ننګرهار د خوږیاڼو ولسوالۍ اوسېدونکی او د پښتو د ملي او حماسي شعر یو وتلی شاعر و.
هغه د زړه حملې له امله د خوست په یوه روغتون کې ساه ورکړه او د تېرې سې شنبې په ورځ یې جنازه ننګرهار ته انتقال شوه او د کلیوالي مشرانو، ادبي شخصیتونو او عامو خلکو په حضور کې خاورو ته وسپارل شو.
د افغانستان د ملي امنیت پخوانی مشر رحمت الله نبیل وايي، د افغانانو برخلیک ورځ تر بلې د ایرانیانو برخلیک ته ورته کېږي. هغه زیاته کړې: «ایرانیان له لسیزو راهیسې د هیلو ډک زړونه او خالي لاسونه شپهورځ په دې تمه تېروي، چې (معظم رهبر) به ولاړ شي او یو بل (معظمتر) به یې ځای ونیسي.»
د افغانستان د ملي امنیت پخواني مشر رحمتالله نبیل د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) د افغانستان د اوسني وضعیت په تړاو پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې د افغانانو برخلیک د ایران د وګړو له برخلیک سره ورته شوی دی.
نوموړي ویلي، چې ایرانیان له لسیزو راهیسې د خپل (معظم مشر) د بدلون او ځای ناستي په تمه دي.
هغه د خلکو همدې اوږدې تمې ته لیکلي: «نه رهبر ځي، نه ژوند ښه کېږي، یوازې دېوالونه لوړ شوي، زندانونه له خلکو ډک شوي او د خلکو دسترخوانونه نور هم خالي شوي دي.»
نبيل ویلي، چې په افغانستان او ایران کې ستونزه د اشخاصو په څېرو نه، بلکي د نظام په جوړښت کې ده.
د هغه په خبره، په دواړو هېوادونو کې دین د واک او ظلم د توجیه وسیله ګرځېدلې: «چېرې چې دین له خپل اصلي ځای، ایمان او اخلاقو له چوکاټ څخه اېستل شوی او د واک، ظلم او تاوتريخوالي د توجیه وسیله ګرځېدلې.»
رحمت الله نبیل په دې باور دی، چې که سیاست د دین جامې واغوندي نه دین پاتې کېږي او نه سیاست جوړېږي: «په دې وخت کې یوازې خلک پاتې کېږي، خلک له زخمي زوړونو او هیلو سره هر ځل د زور، دوکې او دروغو تر سيوري لاندې لا پسي شاتګ کوي.»
د هغه په خبره، که په افغانستان کې اوسنی وضعیت هم د خلکو خوښ نه وي او یوازې يې (د طالبانو امرثاني) ته سترګې نیولي، نو د هېڅ بدلون هیله نه به لري.
نبيل په همدې دواړو هېوادونو کې د بدلون راوستلو په برخه کې د خلکو اږدې تمې او لاس تر زنې ناستي ته په اشارې ویلي: «موږ او ګاونډی د «دوو اخوندانو» تر سيوري لاندې سترګي اسمان ته، زړونه مو له درده ډک او خپله خاوره مو هم نور د عدالت بوی نه لري.»
نوموړي دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې دي، چې له څلورو کلونو راهیسې طالبان د هبتالله تر مشرۍ لاندې په افغانستان کې واکمن دي او له څه باندې څلورو لسیزو راهیسې په ایران کې هم اخوندي نظام حاکم دی.
په دواړو هېوادونو کې د ښځو او بشري حقونه تر پښو لاندې کېږي او هېڅوک د نظام پر وړاندې د نیوکې حق نه لري.
ایران د نړۍوالو تر سختو بندیزو لاندې دي او د طالبانو حکومت هم له روسیې پرته د نړۍ د هېڅ یوه هېواد له په رسمیت نه دی پېژندل شوی.
ملګري ملتونه وایي، که د افغان کډوالو جبري ستنول ژر ونه درول شي، نو دا به د بشري حقونو ژور کړکېچ لا پسې زیات کړي او لسګونه زره افغانان به له جدي ګواښ سره مخ کړي.
یادې څرګندونې تر هغه وروسته شوي، چې جرمني ۸۱ افغانان، چې ویل کېږي ټول یې مجرمین وو، له دې هېواده اېستلي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې دا له جرمني څخه افغانستان ته د افغانانو د اېستلو دویم پړاو بلل کېږي.
د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ ویاندې روینه شامداساني د ژنیو په یوې خبري غونډه کې وویل: «په جبري ډول د افغانانو اېستل د بشري حقونو د یوې پېچلې او ژورې ستونزې لامل ګرځي.»
هغې د نړۍ پر هېوادونو غږ وکړ، چې د نه اېستلو اصل ته درناوی ولري؛ دا اصل د نړۍوالو قوانینو یوه بنسټیزه ماده ده، چې اجازه نه ورکوي یو کس هغه هېواد ته بېرته واستول شي، چې هلته له شکنجې، بند یا ځورونې سره مخ کېدلی شي.
شامداساني ټينګار وکړ: «دا اصل حتی د هغو کسانو په اړه هم پلي کېږي چې جرمونه یې کړي وي.»
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېرو لوېدیځو هېوادونو افغانستان ته د کډوالو ستنولو لړۍ درولې وه او خپل سفارتونه یې تړلي وو، خو جرمني تېر کال د افغانانو بیا اېستل پیل کړ او د دغه هېواد د پخواني لومړي وزیر حکومت ۲۸ افغان مجرمین وشړل.
برلین ویلي، چې د جمعې د ورځې وروستۍ اېستنه د عامه امنیت لپاره اړینه وه، خو ملګري ملتونه ټينګار کوي چې دا ډول اقدامات هغه کسان له سخت ګواښ سره مخ کوي چې له مخکې یې ژوند ګواښل شوی دی.
دا خبرداری داسې مهال ورکړل شوی، چې افغانستان د ګاونډیو هېوادونو لهخوا د اېستل شویو افغانانو له پراخ بهیر سره مخ دی. یوازې له جنورۍ میاشتې راهیسې له ایران او پاکستان څخه تر له ۱.۹ میلیونه ډېر افغانان په جبري ډول اېستل شوي دي.
شامداساني وویل، یوازې ایران په تېرو څو اوونیو کې نږدې ۵۰۰ زره کسان اېستلي او د ملګرو ملتونو اټکل دا دی، چې د کال تر پایه پورې به دا شمېره تر ۳ میلیونو ورسېږي، چې د بحران ځپلي افغانستان د ظرفيت نه پورته بوج دی.
هغې وویل: «اوسنی افغانستان د بشري حقونو ژور ناورین سره لاس او ګرېوان دی. هغه کسان چې بېرته ستنیږي، که په خپله خوښه وي او که د زور له مخې، نو یو داسې هېواد ته راځي چې د ژوند د ابتدایي اړتیاوو د برابرولو توان نه لري.»
ملګرو ملتونو یو ځل بیا له ټولو هېوادونو غوښتي، چې افغانستان ته دې د اجباري اېستلو لړۍ بنده کړي او پر ځای دې په ګډه کار وشي، څو د افغان کډوالو او پناهغوښتونکو وقار او خوندیتوب خوندي وساتل شي.
د برېتانیا دفاع وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، دوی د هغو افغانانو تاوان نه ورکوي، چې معلومات یې په تېروتنې سره خپاره شوي او اوسمهال له ګواښ سره مخ دي. په خبرپانه کې ویل شوي، چې د دې کسانو شخصي معلومات په تېروتنې سره افشا شوي.
یوې برېتانوۍ ورځپاڼې د شنبې په ورځ په یوه راپور کې د دغه هېواد د دفاع وزارت د ویاند له قوله لیکلي: «حکومت به د تاوان د ورکړې یا قانوني دعوا پروړاندې پیاوړې دفاع وکړي او دا یوازې فرضي ادعاوې دي.»
د دغه هېواد دفاع وزارت همداراز ویلي، چې دوی به د اوس لپاره زیانمنو کسانو ته هېڅ تاوان ور نه کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې د برېتانیوي ځواکونو یو شمېر پخواني افغان همکاران چې تازه یې نومونه افشا شوي، ویلي و چې د خپل ځان او کورنۍ د امنیت په اړه ډېر اندېښمن دي.
دوی له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره د خپل هویت د پټ ساتلو په شرط خبرو کې خبرداری ورکړی، چې د زیان رسېدو په صورت کې به نړۍوالو محکمو ته شکایت وکړي.
د ۲۰۲۲ کال په فبرورۍ کې د برېتانیا د دفاع وزارت د یوه کارکوونکي لهخوا په ناپامۍ سره د دغه هېواد ځواکونو د افغان همکارانو معلومات چې له برېتانیا یې د پناه غوښتنه کړې وه، د یوه برېښنالیک له لارې شریک شول.
د راپورونو له مخې، په دې افشا شوي نوملړ کې نږدې ۲۵ زره کسان شامل دي او په بېلابېلو برخو کې یې له برېتانیوي ځواکونو سره همکاري کړې ده.