د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان د افغان کډوالو د وضعیت د تنظيم او ستنېدو په اړه ویلي:«افغان کډوال زموږ وړونه او خویندي دي او اوسني اقدامات په ایران کې د دوی د شتون د تنظيم په اړه اړين دي.» نوموړي ټینګار کړی، چې د کډوالو د ستنېدو بهیر باید په درناوي او ارامتیا سره ترسره شي.
د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان د افغان کډوالو وضعت او ستنېدو ته په اشارې ویلي: «که څه هم دا بهیر ممکن ځیني ننګونې ولري؛ خو باید هڅه وشي، چې د دوی ستنېدل د انساني کرامت په ساتلو تر سره شي.»
پزشکیان پر هغو کسانو نیوکه وکړه، چې د بشري حقونو په پلمه د ایران پر سیاستونو نیوکه کوي؛ خو د افغان ښځو او ماشومانو د وژنو پر وړاندې چوپ پاتې دي.
د نوموړي له دې څرګندونو سره هممهاله په هرات ولایت کې د طالبانو د والي په مشرۍ د افغان چارواکو یو پلاوی مشهد ته تللی، ترڅو د هرات ـ خراسان رضوي ترمنځ د ګډې اقتصادي کمېټې په غونډه کې ګډون وکړي.
یاد پلاوي د کډوالو له کمپونو څخه لیدنه کړې او له ایراني چارواکو سره یې د کډوالو د ستنېدو د اسانتیاوو او د انساني حقونو د رعایت په اړه هم خبرې کړې دي.
د ایراني چارواکو په خبره، د کډوالو په ځانګړې توګه د افغان وګړو د تنظیم موضوع د حکومت او پارلمان له مهمو لومړیتوبونو څخه ده.
د طالبانو تر واک لاندې له طبیعي پېښو سره د مبارزې ملي ادارې مشر نورالدین ترابي پر نړۍوالې ټولنې نیوکه کړې، چې د دې ډلې رسمیت پېژندل یې د ښځو د زده کړو، کار او د یو ټولګډونه حکومت په جوړولو پورې مشروط کړي دي.
هغه ادعا وکړه، چې دې ډلې د رسمیت پېژندنې لپاره اړین معیارونه پوره کړي دي.
ترابي له شمشاد ټلویزیون سره په یوه مرکه کې وویل، چې د دوحې په خبرو کې د نجونو د زده کړو، د ښځو د کار او د ټولګډونه حکومت د جوړېدو مسایل مطرح شوي نه دي.
نوموړي دغه راز ادعا وکړه، چې د سیمې او نړۍ د حکومتونو جوړښت ته په کتو د طالبانو کابینه د بېلابېلو قومونو څخه جوړه ده او دده په وینا «ټولګډونه» ده.
ترابي په دې اړه وویل: «دوی د ښځو د زده کړو مسله راپورته کوي، په داسې حال کې چې دا موضوع د خبرو اترو څخه څو میاشتې وروسته راپورته شوه. کله چې په نړۍ کې انقلاب راشي، نو په دویمه یا درېیمه ورځ په رسمیت پېژندل کېږي. موږ وایو چې د ښځو د زده کړو مسله وروسته راپورته شوه، نو ولې دوی موږ هغه وخت په رسمیت ونه پېژندلو؟ که دوی ووایي، چې زموږ حکومت جامع نه دی، موږ ازبک، تاجک، بلوڅ او نور قومونه له ځان سره لرو. په امریکا، پاکستان او نورو ځایونو کې ټاکنې ترسره کېږي او ګټونکې ډله خپله کابینه جوړوي او خپل د خوښې وړ کسان ټاکي. زموږ په جوړښت کې د شمولیت شتوالی شته.»
هغه د جامع حکومت جوړول، له ترهګرۍ او نشه يي توکو سره د مبارزې، د ښځو لپاره د کاري شرایطو برابرول او د نجونو د زده کړو مسایل د افغانستان داخلي چارې وګڼلې او له بهرنیو هېوادونو یې وغوښتل، چې د دې هېواد په چارو کې لاسوهنه ونه کړي.
ترابي وویل، طالبان هڅه کوي چې لوېدیځ هېوادونه قانع کړي څو دوی په رسميت وپېژني.
هغه په دې اړه زياته کړې: «موږ هڅه کوو، چې د رسمیت پېژندنې لپاره له هر چا سره اړيکې او خبرې اترې ولرو؛ خو موږ هغوی ته وایو چې حل لاره دا نه ده، بلکي باید تعامل پيل شي تر څو ستونزې په خپله حل شي.»
ترابي د دوحې تړون په اړه وویل، چې په دې تړون کې د ملي او اسلامي ارزښتونو په اړه هېڅ جوړجاړی یا معامله نه ده شوې.
هغه زیاته کړه، چې د ملګرو ملتونو له تور نوملړ څخه د طالب چارواکو لرې کول د تړون یو له مهمو ټکو څخه و، چې تر اوسه نه دی پلي شوی.
نوموړي د تړون پټو مادو ته په اشارې وویل: «هېڅ پټې مادې نشته، ټول مواد له رسنیو سره شریک شوي دي.»
امریکا طالبان د دوحې تړون د مکلفیتونو په نه مراعات تورن کړي دي؛ بل خوا بیا طالبان هم امریکا تورنوي، چې د تړون څخه یې سرغړونې کړي.
تر دې وړاندې د طالبانو ویاند ویلي وو، چې د دوحې تړون په یوه ځانګړي پړاو پورې محدود و او نور د ډلې د عمل بنسټ نه ګڼل کېږي.
د دوحې په تړون کې دواړو خواوو ژمنې کړې وې.
امریکا ژمنه کړې وه، چې خپل ځواکونه به له یو ځانګړي مهال وېش سره سم له افغانستان څخه باسي او طالبانو هم منلې وه، چې د افغانستان خاوره به د سیمې او نړۍ د هېوادونو پر ضد نه کارول کېږي او دغه هېواد به بیا د ترهګرۍ پناه ځای نه ګرځي.
طالبانو د سیاسي او ټولنیزو غورځنګونو او ډلو سره د افغانانو ترمنځ خبرو اترو ته هم ژمنه کړې وه.
د شنونکو په باور د امریکایي ځواکونو له وتلو پرته د همدې تړون نورې مادې نه دي پلي شوي.
د ازادۍ جبهې د سیاسي کمېټې مشر او د مقاومت جبهې د بهرنیو اړیکو مسوول د طالبانو له خوا د ښځو او نجونو په نیولو نیوکه کړې. داوود ناجي ويلي، چې د طالبانو دا اقدام «باید بې ځوابه پاتې نه شي» او علي میثم نظري وایي، دا یوازې د هغه ظلم یوه کوچنۍ برخه ده، چې په افغان ښځو ترسره شوی دی.
دغه څرګندونې تر هغه وروسته کېږي، چې طالبانو په تېرو څو ورځو کې لسګونه ښځې او نجونې د کابل په بېلابېلو سیمو کې نیولې دي.
د ازادۍ جبهې د سیاسي کمېټې مشر داوود ناجي پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي: «طالب دوښمن دی، خو ان په دوښمنۍ کې هم ډېر کوچنی او حقير دی.»
هغه د طالبانو له خوا د ښځو او نجونو نیونې ته په اشارې زياته کړې: «هغه کسان چې د طالبانو د دې چلند پر وړاندې چوپ پاتې کېږي، د دوی په جنایت کې شریک دي.»
ناجي ټینګار کړی، چې د طالبانو کړنې د خلکو د زغم له حد څخه اوښتي دي.
نوموړي د پوښتنې په ډول ویلي: «ایا اوس د دې وخت نه دی راغلی، چې له ځانه وپوښتو چې دا زغم په کومه بیه؟ تر کله؟ تر کومه ځایه؟ د طالبانو پر وړاندې د زغم او شاتګ وروستۍ مرحله چېرې ده؟»
هغه زیاته کړې، چې طالبانو د خلکو د انساني وقار په نقض کولو سره ټول انساني، مذهبي، د عرف او دودیز حدودو څخه تېر شوي دي.
د ملي مقاومت جبهې د بهرنیو اړیکو مشر علي میثم نظري هم د ښځو او نجونو د نیولو په اړه غبرګون ښودلی دی.
هغه د طالبانو دغه کړنه «کرکجن» وباله او زياته یې کړه: «دا یوازې د هغه ظلم یوه کوچنۍ برخه ده چې پر افغان ښځو تېره شوې ده.»
نظري د کډوالو د جبري اېستلو او په افغانستان کې د بشري ناورين په اړه ویلي، چې د سیمې او نړۍ هېوادونه د اوسني وضعیت د اصلي لامل په اړه بې پروا دي.
د هغه په وینا، د دې وضعیت ریښه هغه ډله ده چې په سیستماتیک ډول د هېواد نیمایي نفوس له پامه غورځوي، ځوروي يې او ترور کوي يې.
هغه ټینګار وکړ، تر هغو چې افغانستان د طالبانو له «اشغال» څخه خلاص نه شي د دې هېواد ښځې به لا هم د امنیت او ښه ژوند په تمه بهرنيو هېوادونو ته مخه کوي.
د سوریې د بشري حقونو د څار ډلې د شنبې په ورځ راپور ورکړ، چې په سوېدا ښار کې له اوو ورځو جګړو وروسته د مړو شمېر ۹۴۰ ته لوړ شوی دی. دې سازمان ویلي، چې د سوېدا په لوېدیځو سیمو کې جګړې یو ځل بیا زور اخيستی او د اوربند د بشپړ ماتېدو او د تاوتریخوالي د بیا پیلېدو احتمال شتون لري.
د سوریې ولسمشر احمد الشرع په سوېدا کې د عربو مسلمانو قبایلو او د دروزي اقلیت ترمنځ اوربند اعلان کړی، خو د فرانسې خبري اژانس په ښار کې د نویو نښتو راپور ورکړی او رویټرز هم لیکلي، چې اوربند له جدي ننګونو سره مخ شوی دی.
په سوېدا کې وروستۍ نښتې په دمشق کې د اسلامي حکومت لپاره یوه بله ستره ننګونه بلل کېږي، چې دغه حکومت د تېر ډسمبر په میاشت کې د بشارالاسد له نسکورېدو وروسته واک ترلاسه کړی دی.
د دروزیانو او بدوی قبیلو ترمنځ له نښتو سره - سره د سوریې حکومتي ځواکونه هم په جګړه کې ښکېل دي.
اسراییل د دروزیانو ملاتړ اعلان کړی او په دمشق کې يې د سوریې پر پوځ او د هېواد د دفاع وزارت پر پوستو برید کړی دی.
که څه هم امریکا د احمد الشرع له حکومته ملاتړ کوي، اسراییل بیا دغه حکومت د اقلیتونو لپاره «یو ګواښ» بللی دی.
د سوریې په سوېدا کې د ډروز په اکثریت سیمه کې فرقه ییزې نښتې د شنبې په ورځ زياتې شوي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، له څو ورځینیو خونړيو نښتو وروسته د شنبې په ماښام د ډزو او هاوان بریدونو غږونه اورېدل کېدل.
د سوریې د اطلاعاتو وزارت د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) اعلان وکړ، چې د کورنیو چارو او عامه امنیت ځواکونه د سوېدا په ښار کې ځای پر ځای شوي دي.
د افغانستان د پخواني جمهوري نظام د چارو ادارې مشر فضل محمود فضلي په پکتیکا کې د یوه ښوونکي عبدالعلیم خاموش د اعدام پرېکړې ته په اشارې سره ویلي: «د ښوونې او روزنې پروړاندې د دوښمنۍ کچه اوج ته رسېدلې ده.» نوموړي له سېمه یيزو مشرانو غوښتي، چې د خاموش په ازادۍ کې هڅه وکړي.
فضلي د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۸مه) پر خپلې فېسبوک پاڼې د اندېښنې په توګه زياته کړې: «همدا دوه میاشتې مخکې د پوهنې وزارت په چوکاټ کې له ۴۶ زره ډېر ښوونکي له دندو ګوښه شول او اوس د پکتیکا غریب او محروم ولایت یو برحاله او مظلوم ښوونکی بندي شوی او د مرګ له ګواښ سره مخ دی.»
نوموړي همداراز ویلي، چې د استاد خاموش خوندیتوب له هر څه مهم دی او له سیمه ييزو مشرانو یې غوښتي: «هیله ده چې د سیمې د مخورو هڅې د خاموش صاحب د ازادۍ په اړه نتیجه ورکړي.»
د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت ویاند دوې ورځې وړاندې وویل، چې د پکتیکا ولایت ابتداییه محکمې یو کس «د اسلام پیغمبر او اسلامي مقدساتو ته د سپکاوي په تور» د مرګ پر سزا محکوم کړی دی.
له دې خبر سره هم مهاله خلکو ګڼ غبرګونونه ښودلي او نوموړی یې یو بې ګناه کس بللی او دا یې نوموړي ته یوه دسیسه ګڼلې.
افغانستان چې د "ترهګرۍ ضد" جګړې په نوم ونیول شو، اوس د نړۍوالو مداخلو تر ټولو ژور او دردونکی انځور وړاندې کوي. له کابل څخه نیولې تر بغداد او طرابلسه امریکا په داسې جګړو کې ښکېله وه چې نه یې ګټه روښانه ده، نه یې موخه معلومه وه او نه یې هم پای څرګند دی.
د انډېپېنډنټ انسټیټیوټ په خپله تازه خپره شوې مقاله کې لیکلي، چې د امریکا لهخوا د اسلامي نړۍ په هېوادونو کې لاسوهنې، د بدلونونو تر شا د "ازادۍ" شعارونه او بیا د خپل لاس جوړ کړکېچونو د حل په موخه بیاځلي پوځي مداخلې د یوه تاریخي تسلسل بڼه غوره کړې ده، چې د دې پایله د ترهګرۍ پراختیا، د دولتونو سقوط او د میلیونونو بېګناه انسانانو کړاوونه دي.
په مقاله کې راغلي، چې د ۲۰۱۶م کال د ولسمشرۍ ټاکنو پر مهال د لیبیا، افغانستان او عراق کړکېچونه د امریکا د بهرنۍ تګلارې د ناکامۍ څرګندې نښې وې.
ډېری جمهوريپالانو د افغانستان او عراق ناورینونه پر بارک اوباما واچول، خو د لیبیا د ناورین او د داعش د چټک راڅرګندېدو مسوولیت د هیلاري کلنټن د مشرۍ پر مهال رامنځته شو.
مقاله زیاتوي، داسې ښکاري چې د امریکا سیاستوال له خپلو تېرو تګلارو څخه سترګې پټوي.
په مقاله کې ویل شوي، چې ډونالد ټرمپ که څه هم له بېپروا قضاوتونو او د کډوالو پر ضد په ناسم چلند بدنام دی، خو یو حقیقت کې یې روښانه کړه، چې جورج ډبلیو بوش نه یوازې د سیپټمبر ۱۱ بریدونو مخنیوی ونه کړ، بلکې د افغانستان د «اشغال» له لارې په یو بېپایه ملتجوړونې کې ښکېل شو او بیا یې د جعلي استخباراتو پر بنسټ عراق ونیو، یو داسې اقدام چې د القاعده عراق څانګه او وروسته خونړۍ داعش ډله وزېږېده.
د امریکا پر سیاست نیوکې یوازې د جګړو له پیل سره پای ته نه دي رسېدلي.
بارک اوباما چې د لیبیا پر ضد هوايي برېدونه د کلېنټن په فشار ومنل، وروسته له هغه اړ شو چې بېرته هم هلته او هم عراق ته ځواکونه واستوي، څو د خپل لاس جوړ کړکېچونه کابو کړي.
ددغه انسټيټیوټ په مقاله کې راغلي، چې د امریکا د لاسوهنو رېښه لا ژوره ده.
د سړې جګړې پر مهال کله چې شوروي اتحاد پر افغانستان یرغل وکړ، امریکا د سعودي عربستان له سخت دریځه وهابي مفکورې سره اوږه په اوږه، مجاهدین تمویل کړل، همدا ملاتړ د اسلامي وسلهوالو د نړۍوال جریان پیل و، چې وروسته القاعده او بیا داعش وزېږېد.
د دې هر څه تر شا یو ستر ټکی دا دی، چې د امریکا، لوېدیځو هېوادونو او روسیې مداخلې که څه هم د اسلامي سخت دریځۍ پیدا کوونکې نه دي، خو د هغوی غبرګون د شعاع د پراخوالي لامل شوې. د داعش له خوا د پاریس بریدونه د فرانسې د نظامي لاسوهنو پایله وه، چې له امریکا سره یې په لیبیا او مالي کې همکاري کړې وه.
مقاله زیاتوي، چې ترهګري د خاورې د اشغال، کلتوري سپکاوي او بهرني پوځي شتون پروړاندې مستقیم غبرګون دی. د امریکا پر دوو سوداګریزو مرکزونو د سپټامبر پر یوولسمې له بریدونو راهیسې دغه هېواد لږ تر لږه په اوو اسلامي هېوادونو کې نظامي عملیات کړي.
مقاله د پوښتنې په بڼه وایي چې په دې حساس پړاو کې کله چې داعش د لیبیا په سیرت ښار کې د نوي "خلافت" د جوړېدو هڅې کوي، امریکايي استخبارات دا څانګه د داعش تر ټولو خطرناکه څانګه بولي. اوباما چې مخکې یې د "نشت مداخلې" وعدې کړې وې، بیا هم د لیبیا پر ضد د بریدونو پر پراخولو غور کوي.
په دغه مقاله کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د امریکا د دوو لسیزو حضور هم د داسې یوه ملت پر ضد بدلون ته لاره هواره کړه، چې د پاشل کېدو له خطر سره مخ و. د طالبانو د نسکورېدو پر ځای باید پر القاعدې دقیق عملیات ترسره شوي وای.
په عراق کې د صدام حسین د حکومت نسکورول هم ورته نتایج درلودل.
په مقاله کې د پوښتنې په بڼه ویل شوي، چې ایا د امریکا د بهرنۍ تګلارې دوامداره ناکامي به یو ځل بیا په لیبیا کې تکرار شي؟
که ریښتیا هم امریکا غواړي د ترهګرۍ ګواښ کم کړي، نو باید خپلې نظامي مداخلې پای ته ورسوي، نه دا چې نورې زیاتې کړي.
تجربو ښودلې چې کمه مداخله، لکه څنګه چې د امریکا له خوا د لبنان پرېښودو وروسته د حزبالله بریدونه راکم شول، ګټور تمامېدای شي.
د مقالې په پای کې راغلي، تاریخ باید یوازې د یادونې نه، بلکې د عبرت سرچینه وي.
که امریکا او د هغې متحدین غواړي نور ځان له ترهګرۍ وساتي، باید د خپلو تېرو سیاستونو پر عواقبو ودرېږي، نه دا چې په هماغه تېرو لارو بیا ګامونه واخلي.
د اسلامي هېوادونو اشغال او مداخلې چې د "ثبات" او "ډېموکراسۍ" تر نامه لاندې ترسره کېږي، یوازې جګړې اوږدوي، افراط ته وده ورکوي او یوه بل نسل ته د غچ اخیستنې اور ورپېژني.