جرمني نه د افغان کډوالو شړل؛ د بشري حقونو فعالان یې له نړۍوالو قوانینو سرغړونه ګڼي

دغه بیان چې نن دوشنبه د (چنګاښ ۳۰مه) د امربالمعروف وزارت پر اېکس پاڼه خپور شوی پکې راغلي، چې «د ۱۴۰۴ په لومړیو درېیو میاشتو کې د غزني ولایت د امر بالمعروف محتسبینو د مېرمنو حقونو ته په ژمنتیا ۱۰۵ مېرمنې له ظلم او کورني تاوتریخوالي ژغورلې او له خپلو شرعي حقونو څخه برخمنې کړې دي.»

دا په داسې حال کې ده، چې یو شمېر افغان ښځینه فعالانې بیا وايي چې له مېرمنو سره تر ټولو لوی ظلم په خپله طالبان کوي.

په کابل کې د ښځو د حقونو یوه فعاله چې نه غواړي نوم یې په راپور کې خپور شي وايي، نږدې څلور کاله کېږي چې طالبانو افغان مېرمنې له خپلو شرعي حقونو له کوم دلیل پرته راګرځولې دي.

هغه وایي:« دا خبره ماته جالبه وي، چې دوی هره ورځ دا تبلیغات کوي چې موږ پر ښځو د ظلم مخه نیسو؛ لوی ظلم خو دا دی، چې ښځې او نجونې مو له زده‌کړو، کار، سپورټ او نورو داسې فعالیتونو چې په اسلام کې ورته اجازه ورکړل شوې راګرځولې دي.»

طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم پر افغان مېرمنو او نجونو پراخ محدویتونه ولګول، چې په کور دننه او بهر یې ګڼ او توند غبرګونونه راوپارول.

که څه هم طالبانو ته د بشري حقونو د نقض او په ځانګړې توګه پر افغان مېرمنو د لګول شویو محدیتونو له کبله د ملامتۍ ګوته نیول کېږي؛ خو ویاندویانو یې بیا ویلي، چې په افغانستان کې د ټولو او په ځانګړې توګه د ښځو حقونه د دوی په ټکو د «اسلامي شریعت» په چوکاټ کې خوندي دي.

د دغه کمېسیون د معلوماتو له مخې؛ د هرات ولایت د اسلام کلا بندر له لارې ۱۷۰۹ کورنۍ او د نیمرو پر ورېښمو پله ۳۰۵ کورنۍ تېره ورځ افغانستان ته ستنې شوې دي.

د‌ طالبانو د مرستیال ویاند حمدالله فطرت په وینا؛ د دغو کسانو د ثبت او بایومتریک بهیر هم ترسره شوی دی. هم‌مهاله له پاکستانه هم د افغانانو د اېستلو بهیر روان دی، چې تېره ورځ د تورخم له لارې ۷۶ او د کندهار په سپین بولدک بیا ۳۴ کورنۍ افغانستان ته تللې دي.

طالبانو ویلي، چې دغو تازه ستنو شویو افغانانو ته یې نغدي مرستې ورکړې دي او د ټرانسپورټ اسانتیاوې هم ورته برابرې شوې دي.

پر کابل واکمنې ډلې زیاته کړې، چې له پولو څخه بېلابېلو ولایتونو ته د دغو تازه ستنو شویو افغانانو د لېږد وړیا بهیر هم روان دی. په دې لړ کې یو شمېر شتمنو او سوداګرو هم خپلې مرستې پیل کړې دي.

له ایران څخه په دې وروستیو کې د افغانانو د اېستلو بهیر خورا چټک شوی دی. د طالبانو د رسمي شمېرو له مخې؛ په تېرو ۲۸ورځو کې ایران نږدې ۷۰۰زره افغانان په جبري توګه خپل هېواد ته اېستلې دي او له دې ډلې ډېرو هغو یې په ایران کې د حکومت له ناسم چلند څخه شکایتونه کړي دي.

ایراني پولیس هره ورځ اوس د یاد هېواد په بېلابېلو ښارونو کې کوڅه په کوڅه او کور په کور د افغانانو نیول کېدو پسې ګرځي او ان تر شکنجو لاندې یې هم راولي.

په ایران کې د افغان کډوالو د پنډغالو دننه د څښاک اوبو د نشتوالي او سختې ګرمۍ له امله هم ځینې کسان مړه شوي دي.

هم‌مهاله د ملاهبت الله په امر په هرات کې د طالبانو والي د یوه پلاوي په مشرۍ ایران ته تللی؛ څو هلته له چارواکو سره د افغان کډوالو د روان بهیر د ستونزو په تړاو خبرې وکړي.

دغه ډلې زیاته کړې، چې دغه پلاوی به د افغانانو د باعزته او په تدریجي توګه د ستنېدو مساله له ایراني چارواکو سره بحث کړي.

ایران او پاکستان داسې مهال د افغان کډوالو اېستل کېدو لړۍ ګړندۍ کړې، چې افغانستان د طالبانو په واکمنۍ کې له سخت او جدي انساني ناورین سره مخ دی.

اندېښنې دا دي، چې د دغو تازه ستنېدونکو سره به هېواد کې د بې روزګارۍ، لوږې او فقر څپې لا پسې پراخه شي.

د یکشنبې په ور ځ د (چنګاښ ۲۹مه) د یادې ادارې طالب چارواکو له لوري خبریالانو ته په یوې غونډه کې خپل کلنی کاري راپور اورول شوی دی.

د طالبانو د دغه ښاروالۍ فرهنګي سلاکار نعمت الله بارکزي زیاته کړې، چې دغه راټول شوي عواید په پرمختیايي او رغنیزو پروژو لګول شوي دي.

هم‌مهاله کابل ښاریان د ښاروالۍ له لوري په بېلابېلو پلمو له اخیستل کېدونکو پېسو څخه تنګ شوي دي.

د پلازمېنې اوسېدونکي، هټۍوال او د مارکېټونو څښتنان نیوکې کوي، چې طالبان ترې څو څو ځله عواید اخلي؛ خو په بدل کې یې د وړاندې کېدونکو خدمتونو هېڅ څرک نه لیدل کېږي.

همدا راز د یادې ډلې تر ادارې لاندې د کابل ښاروالۍ چارواکو ادعا کړې، چې ګني په تېرو نږدې څلورو کلونو کې یې د سړکونو د تېرېدو په بدل کې هغو کسانو ته چې کورونه یې نړېدلي ۳مېلیارده افغانۍ تاوان ورکړی دی.

پر کابل واکمنې ډلې په کابل کې بېلابېلې رغنیزې پروژ پرانیستې وې؛ خو په عمل کې بیا د دغه ښار د پراختیا لپاره هېڅ ډول اقدام نه دی شوی او لا هم ورځ تر بلې ښاري نظم مخ په خرابېدو دی. د طالبانو له لوري د کابل ښار په یو شمېر سیمو کې د سړکونو تېرېدو له امله زرګونه کورونه نړول شوي او نیوکې شوې دي، چې د سرپناه برابرولو پر ځای دغه ډلې خلک بې سرپناه کړي دي.

نه یوازې په کابل؛ بلکې په بېلابېلو ولایتونو کې خلک نیوکې کوي، چې طالبان د خپلو عوایدو ډېرېدو لپاره پر روزګاریانو او عامو وګړو سخت فشارونه راوړي؛ څو په بېلابېلو نومونو دغه ډلې ته مالیه ورکړي. نیوکې شوې، چې طالبان د خلکو اقتصادي ستونزې په پام کې نه نېسي او د خپلو عوایدو ډېرېدو لپاره له هر ډول فشارونو څخه کار اخلي.

د دغه وزارت ویاند شرافت زمان په یوه خپور شوي ویډیويي پیغام کې له خلکو غوښتي، چې د واکسین د ښه تطبیق لپاره دې ورسره همکاري وکړي.

که څه هم د طالبانو د عامې روغتیا وزارت دا نه دي ویلي، چې واکسین به په کومو ولایتونو کې تطبیق شي؛ خو ډېری وخت ډیورنډ کرښې ته څېرمه ولایتونو کې دا کمپاین ترسره کېږی او لامل یې هم هلته د مثبتو پېښو ډېروالی ښودل شوی دی.

په ورته وخت کې یوشمېر هغه کورنۍ چې واړه ماشومان لري د پولیو واکسین د پیل کمپاین ته خوشحاله دي او سپارښتنه کوي، چې کورنۍ باید خپلو ماشومانو ته د پولیو څاڅکي ورکړي.

د ننګرهار ولایت اوسېدونکی فضل واحد شینواری وايي، هرو مرو به خپلو دوو ماشومانو ته چې عمرونه یې تر پنځو کلونو کم دي؛ د پولیو واکسین تطبیق کړي.

هغه وایي:« دا څو دورې چې واکسین کېږي زه مې خپل ماشومان په منظم ډول واکسینوم؛ ځکه په کور کلي کې خلک ګورم، چې د بې پروايۍ له کبله یې د اولادونه ژوند تباه شوی دی.»

په ورته وخت کې د بلخ ولایت اوسېدونکې زرمینه « مستعار نوم» چې نهه کلنه لور یې ګوزن وهلې وايي، هېڅوک باید د خپلو ماشومانو د روغتیا په اړه بې‌غوري ونه‌کړي.

هغه وایي:« لور مې ډېره کمزورې ده، یوه پښه یې بیخي فلج ده کار نه کوي، په ډېرو ډاکټرانو مې وګرځوله؛ خو ښه شوې نه ده، ډېره ورته ځورېږم، هغه وخت مې واکسینونه دومره جدي نه ګڼل؛ خو اوس ډېره پښېمانه یم.»

دا یوازې زرمینه نه ده، چې لور یې د ګوزڼ له ځورونکې ناروغۍ رنځ وړي؛ بلکې په افغانستان کې ښايي ګڼ شمېر کورنۍ له ورته ستونزې سره مخ وي؛ خو روغتیا پالان سپارښتنه کوي، چې د پولیو په ګډون ټول واکسینونه باید په منظم ډول او په ځانګړې توګه د ماشومتوب په دوره کې چې پر انتاني «ساري» ناروغیو د اخته کېدو شونتیا یې زیاته وي؛ تطبیق شي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو له مخې، ډېری هېوادونه د پولیو څخه پاک اعلان شوي؛ خو په افغانستان او پاکستان کې لا هم دغه وایرس شته او وخت ناوخت یې په اړه د مثبتو پېښو راپورونه ورکړل شوي دي.

په افغانستان کې د پولیو واکسین کمپاین په داسې حال کې پیلیږي، چې امریکايي رسنۍ اېن‌پي‌ار خبرداری ورکړی چې پولیو په افغانستان او پاکستان کې د پراخېدو په حال کې ده.

یادې رسنۍ په خپل راپور کې په بېلابېلو ولایتونو کې کلتوري محدودیتونه او د پولیو واکسین په اړه ناسم پوهاوی د دغه وایرس د پراخېدو له مهمو لاملونو څخه بللي دي.

د یاد کمېسیون ویاند احمد الله متقي په یوه غږیز پېغام کې زیاته کړې: «کوم اعلان چې چارواکو کړی او خاص ضرب الاجل یې ټاکلی، اول خو دا موده باید زیاته شي؛ څو بشري ناورین رامنځته شي».

د هغه په وینا، د ملا هبت الله په لارښوونه د دغه ډلې د هرات والي ایران ته تللی او هلته به د کډوالو د روان بهیر په تړاو له ایراني چارواکو سره خبرې اترې وکړي.

د متقي په خبره؛ له ایرانه په زوره د ستنېدونکو کډوالو د اېستلو لړۍ لا هم روانه ده او ځینې جنازې هم له ایران څخه ستنې شوې دي.

هغه وویل: «په تېرو ۲۸ورځو کې ټول ۶۸۴زره مهاجرین افغانستان ته راستانه شوي دي».

د ایران او اسراییل ترمنځ تر اوربند وروسته تهران د افغانانو پر اېستلو لاس پورې کړ او ان افغانان یې د زندانونو تر څنګ له سختو شکنجو سره هم مخ کړل. یو شمېر افغانان بیا د ایراني ځواکونو له لوري د سختو وهلو ډبولو له امله مړه شوي هم دي.

د تهران دغه اقدام نه یوازې د طالبانو؛ بلکې د مخکیني جمهوري نظام د ولسمشر محمد اشرف غني په ګدون یې د پخوانیو لوړپوړو چارواکو سخت غبرګونونه راوپارول.

محمد اشرف غني خبرداری ورکړی، چې ایران او پاکستان نور له کډوالو څخه ګتې لاسته نه‌شي راوړی او له همدې امله نور نه غواړي افغانان خپل هېواد کې وساتي.

هغه اټکل کړی و، چې ښايي تر ۶مېلیونو پورې افغانان په دغه څپه کې افغانستان ته ستانه کړای شي.

هم‌مهاله د طالبانو تر واک لاندې افغانستان له سخت اقتصادي کړکېچ، انساني ناورین، لوږې او د بې روزګارۍ له څپو سره مخ دی. بشري سازمانونه اندېښنه لري، چې د دغو کډوالو په ستنېدو سره به په افغانستان کې روان ناورین لا پسې پراخ شي.

د سرپناوو نشتوالی، بې روزګاري، خپلو حقونو ته د نجونو او ښځو نه لاسرسی او د طالبانو ګڼ نور بندیزونه د نورو افغانانو په څېر د دغو تازه ستنېدونکو پر وړاندې هم لویې ننګوونې بلل شوې دي.