پخوانی ایراني چارواکی: د کډوالو ضد چلندونه د ایران ستر تمدن کمزوری کوي

ایرو اېشیا ژورنال په خپله وروستۍ مقاله کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ښځو وضعیت ته کتنه کړې او وايي، دغه ډله د یوې منظمې پالیسۍ له مخې، په ټولنه کې د ښځو رول، لید او کډون محدودو کړی دی.

په مقاله کې ویل شوي، چې طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو له بندیزه نیولې بیا په دولتي او غېر دولتي ادارو کې د ښځو د کار، پر تګ راتګ او سخت ټولنیز چلند د ښځو پر ژوند ژوند مستقیم اغېز کړی دی.

ایرو اېشیا په ۲۰۲۳ کال کې د طالبانو له خوا د ښځو د سینګارتونونو بندېدو ته اشاره کړې او دا یې د ښځو خپلواکۍ او ابتکار ته یو ګوزار یاد کړی. طالبانو هغه وخت شاوخوا ۱۲زره سینګارتونونه چې د ښځو یوازینۍ عایداتي سرچینز بلل کېدز بند کړل او په افغانستان کې یې د ښځو سینګارتونونه غېر ضروري وبلل.

راپورونه ښيې، چې د طالبانو له دغو بندیزونو وروسته ډېرې ښځې اړ شوې، چې په کم معاش، غېر مسلکي او له خطره ډک کارونو ته مخه کړي او غېر رسمي اقتصادي حالت کې واوسي.

د ښځو دغه ډول غېر رسمي دندې چې قانوني خوندیتوب او د اسانتیاوو تضمين هم نه لري، ښځې یې د نیونو، ځورونو او جدي ګواښ سره مخامخ کړې دي.

که څه هم طالبان ادعا کوي، چې ښځو ته په ښوونه، روغتيا او بېلو بازارونو کې د کار اجازه شته؛ خو تر اوسه ښکاره هېڅ نه دي لیدل شوي او ورځ تر بلې د ښځو پر وړاندې بندیزونه سختېږي.

د ایرو اېشیا ژورنال مقاله کې زیاته شوې ده، چې ښځو ته د سفر پر مهال له نارینه سرپرست پرته اجازه نه ورکول کېږي او همدې ګونګ او غېر منظم تطبیق کېدونکو قوانینو دوامداره د ويرې فضا رامنځته کړې ده.

په همدې اساس، ډېری مسلکي او تجربه لرونکې مېرمنې بې دندو دي او نه شي کولی خپلې کورنۍ او ټولنې ته ګټه ورسوي.

د امریکا او نړۍوالو د بشري او پراختیايي مرستو له بندېدو وروسته محلي اقتصادي حالت کمزوری شوی او کوچني کاروبارونه هم بند شوي، چې دې ناسم اقتصادي وضعیت په افغانستان کې دغه کړکېچ نور هم ژور کړی.

له دې سره سره، د ښځو تر مشرۍ لاندې سوداګري او غېر رسمي کاروبارونه له زيات لګښت، کم عاید او پانګونې له نشتوالي سره مخ کړي.

د ښځو پر کار له بندیزونو وروسته یو شمېر مېرمنو انلاین کاروبار ته مخه کړې او خپل توليدي توکي د ټولنیزو شبکو یا پیغام رسونې اپلېکېشنونو له لارې پلوري، تر څو افغان مېرمنې د خطرونو د کموالي تر څنګ خپل عواید دوامداره وساتي. خو اوس مهال د انټرنيټې خدماتو محدودېدل او لوړې بيې دغه ساحه هم تنګه کړې او مشتریان یې کم کړي دي.

ایرو اېشیا په خپله مقاله کې ویلي، چې د طالبانو له خوا د دغو سختیو سربېره بیا هم افغان مېرمنو زغم، هوډ او مقاومت له لاسه نه دی ورکړی او د همدې ستونزو پر وړاندې مبارزه کوي.

یو شمېر مېرمنې اندېښنه لري، چې که بنسټيز اصلاحات، نوي نړۍوال همکاران او د ښځو په مشرۍ د نوښتونو جدي ملاتړ ونه شي، نو دغه مبارزه به خاموشه پاتې شي.

په راپور کې راغلي، د امریکا په ختیځ هارټفورډ کې یو افغان پخوانی ژباړن چې یوازې د ضیاء په نوم یادېږي، د زرغون کارټ ( ګرین کارټ) د پروسې لپاره له یو عادي لیدنې وروسته د کډوالۍ قانون پلي کوونکې ادارې له خوا نیول شوی دی.

«ډبلیو اېس اېچ یو» وېب‌پاڼه زیاتوي، هغه د جولای په ۱۶مه د کډوالۍ او ګمرکي قانون پلي کوونکې ادارې پټ مخو اجنټانو له خوا ونیول شو، حال دا چې هېڅ جرم یې نه و کړی او قانوني اسناد یې درلودل.

ضیاء په افغانستان کې له امریکايي ځواکونو سره د ژباړونکي په توګه کار کړی و او د طالبانو له ګواښونو وروسته د بشري ویزې له لارې متحده ایالاتو ته تللی و.

د کانیکټیکټ سناتور ریچارډ بلومنتال او د استازو جرګې غړې جهانا هېیز د «افغان اېواک» له خوا په یوه مجازي خبري کنفرانس کې ګډون وکړ، څو د ضیاء د قضیې په تړاو اندېښنه څرګنده کړي. دغه موسسه هغو افغانانو ته ملاتړ برابروي، چې له امریکایي ځواکونو سره یې د جګړې پر مهال کار کړی دی.

هېیز وویل، د ضیاء کورنۍ د هغه له نیول کېدو وروسته له دوی سره اړیکه ونیوله او دا د دوی د دفتر لپاره لومړی ځل و، چې یو داسې کس ونیول شو، چې هېڅ قانوني تېروتنه یې نه درلوده.

مېرمن هېیز زیاته کړې: «ضیاء دلته په کانیکټیکټ کې کورنۍ لري، هغوی خپل هېواد پرېښی، خپل امنیت یې قرباني کړی، ترڅو د امریکا د ډیموکراسۍ ژمنو ته وفادار پاتې شي. دا خيانت په رښتیا هم ډېر دردونکی دی.»

د هغه مدافع وکیلې ویلي، ضیاء د ماساچوسټ ایالت پلیموټ ته یوه بند‌ ځای ته لېږدول شوی او هلته تر توقیف لاندې دی

د امریکا د کډوالۍ او ګمرکي قانون پلي کونکې اداره وايي، چې هغه امریکا ته «بې اسناده» داخل شوی، خو د هغه وکیله دا خبره ناسمه بولي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې دمه یوه فدرالي قاضي د ضیاء د اېستلو حکم د لنډمهال لپاره ځنډولی دی.

بلخوا، سناتور بلومنتال ویلي، چې دی به د «افغانانو د اسنادو د سمون قانون» ملاتړ وکړي، کوم چې هغو افغانانو ته د دایمي استوګنې زمینه برابروي، چې د امریکا ملاتړ یې کړی او له اضافي امنیتي پلټنو وروسته د اسنادو د سمون حق لري.

بلومنتال وویل، « ضیاء خپل ژوند په خطر کې واچاوه، تر څو د ډېموکراسۍ ارزښتونه وساتي. اوس، دا چې له هغه سره دا ډول ناعادلانه چلند کېږي، دا د شرم خبره ده.»

د یادونې وړ ده، چې ضیاء او د هغه کورنۍ لا هم د برخلیک په تمه دي، خو د هغه ملاتړي هڅه کوي چې دا قضیه د عدالت له لارې حل شي او هغه ته د هغه د خدمت او قربانۍ په بدل کې درناوی وشي.

وېب‌پاڼه وایي، چې دواړه لوري دا مهال په اسلام‌‎اباد کې پر یاد تړون وروستۍ خبرې کوي. دا خبرې اترې پخوا د پخوانیو حکومتونو (د حامد کرزي او اشرف غني د واکمنۍ پر مهال) نیمګړې پاتې شوې وې.

د پخوانیو افغان حکومتونو او په ځانګړي ډول د ډاکټر اشرف غني د ادارې اصلي غوښتنه دا وه، چې هند ته د پاکستان له لارې د توکو د لېږد اجازه ورکړل شي، خو اسلام‌اباد دا غوښتنه هېڅکله ونه منله.

«بزنس ریکارډر» وایي، چې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت مرستیال احمدالله زاهد د خپلو تخنیکي کارپوهانو په ملتيا د دوشنبې په شپه پاکستان ته رسېدلی، تر څو د پاکستان له چارواکو سره د ترجیحي سوداګرۍ (پي ټي اې) په اړه خبرې وکړي.

د مسودې له مخې، دواړه هېوادونه د دوه اړخیزې سوداګرۍ د پراخولو لپاره پر یو ابتدایي تطبیقي پروګرام (Early Harvest Program) هوکړه کړې ده، چې له مخې به یې ځیني موارد عملي کېږي.

په مسوده کې راغلي، د محصولاتو د ګمرکي تعرفو اسانتیاوې: افغانستان به پاکستان ته رومي، انګور، مڼې او انار صادروي، په داسې حال کې چې پاکستان به کچالو، کېنو، کیلې او د ام صادرات کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې ویل شوي محصولات باید د صادرونکي هېواد له خاورې څخه ترلاسه شوې وي، په بشپړ ډول د هماغه هېواد تولید وي او د اصليت رسمي سند ورسره وي چې د هر هېواد له اړوندې ادارې صادر شوی وي.

د پاکستان لپاره به د اصليت سند (Certificate of Origin) د سوداګرۍ د پراختیا اداره ورکوي او د افغانستان لپاره به دا سند د صنعت او سوداګرۍ وزارت له لوري صادرېږي.

وېب‌پاڼه زیاتوي، چې یاد پروګرام به د ۲۰۲۵ کال د اګست له لومړۍ نېټې پلي کېږي او یو کال به دوام کوي، یعنې د ۲۰۲۶ د جولای تر ۳۱ پورې. که دواړه خواوې هوکړه وکړي، نو دا موده غځېدلای شي.

د بزنس ریکارډر د راپور له مخې، ټول امتیازونه به د متقابل احترام او مساواتو پر بنسټ وي، یوه ګډه کمېټه به جوړېږي چې د افغانستان د صنعت او سوداګرۍ وزارت او د پاکستان د سوداګرۍ وزارت تر مشرۍ لاندې به د دواړو هېوادونو د ګمرک او کرنې د ادارو استازي پکې شامل وي، چې هره میاشت به غونډه کوي، چې د پروګرام څارنه، ارزونه او اړتیا وړ بدلونونه پکې وړاندیزوي.

سرچینو ویلي، چې دا یو دولتي تړون دی (GtoG)، نو خصوصي سکټور یې برخه نه ده.

په کندهار کې د طالبانو د کرنې ریاست هم امربالمعروف ریاست ته د دولتي ځمکې د ورکړې پروسه تایيد کړې او دا یې د همکارۍ تخنيکې بڼه ياده کړې.

د دغه ریاست یوې سرچينې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې د دې پروسې قانوني اسناد هم چمتو شوي دي.

د سرچينې د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د طالبانو د کرنې رییس عبدالرشید منیب چې مخکې د کندوز د استخباراتو مشر پاتې شوی، په دې وروستیو کې د امربالمعروف له رییس کریم‌الله فقیر سره په ناسته کې د دې ځمکو د سپارلو لړۍ پیل کړې ده.

د معلوماتو له مخې، په هره ولسوالۍ کې د امربالمعروف ریاست ته زر- زر متره ځمکه سپارل شوې او پلان دا دی، چې په دې ولایت کې به د امربالمعروف مجهزې ودانۍ، د کارکوونکو دفترونه، استوګنځي او کوچني توقیف خونې یا زندانونه هم جوړ شي.

سرچينې وايي، دغه توقیف خونې به د هغو کسانو لپاره وي چې د امربالمعروف له لوري د سرغړونو په تور نیول کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې دې اقدام د خلکو ترمنځ اندېښنې هم رامنځته کړې دي.

بلخوا، له ګاونډیو هېوادونو راستانه شوي کډوال بیا وايي، دوی ته سل متره ځمکه هم نه ده ورکړل شوې؛ خو د طالبانو د ودانیو لپاره بیا له اړتیا پرته ځمکې وېشل کېږي.

له پاکستانه تازه راستون شوی افغان کډوال عبدالواسع وایي: «زه له خپلې کورنۍ سره له پاکستانه راغلی یم، دلته بې‌کوره پراته یو، ډېرې ژمنې وشوې، خو تر اوسه یو متر ځمکه هم نه ده راکړل شوې او دا بیا اورو چې امربالمعروف ته ځمکې او د طالبانو کورنیو ته لویې لویې نمرې ورکول کېږي، دوی اوس د ځمکو کاروبار کوي.»

د ده په وینا، نه وس لري چې ځمکه واخلي، نه کار شته، نه سرپناه. «دا زموږ وطن دی، خو داسې احساس کېږي چې دلته زموږ حق ته درناوی نه کېږي.»

د طالبانو د ځمکو د بیا وېش پروسه: عام خلک له پامه غورځول شوي

د معلوماتو له مخې، تر اوسه د طالبانو له خوا تر ۱۵۰ زره جریبه دولتي، کرنیزه او اباده شوې ځمکه بېرته راګرځول شوې، خو ځایي خلک وایي چې دغه ځمکې یې له کلونو راهیسې ابادې کړې وې؛ خو اوس بیا د طالبانو له خوا ترې اخیستل شوي او د طالبانو د غړو یا د دوی د کورنیو ترمنځ وېشل شوې دي.

یو کروندګر چې د کندهار له شاه‌ولي‌کوټ ولسوالۍ څخه شړل شوی، وایي: «ما له ۲۲ کلونو راهیسې پر دې ځمکه کرنه کړې، اباده کړې مې وه، د انځرو ونې مې پرې کېنولې وې، خو طالبانو راڅخه واخیسته او ویې ویل، چې دا دې غصب کړې ده. اوس دا ځمکه د یوه قوماندان په لاس کې ده، چې هېڅوک هم څه نه ورته وایي.»

د امربالمعروف او نهی‌عن‌المنکر اداره چې د طالبانو له دویم ځل واکمنۍ وروسته یې فعالیتونه بیا پیل کړل، اوس په پراخ ډول فزیکي حضور ته داخلېږي.

دغې ادارې له پیل څخه د خلکو پر جامو، ږیرې، د ښځو پر تګ‌راتګ، بازارونو، تفریحي ځایونو، ښوونځیو او رسنیو محدودیتونه زیات کړي دي.

د ټولنیزو چارو فعالان وایي، طالبانو حکومت نه، بلکه شخصي امارت جوړ کړی او هر څه له وسلو، وسایطو او تر ځمکو پورې د دوی ترمنځ وېشل کېږي.

د دوی په وینا، خلک د ژوند لومړنیو اړتیاوو ته هم لاس رسی نه لري، خو دوی د ودانیو، زندانونو او تشریفاتي دفترونو جوړولو ته لومړیتوب ورکړی.

دا ادعاوې، چې ګواکي ځمکې بېرته راګرځول کېږي، هره ورځ مطرح دي؛ خو دغه ځمکې نه بې‌ځایه شويو افغانانو ته ورکول کېږي، نه هم بې‌وزلو کروندګرو ته، بلکې زورواکو او واکمنو کورنیو ته وېشل کېږي.

د کډوالو ستونزو ته د طالبانو د رسېدنې کمېټې غړي احمدالله وثیق د چهارشنبې په ورځ (د زمري لومړۍ نېټه) پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې د کډوالو د کورنۍ هر غړي ته د ورځې دوه زره افغانۍ ورکول کېږي.

د هغه په خبره، ستنېدونکو کډوالو ته په ورځ کې ۳۰ میلیونه افغانۍ ځانګړې شوې دي.

د وثیق په خبره، له کډوالو سره د مرستې نوم لیکنه په وړیا ډول تر سره کېږي: «د کډوالو لپاره ټول خدمات لکه: خواړه، روغتيايي پالنه او نوم لیکنه په وړیا ډول تر سره کېږي.»

نوموړي له مرستندویه بنسټونو او سوداګرو څخه د لا همکارۍ هيله ښودلې.

وثیق دا نه دي ویلي، چې دغه مرستې د مرستندویه ادارو او سوداګرو له‌خوا برابرې شوې دي او که د طالبانو ادارې له لوري ورکړل شوې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې په وروستیو کې د افغانستان له ګاونډیو په ځانګړي ډول له ایران څخه د کډالو د ستنولو لړۍ چټکه شوې ده.

دغه کډوال د ګرمې هوا، سرپناه، بې‌وزلۍ او د کار و روزګار له نشتوالي شکایت کوي.