ملګري ملتونه: له ایرانه راستنېدونکو افغان کډوالو ته د ۱۰ میلیونه ډالرو مرسته ځانګړې شوې

مشهور شیعه عالم وعظزاده بهسودي د چهارشنبې په ورځ (د زمري لومړۍ نېټه) ویلي، چې ځینو کسانو د «توطیې او دسیسې» له مخې د بې اساسه تورونو په وړاندې کولو سره د طالبانو د عدليې وزارت ته ورغلي او دغه وزارت یې غولولی دی.

نوموړي زياته کړې، چې د دې اشخاصو د شکایتونو پر بنسټ یې دفتر تړل شوی، څلور کسان يې نیول شوي، ښوونکي، زده کوونکي او د دفتر غړي یې اېستل شوي دي.

بهسودي ویلي: «لکه څنګه چي دغه تورونه په محکمه کې ثابت نه شول، نیول شوي کسان خوشې شول؛ خو نن مې واورېدل چې دوی زما د برچي په سیمه کې د استازو دفتر او مدرسه تړلې، ښوونکي، زده کوونکي او د دفتر غړي يې اېستلي دي.»

واعظزاده بهسودي ویلي، چې د طالبانو د عدلیې وزیر «له دقيقې څېړنې او ارزونې پرته پرېکړې کوي.»

نوموړي اعلان وکړ، چې هغه به د مهدویه جومات او مدرسې «مذهبي سرپرستي» څخه استعفا کوي.

واعظ‌زاده بهسودي په تېرو څلورو کلونو کې څو ځله د طالبانو پر کړنو نیوکې کړي دي.

هغه تازه په بلخ ولایت کې طالبانو ته سپارښتنه کړې وه، چې که له نړۍوالې ټولنې او ګاونډیو هېوادونو سره اړیکې ټینګې نه کړي او د هېواد له قومونو او کورنیو ډلو سره تفاهم رامنځته نه کړي، بریا ته به ونه رسېږي.

نوموړي له طالبانو وغوښتل، چې د افغانستان ټول قومونه په غېږ کې ونیسي، د خلکو رواجونو، دودونو، مذهب او فرهنګ ته درناوی ولري او له سرپرست حکومت څخه ملي حکومت ته واوړي.

بهسودي زیاته کړه: «که یو ملي حکومت ولرو، نړۍ نه‌شي کولای موږ له صحنې وباسي، سپک مو کړي یا مو له پامه وغورځوي.»

ایراني رسنۍ «اېراف» د نوموړي له قوله خبر ورکړی: «کله چې موږ د ایران د کډوالۍ د مدیریت په اړه بحث کاوه، دومره ډېر موضوعات مطرح وو، چې ټولو اړخونو ته پوره پاملرنه نه‌ شوای کېدای؛ خو یوه بله مهمه موضوع، د کډوالو پر وړاندې منفي چلند دی.»

نوروزي زیاته کړه، چې په تېرو یو یا دوو کلونو کې په ټولنیزو رسنیو کې داسې جریان رامنځته شوی چې د ایران او افغانستان ترمنځ اړیکې د ناسمو معلوماتو پر بنسټ خرابوي.

هغه دا څرګنده کړه، چې دا ډول دروغ د ظلم سرچینه ده او د کډوالو ضد جریان د ایران هویت او کلتور ته زیان رسوي.

نوموړي پر دې ټینګار وکړ، چې اوسنی نېشنلیزم چې د ایران تر سرحدونو پورې محدود دی، د هېواد اصلي کلتوري او تاریخي هویت نه منعکسوي.

هغه وویل: «موږ درې زره کلن کلتوري او تاریخي دوام لرو، که څه هم ځینې دورې انقطاع هم لري، خو تل یې کلتوري یووالی ساتلی دی.»

نوروزي پر ایران د تېرو لویو یرغلونو لکه د لوی سکندر یرغل، اسلامي یرغلونه، د تېمور بریدونه او نورو یادونه وکړه، ، چې په ټولو کې بېلابېلو قومونو د ایران د ستر تمدن دفاع کړې ده.

هغه وویل، چې د ایران کلتوري شتمنۍ یوازې د اوسني ایران په سرحدونو کې نه دي تړلي، بلکې پراخې تمدني سیمې لري چې د هویت یوه برخه دي.

همدارنګه نوموړي څرګنده کړه، چې د عدالت غوښتنې او ظلم‌ پرضد درېدل د ایران په هویت کې مهم رول لري او بې له دې یو څوک ځان ایرانی نه شي ګڼلی.

هغه وویل، چې ایرانیانو د کلتوري زغم له مخې تل هڅه کړې، چې د نورو کلتورونو غوره ځانګړتیاوې خپلې کړي.

په پای کې، نوروزي خبرداری ورکړی چې د کډوالو ضد افراطي جریان د ایران ستر تمدن ته زیان رسوي او باید له دې ډول چلندونو ډډه وشي.

ایرو اېشیا ژورنال په خپله وروستۍ مقاله کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ښځو وضعیت ته کتنه کړې او وايي، دغه ډله د یوې منظمې پالیسۍ له مخې، په ټولنه کې د ښځو رول، لید او کډون محدودو کړی دی.

په مقاله کې ویل شوي، چې طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو له بندیزه نیولې بیا په دولتي او غېر دولتي ادارو کې د ښځو د کار، پر تګ راتګ او سخت ټولنیز چلند د ښځو پر ژوند ژوند مستقیم اغېز کړی دی.

ایرو اېشیا په ۲۰۲۳ کال کې د طالبانو له خوا د ښځو د سینګارتونونو بندېدو ته اشاره کړې او دا یې د ښځو خپلواکۍ او ابتکار ته یو ګوزار یاد کړی. طالبانو هغه وخت شاوخوا ۱۲زره سینګارتونونه چې د ښځو یوازینۍ عایداتي سرچینز بلل کېدز بند کړل او په افغانستان کې یې د ښځو سینګارتونونه غېر ضروري وبلل.

راپورونه ښيې، چې د طالبانو له دغو بندیزونو وروسته ډېرې ښځې اړ شوې، چې په کم معاش، غېر مسلکي او له خطره ډک کارونو ته مخه کړي او غېر رسمي اقتصادي حالت کې واوسي.

د ښځو دغه ډول غېر رسمي دندې چې قانوني خوندیتوب او د اسانتیاوو تضمين هم نه لري، ښځې یې د نیونو، ځورونو او جدي ګواښ سره مخامخ کړې دي.

که څه هم طالبان ادعا کوي، چې ښځو ته په ښوونه، روغتيا او بېلو بازارونو کې د کار اجازه شته؛ خو تر اوسه ښکاره هېڅ نه دي لیدل شوي او ورځ تر بلې د ښځو پر وړاندې بندیزونه سختېږي.

د ایرو اېشیا ژورنال مقاله کې زیاته شوې ده، چې ښځو ته د سفر پر مهال له نارینه سرپرست پرته اجازه نه ورکول کېږي او همدې ګونګ او غېر منظم تطبیق کېدونکو قوانینو دوامداره د ويرې فضا رامنځته کړې ده.

په همدې اساس، ډېری مسلکي او تجربه لرونکې مېرمنې بې دندو دي او نه شي کولی خپلې کورنۍ او ټولنې ته ګټه ورسوي.

د امریکا او نړۍوالو د بشري او پراختیايي مرستو له بندېدو وروسته محلي اقتصادي حالت کمزوری شوی او کوچني کاروبارونه هم بند شوي، چې دې ناسم اقتصادي وضعیت په افغانستان کې دغه کړکېچ نور هم ژور کړی.

له دې سره سره، د ښځو تر مشرۍ لاندې سوداګري او غېر رسمي کاروبارونه له زيات لګښت، کم عاید او پانګونې له نشتوالي سره مخ کړي.

د ښځو پر کار له بندیزونو وروسته یو شمېر مېرمنو انلاین کاروبار ته مخه کړې او خپل توليدي توکي د ټولنیزو شبکو یا پیغام رسونې اپلېکېشنونو له لارې پلوري، تر څو افغان مېرمنې د خطرونو د کموالي تر څنګ خپل عواید دوامداره وساتي. خو اوس مهال د انټرنيټې خدماتو محدودېدل او لوړې بيې دغه ساحه هم تنګه کړې او مشتریان یې کم کړي دي.

ایرو اېشیا په خپله مقاله کې ویلي، چې د طالبانو له خوا د دغو سختیو سربېره بیا هم افغان مېرمنو زغم، هوډ او مقاومت له لاسه نه دی ورکړی او د همدې ستونزو پر وړاندې مبارزه کوي.

یو شمېر مېرمنې اندېښنه لري، چې که بنسټيز اصلاحات، نوي نړۍوال همکاران او د ښځو په مشرۍ د نوښتونو جدي ملاتړ ونه شي، نو دغه مبارزه به خاموشه پاتې شي.

په راپور کې راغلي، د امریکا په ختیځ هارټفورډ کې یو افغان پخوانی ژباړن چې یوازې د ضیاء په نوم یادېږي، د زرغون کارټ ( ګرین کارټ) د پروسې لپاره له یو عادي لیدنې وروسته د کډوالۍ قانون پلي کوونکې ادارې له خوا نیول شوی دی.

«ډبلیو اېس اېچ یو» وېب‌پاڼه زیاتوي، هغه د جولای په ۱۶مه د کډوالۍ او ګمرکي قانون پلي کوونکې ادارې پټ مخو اجنټانو له خوا ونیول شو، حال دا چې هېڅ جرم یې نه و کړی او قانوني اسناد یې درلودل.

ضیاء په افغانستان کې له امریکايي ځواکونو سره د ژباړونکي په توګه کار کړی و او د طالبانو له ګواښونو وروسته د بشري ویزې له لارې متحده ایالاتو ته تللی و.

د کانیکټیکټ سناتور ریچارډ بلومنتال او د استازو جرګې غړې جهانا هېیز د «افغان اېواک» له خوا په یوه مجازي خبري کنفرانس کې ګډون وکړ، څو د ضیاء د قضیې په تړاو اندېښنه څرګنده کړي. دغه موسسه هغو افغانانو ته ملاتړ برابروي، چې له امریکایي ځواکونو سره یې د جګړې پر مهال کار کړی دی.

هېیز وویل، د ضیاء کورنۍ د هغه له نیول کېدو وروسته له دوی سره اړیکه ونیوله او دا د دوی د دفتر لپاره لومړی ځل و، چې یو داسې کس ونیول شو، چې هېڅ قانوني تېروتنه یې نه درلوده.

مېرمن هېیز زیاته کړې: «ضیاء دلته په کانیکټیکټ کې کورنۍ لري، هغوی خپل هېواد پرېښی، خپل امنیت یې قرباني کړی، ترڅو د امریکا د ډیموکراسۍ ژمنو ته وفادار پاتې شي. دا خيانت په رښتیا هم ډېر دردونکی دی.»

د هغه مدافع وکیلې ویلي، ضیاء د ماساچوسټ ایالت پلیموټ ته یوه بند‌ ځای ته لېږدول شوی او هلته تر توقیف لاندې دی

د امریکا د کډوالۍ او ګمرکي قانون پلي کونکې اداره وايي، چې هغه امریکا ته «بې اسناده» داخل شوی، خو د هغه وکیله دا خبره ناسمه بولي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې دمه یوه فدرالي قاضي د ضیاء د اېستلو حکم د لنډمهال لپاره ځنډولی دی.

بلخوا، سناتور بلومنتال ویلي، چې دی به د «افغانانو د اسنادو د سمون قانون» ملاتړ وکړي، کوم چې هغو افغانانو ته د دایمي استوګنې زمینه برابروي، چې د امریکا ملاتړ یې کړی او له اضافي امنیتي پلټنو وروسته د اسنادو د سمون حق لري.

بلومنتال وویل، « ضیاء خپل ژوند په خطر کې واچاوه، تر څو د ډېموکراسۍ ارزښتونه وساتي. اوس، دا چې له هغه سره دا ډول ناعادلانه چلند کېږي، دا د شرم خبره ده.»

د یادونې وړ ده، چې ضیاء او د هغه کورنۍ لا هم د برخلیک په تمه دي، خو د هغه ملاتړي هڅه کوي چې دا قضیه د عدالت له لارې حل شي او هغه ته د هغه د خدمت او قربانۍ په بدل کې درناوی وشي.

وېب‌پاڼه وایي، چې دواړه لوري دا مهال په اسلام‌‎اباد کې پر یاد تړون وروستۍ خبرې کوي. دا خبرې اترې پخوا د پخوانیو حکومتونو (د حامد کرزي او اشرف غني د واکمنۍ پر مهال) نیمګړې پاتې شوې وې.

د پخوانیو افغان حکومتونو او په ځانګړي ډول د ډاکټر اشرف غني د ادارې اصلي غوښتنه دا وه، چې هند ته د پاکستان له لارې د توکو د لېږد اجازه ورکړل شي، خو اسلام‌اباد دا غوښتنه هېڅکله ونه منله.

«بزنس ریکارډر» وایي، چې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت مرستیال احمدالله زاهد د خپلو تخنیکي کارپوهانو په ملتيا د دوشنبې په شپه پاکستان ته رسېدلی، تر څو د پاکستان له چارواکو سره د ترجیحي سوداګرۍ (پي ټي اې) په اړه خبرې وکړي.

د مسودې له مخې، دواړه هېوادونه د دوه اړخیزې سوداګرۍ د پراخولو لپاره پر یو ابتدایي تطبیقي پروګرام (Early Harvest Program) هوکړه کړې ده، چې له مخې به یې ځیني موارد عملي کېږي.

په مسوده کې راغلي، د محصولاتو د ګمرکي تعرفو اسانتیاوې: افغانستان به پاکستان ته رومي، انګور، مڼې او انار صادروي، په داسې حال کې چې پاکستان به کچالو، کېنو، کیلې او د ام صادرات کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې ویل شوي محصولات باید د صادرونکي هېواد له خاورې څخه ترلاسه شوې وي، په بشپړ ډول د هماغه هېواد تولید وي او د اصليت رسمي سند ورسره وي چې د هر هېواد له اړوندې ادارې صادر شوی وي.

د پاکستان لپاره به د اصليت سند (Certificate of Origin) د سوداګرۍ د پراختیا اداره ورکوي او د افغانستان لپاره به دا سند د صنعت او سوداګرۍ وزارت له لوري صادرېږي.

وېب‌پاڼه زیاتوي، چې یاد پروګرام به د ۲۰۲۵ کال د اګست له لومړۍ نېټې پلي کېږي او یو کال به دوام کوي، یعنې د ۲۰۲۶ د جولای تر ۳۱ پورې. که دواړه خواوې هوکړه وکړي، نو دا موده غځېدلای شي.

د بزنس ریکارډر د راپور له مخې، ټول امتیازونه به د متقابل احترام او مساواتو پر بنسټ وي، یوه ګډه کمېټه به جوړېږي چې د افغانستان د صنعت او سوداګرۍ وزارت او د پاکستان د سوداګرۍ وزارت تر مشرۍ لاندې به د دواړو هېوادونو د ګمرک او کرنې د ادارو استازي پکې شامل وي، چې هره میاشت به غونډه کوي، چې د پروګرام څارنه، ارزونه او اړتیا وړ بدلونونه پکې وړاندیزوي.

سرچینو ویلي، چې دا یو دولتي تړون دی (GtoG)، نو خصوصي سکټور یې برخه نه ده.