د کار غوښتونکو نیوکه؛ طالبان قطر ته د کارګرو د لېږد په نوم له خلکو پیسې اخلي

د سوت اېشیا واېس په نامه وېب پاڼې یوې مقاله کې لیکلي، که د چین دغه اقتصادي پلان پلي شي؛ نو د بېجېنګ اقتصادي او جیوپوليټیکي موقعیت به لا پیاوړی کړي؛ خو د دغې طرحې بریالیتوب تر ډېره د افغانستان سیاسي ټیکاو او امنیت پورې تړلی دی.

د CPEC پروژه چې د چین د «یو کمربند، یوه لار» (BRI) سترې اقتصادي طرحې یوه برخه ده، دا مهال چین د پاکستان له لارې عربي بحیرې سره نښلوي. مقاله کې زیاته شوې، بېجینګ باور لري که دغه دهليز افغانستان ته هم وغځېږي؛ نو نه یوازې به چین ته نوې سرچینې او بازارونه په لاس ورشي، بلکې د افغانستان د بیا رغونې او پرمختګ په بهیر کې به یې رول هم خورا ارزښتناک شي.

د دې موخې لپاره، یو شمېر مهمې طرحې په پام کې نیول شوې دي. د پېښور-کابل لویه لاره، د چمن-کندهار-مزارشریف-ترمذ دهليز پراختیا، د تورخم-جلال‌اباد او چمن-کندهار تر منځ د رېل‌پټلۍ جوړول او د کونړ پر سیند د اوبو برېښنا پروژه هم په کې شامله ده.

وړاندې لیکل شوي: «دا ټولې پروژې که عملي شي؛ نو افغانستان به د سیمې له مهمو اقتصادي لارو سره ونښلوي او له چین سره به یې اقتصادي ملګرتیا ژوره شي».

خو چین دا شرط ایښی، چې د دغو پروژو د پلي کېدو لپاره باید افغانستان کې امنیت تضمین شي او د ترهګرو ډلو فعالیتونه ودرول شي. د بېجینګ اندېښنه تر ډېره د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) او داعش خراسان څانګې (ISKP) له حضور سره تړلې ده.

دغه اندېښنو چین دې ته اړ اېستی، چې په کابل کې فعاله ډیپلوماسي پر مخ یوسي.

چین طالبانو سره ژمنه کړې، که چېرې د سرحدونو امنیت وساتي او ترهګریز ګواښونه مهار کړي؛ نو افغانستان به د بېجېنګ د بنسټیزو پروژو، اقتصادي مرستو او پرمختیایي پلانونو برخه وګرځوي.

د مقالې لیکوال وایي، دا هڅې د چین د هغه سترې تګلارې برخه دي چې غواړي د سیمې د ټیکاو راوستونکې ځواک په توګه وځلېږي او د لوېدیځ پر وړاندې د افغانستان د بیا رغونې په ډګر کې یو مهم سیال شي.

په پای کې زیاته شوې، د چین د نفوذ دا لیدلوری تر هغه وخته بریالی کېدای شي چې په افغانستان کې تلپاتی ټیکاو ټينګ شي او طالبان له چین سره پر متقابل باور ولاړې اړیکې جوړې کړي. که دا شرطونه پوره شي؛ نو نه یوازې به د افغانستان راتلونکی بدلون ومومي، بلکې د سیمې جیوسټراټېژیکې معادلې به هم اغېزمنې شي.

یو شمېر کارپوهاون بیا باور لري، چې چین د خپلو امنیتي اندېښنو او مجبورۍ له کبله طالبانو سره خپل تعامل ساتلی او روسیه هم د همدې لړۍ برخه ګڼل کېږي.

اېکانومېک ټایمز ورځپاڼې ویلي، چې تاجکستان دا کار له افغانستان څخه د شته امنېتي اندېښنو په غبرګون کې کړی.

یادې ورځپاڼې د خپلو سرچینو له قوله لیکلي، چې له افغان خاورې څخه د ترهګرو د احتمالي نفوذ له کبله تاجکستان اندېښمن دی او پوله کې یې سخت پوځي امنیتي اقدامات کړي ډی. همدا راز زیاته شوې، چې د اوراسیا هېوادونو د ګډ امنیتي تړون سازمان (CSTO) هم د دغه اقداماتو برخه ده.

په یاد سازمان کې روسیه، قزاقستان، ارمنستان، قرغزستان، بېلاروس او تاجکستان هېوادونه غړیتوب لري.

راپور کې راغلي، چې د اوراسیا سازمان په یوې تازه ناسته کې د غړو هېوادونو استازو ټینګار کړی چې باید له افغانستان سره د تاجکستان پر پوله امنیتي تدابیر لا پیاوړې شي. په دې ناسته کې د هغو وسلو، پوځي وسایلو او تخنیکي تجهیزاتو نوملړ وروستی شوی، چې د سازمان د غړو له‌خوا به تولیدېږي او د تاجکستان سرحدي ځواکونو ته به وسپارل شي.

د یاد سازمان له‌خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي:« د تاجکستان او افغانستان د پولو د پیاوړتیا لپاره د هدفمند دولتي پروګرام د ګډون کوونکو او همغږو کوونکو استازو ناسته د CSTO په سکرترېت کې جوړه شوه. د CSTO سرپرست سرمنشي والېري سمریکوف هم په دغې ناسته کې ګډون کړی و.»

د طالبانو تر بیا واکنېدو وروسته د دوشنبې او کابل اړیکې خړې پړې شوې دي. د مقاومت جبهې په ګډون د طالبانو ضد د یو شمېر وسله‌والو ډلو غړي هم په تاجکستان کې مېشت دي. له بلې خوا، د داعش ترهګرو له خوا د افغانستان له خاورې د نفوذ وېره ورځ تر بلې زیاتېږي او دا اندېښنې د سیمې د هېوادونو ترمنځ پراخې شوې دي.

تاجکستان څو ځله د خپلو سرحدي سیمو د خراب بشري او امنیتي وضعیت په اړه اندېښنه ښوولې؛ خو طالب چارواکو دغه ډول اندېښنې بې بنسټه بللې او ټینګار یې کړی، چې دا ډله به خپلو ګاونډیانو ته هېڅ ګواښ نه پېښوي.

د CSTO سازمان یو مهم غړي روسیې بیا طالبان په رسمیت پېژندلي او دا په نړۍ کې یوازینی هېواد دی، چې دغه اقدام یې کړی دی. د مسکو دا کار د افغان سیاست‌والو تر څنګ یو شمېر بهرنیو سیاست‌والو هم سخت غندلی دی.

په داسې حال کې چې د امریکا د امنیت وزارت د افغان پناه غوښتونکو ټي، پي، اېس یا د لنډ مهاله خوندیتوب حالت لغوه کړی، ټرمپ ویلي دي چې د هغو افغانانو وضعیت ته به چې ورسره د انتقالېدو ژمنه شوې رسېدنه وکړي.

ډونالډ ټرمپ د دغو افغان پناه غوښتونکو د برخلیک په تړاو د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، «موږ ښه خلک پېژنو او هغه کسان چې ښايي ډېر ښه نه وي هم پېژنو. ځینې کسان چې دلته راغلي چندانې مناسب نه وو. موږ له هغو کسانو چې له موږ سره یې کار کړی او ورسره ژمنې شوي، ملاتړ کوو.»

هغه تر دې مخکې هم له هغو افغانانو سره، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته متحده عربي اماراتو ته لېږدول شوي او له کلونو راهیسې هلته بې برخلیکه دي، د مرستې ژمنه کړې وه او څرګنده کړې یې وه چې د دوی د ژغورنې لپاره به سملاسي اقدام کوي.

د امریکا ولسمشر یو ځل بیا له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د اېستنې پر څرنګوالي نیوکې وکړې او هغه یې «شرموونکی» وباله.

ټرمپ وویل: «له افغانستانه وتل زموږ د هېواد له شرموونکو فصلونو څخه یو و. هغه ډول وتل، یوازې یوه ستره رسوايي وه.»

ډونالډ ټرمپ له همکارو افغان پناه غوښتونکو سره د مرستو د څرنګوالي په تړاو نور جزییات ورنکړل، خو ژمنه یې وکړه چې دولت به یې له شاوخوا ۹۰ سلنه هغو کسانو سره چې په امریکا کې د دایمي اقامت په لټه کې دي مرسته وکړي.

د ټرمپ دولت له لوري د افغان پناه غوښتونکو د ځای پر ځای کولو د پروګرام پایته رسېدل

د امریکا ولسمشر په داسې حال کې له خپلو افغان متحدینو پر ملاتړ ټينګار لري، چې سپینې ماڼۍ ته له رسېدو وروسته د کډوالو او په ځانګړې توګه د افغان کډوالو پر وړاندې سخت دریځ ونیوو.

په افغانستان کې د دغه هېواد له پخوانیو متحدینو سره د ټرمپ د حکومت پالیسي د پخوانيو امریکايي او نظامي فعالانو له ګڼو نیوکو سره مخ شوه. د ټرمپ په مشرۍ د امریکا حکومت دغه هېواد ته د پخوانیو افغان همکارانو د لېږدولو بهیر ودراوه.

د روان کال په مې میاشت کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت وویل، غواړي «د افغانانو د ځای پر ځای کولو د هڅو د همغږۍ» دفتر چې پر شرایطو د برابرو افغانانو د لېږدولو مسوولیت یې درلود وځنډوي.

له دې سره سم، د امریکا د داخلي امنیت وزیرې کریستي نوم هم د افغان پناه غوښتونکو لپاره «د لنډ مهالي ملاتړ وضعیت» له پایته رسېدو خبر ورکړ او زیاته یې کړه، چې په سیمه کې امنیتي وضعیت ښه شوی او افغانستان ته په بېرته ستنېدو دوی ته څه زیان نه رسېږي.

په دې پرېکړې سره په امریکا کې مېشت څه باندې ۱۴ زره کسان چې له لاتینې امریکا په قاچاقي ډول دغه هېواد ته تللي وو، د اېستل کېدو له ګواښ سره مخ دي. له پناه غوښتونکو ملاتړو بنسټونو خبرداری ورکړی، چې که دغه پناه غوښتونکي و اېستل شي نو ښايي له شکنجه کېدو او یا هم مړه کېدو سره مخ شي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت یوه چارواکي د دغه هېواد د استازو جرګې د بهرنیو اړیکو کمېټې په غونډه کې د روان کال د جون په ۲۳مه وویل، دولت «خپلو افغان همکارانو ته د زړه له کومې اهمیت ورکوي» او د کډوالۍ د دغه پروګرام د ښه والي او اصلاح لپاره د ارزونې په حال کې دي.

له دې سره سم، له تګزاس ایالته ډېموکراټ استازي جولي جانسون هم ویلي، د بهرنیو چارو وزارت وروستي اقدامات د دغو ادعاوو پر خلاف دي.

هغه زیاته کړه، «لسګونه زره افغانانو چې په شلو کلونو جګړه کې زموږ له ځواکونو سره همکاري کړې او په امریکا کې یې د مېشتېدو وعده ترلاسه کړې، خو اوس بې برخلیکه او په تمه دي. هغوی د امریکا پر وعدو د اعتماد له امله اوس د غچ اخیستنې له ګواښ سره مخ دي.»

د بشري حقونو ډلې ویلي، ایران هغه ښځې او نجونې بېرته افغانستان ته استوي چې طالبان به هلته ترې ټول حقوق او ازادۍ واخلي.

دغه سازمان د ایران د کورنیو چارو وزیر ته لیکلي:«میلیونونه انسانان له خطر سره مخ دي، په ځانګړي ډول ښځې او نجونې چې باید پناه غوښتونکي وبلل شي او بېرته افغانستان ته ونه لېږل شي، ځکه طالبانو هغوی د جنسي ځورونې له امله د بشریت پروړاندې جرمونه تر سره کوي.»

د بښنې نړۍوال سازمان په ټوله نړۍ کې له خلکو غوښتي، چې د ایران د کورنیو چارو وزارت ته لیکونه واستوي، څو د ملیونونو افغانانو د اېستلو د پایلو په اړه خبرداری ورکړي.

له نړۍوالو خبرداریو سره-سره ایران د افغان کډوالو اېستل نه دي بند کړي. کډوال نه یوازې له اېستلو سره مخ دي، بلکي د ایراني چارواکو له بد چلند سره هم مخامخ دي.

د ملګرو ملتونو له خبرداریو سره چې وايي، افغانستان د سخت اقتصادي او بشري بحران له امله د میلیونو کډوالو د بیا منلو وړتیا نه لري، د ایران چارواکو لا هم د کډوالو اېستلو ته زور ورکړی دی.

طالبانو د افغان کډوالو په تدریجي ستنېدو ټينګار کړی؛ خو د کډوالو سره د ایران د حکومت د ناوړه چلند په اړه یې په عامه توګه د اعتراض کولو څخه ډډه کړې ده.

په ایران کې د طالبانو ډیپلوماتانو بیا د ایران د «مېلمه پالنې» ستاینه کړې ده.

د دغه ډلې مشر شان ون ډایور په یوه خپره کړې اعلامیه کې ویلي: «مونږ د ولسمشر ټرمپ د هغه څرګندونو سره موافق یو چې غواړي د امریکا د خلکو امنیت خوندي کړي او ډاډ ترلاسه کړي چې ۹۰ سلنه افغانان چې مونږ دلته راوستي په امن کې دي.»

په اعلامیه کې راغلي، مونږ له ولسمشر ټرمپ څخه غواړو چې د هر هغه افغان لپاره چې د متحده ایالاتو حکومت له خوا دلته ځای پر ځای شوی وي، هغه که له وړاندې راغلی وي او که اوس د راتګ په حال کې وي، باید د قانوني پروسې درناوی یې وشي.

اعلامیه زیاتوي: «ډونالډ ټرمپ باید دا ژمنه هغو ۱۵۰۰ تنو افغانانو ته وغځوي چې اوسمهال په دوحه کې په ناڅرګند حالت کې پراته دي، دا هغه خلک دي چې د امریکا حکومت هلته لېږدولي چې له نیمایي څخه ډېر یې مېرمنې او ماشومان دي، د دوی د دوامداره ناڅرګنده برخلیک نه یوازې د پالیسیو ناکامي ده، بلکې اخلاقي ناکامي هم ده.»

دغه بنسټ له ولسمشر ټرمپ څخه غوښتي، ټول هغه افغانان چې په قانوني ډول په متحده ایالاتو کې شتون لري، د بشري پیرول یا نورو لارو خوندي کړي او ډاډ ترلاسه کړي، چې دوي په سیاسي هڅونو کې د پلي کېدونکو اقداماتو کې ښکېل نه دي.

افغان اېواک په ټرمپ غږ کړی، چې د ټولو پاتې کورنیو د بیا یو ځای کېدو قضیې سمدستي او ساده پروسس کولو ته ژمن اوسي، چې د اټکل له مخې تر ۱۵۰۰۰ پورې رسېږي، دا قضیې د هغو افغانانو مېرمنې، ماشومان او د کورنۍ نور غړي دي چې د متحده ایالاتونو ترڅنګ یې خدمت کړی.

شان ون ډایور زیاتوي: «ولسمشر ټرمپ دا فرصت لري چې وښیي امریکا هغه وخت تر ټولو پیاوړې ده، کله چې مونږ خپلې ژمنې پوره کړو او ډاډ ترلاسه کړو، چې زمونږ د خدماتو غړي په راتلونکو جګړو کې بریالي کېدای شي.»

دا په داسې حال کې ده، چې څه ورځې وړاندې د ځینو اندېښنو له امله ډونالډ ټرمپ پر خپلو ټولنیزو رسنیو ولیکل: «له همدا اوس څخه زه هڅه کوم هغه افغانان وژغورم چې له امریکا سره یې کار کړی او دا مهال په متحده عربي اماراتو کې افغانستان ته د لېږلو ګواښ سره مخ دي.»