طالبان: په افغانستان کې د داعش د شتون په اړه د ملګرو ملتونو راپور ناسم دی

راپور کې راغلي چې فاطمه په لوېدیځ افغانستان کې د اسلام‌قلعه د انتقالاتي کمپ ګرمې شګې تر پښو لاندې کوي او د یوه بس څخه راکوزېږي او د نامعلوم برخلیک پر لور روانه ده. هغه د لسو زرو هغو کسانو له ډلې ده چې هماغه ورځ له ایرانه راورسېدل، او له ۸۰۰ زره هغو کسانو څخه یوه ده چې په تېرو شپږو میاشتو کې بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

فاطمه درې ماشومان له ځان سره یوه تشې سیمې ته بیایي، ځان پر خاورو پرېږدي او له څو بسترو څادرونه ټولوي او پنا ځای جوړوي. کله چې ترې وپوښتل شي چې له دې ځایه به چېرته ځي، وايي، ښايي یو ورور یې بېرته د خپل ښار په کلي کې ورته ځای ورکړي.

د سره صلیب نړۍوال فدراسیون (IFRC) له افغان سرې میاشتې سره د کمپ په کچه د خوړو او روغتیایي خدماتو مرسته کوي، او ملګري ملتونه یو څه نغدي مرسته برابروي. خو دا مرسته یوازې د یوې ورځې لپاره ده. تر بل سهار موټر چلوونکي د ښارونو نومونه اخلي تر څو افغان کډوال ولېږدول شي.

فاطمه وايي، په ایران کې یې غالۍ اوبدل زده کړي، خو اجازه ور نه کړل شوه چې خپل وسایل له ځان سره راوړي نوموړې وایي: "زه به له صفره څنګه پیل وکړم؟ "پیسې هم نه لرم، څوک به زموږ په کلي کې زما غالۍ واخلي؟ هغوی خو هیڅ نه لري، حتی خواړه هم نه لري."

له ایرانه ایستل د هغې لپاره دردناک تجربه وه، خو اصلي کړاونه یې اوس پیلېږي. په خپل کلي کې به هېڅ دولتي دنده ورته نه وي. د ښځو د کار پر وړاندې محدودیتونو له امله سړي هم له دې ډډه کوي چې ښځینه کارګره استخدام کړي. یوازینۍ لاره یې دا ده چې خپله یوه کوچنۍ سوداګري پیل کړي، چې د دې کار پېل پيسې غواړي. امکان لري چې د بازار موندنې لپاره د خپل ورور له مرستې هم برخمنه شي، خو دا یوه سخته مبارزه ده.

دا ستونزې یوازې د هغې نه دي. د افغانستان ډېری کورنۍ د کرنې پر عاید ولاړې دي، خو کرنه له اوبو سره تړلې ده، او وچکالي هر څه له منځه وړي. د هرات ډېری سیمې د اوبو له سخت کمښت سره مخ دي، سیندونه وچ دي او د ځمکې لاندې اوبه ورځ تر بلې کمیږي. د کرنې نشتون خلک ښارونو ته مجبوره کوي، خو هلته هم د اوبو بحران روان دی. Mercy Corps سازمان ویلي، د کابل نیمایي ژورې څاګانې وچې شوي او ښايي ښار په راتلونکو پنځو کلونو کې له لاسرسي وړ اوبو بې برخې شي.

د فاطمې لپاره یوازینۍ هیله دا ده چې لږ عاید ترلاسه کړي او د اوبو له یوې سرچینې سره نږدې ژوند پیل کړي. که دا زمینه برابره شي، کولی شي د خپلو ماشومانو ښوونځي ته پام وکړي. لور به یې د مدرسې زده کړې ته اړ شي، چې دا به د ایران له تعلیمي تجربې یوه ښکته کچه وي. که چیرې بخت ورسره مل وي، ښايي داسې مدرسه پیدا کړي چې تر دولسم ټولګي پورې مضامین لري. که لږه پانګه هم ولري، ممکن مسلکي روزنه یا انلاین کورسونه هم تعقیب کړي.

خو دا محدودیتونه نوې خبره نه ده، دا د ښار او کلیو تر منځ، د فردي ارمانونو او دودیزو ارزښتونو ترمنځ اوږدمهاله شخړه ده. بهرنۍ مرستې به یوازې هغه وخت موثر وي، چې پټه، انعطاف‌پذیره او د زده‌کړې او تبادلې فرصتونه برابر کړي، خو د ایدیالوژیکو جګړو پرېکړه افغانانو ته پرېږدي، ځکه دا وخت غواړي. ځینې موسسې دا هڅه کوي، خو لا هم پراخې نه دي.

که فاطمه د یوه کوچني سوداګریز ابتکار لپاره پانګه تر لاسه کړي، پاکو اوبو ته لاسرسی ومومي او د خپلو ماشومانو لپاره ښوونه تضمین کړي، نو یوه هېله به وي. خو بل انتخاب ډېر تریخ دی، او له بده مرغه ډېر ممکن. لکه د ډېری نورو نویو ستنېدونکو، دا امکان شته چې په څو اونیو کې له هر څه بې برخې شي. نه به د سوداګرۍ لپاره فرصتونه ولري، نه به اوبه وي، کلی به یې خالي شي. که پاتې شي، روغتیا به یې خرابه شي، او طبي خدمتونه یا ډېر لرو پروتو سیمو کې وي یا ډېر ګران. ښايي خپله لور یې مجبوره شي ژر واده کړي، او زامن د ارزانه مزدورۍ بازار ته ولېږي. دا سناریو یوازې د هغې نه ده، دا د ټول افغانستان تصویر دی.

که وکولای شي، د دې ټولو مخنیوي لپاره، یو ځل بیا به هڅه وکړي چې بېرته ایران ته لاړه شي.

ایا نړیوال مرستندویان کولی شي فاطمه او ورته نورو کسانو سره مرسته وکړي؟ له ټولو ستونزو سره سره، په تېرو څلورو کلونو کې بشري مرستې یو څه اندازه وې، له اوو میلیاردو ډالرو زیاتې ولګول شوې، چې کولی یې شو لسګونه زره ښځې خپلو کاروبارونو ته برابرې کړي، کرنیزې ځمکې خړوبې کړي، اوبو ته لاسرسی رامنځته کړي، بدیل تعلیمي سیستمونه جوړ کړي، خو دا پیسې تر ډېره بیړنیو مرستو ته تللې دي، او ډېرو مرستندویانو له اوږدمهاله پانګونې ډډه کړې، ځکه نه غواړي د اوسني واکمن نظام مشروعیت ته زمینه برابره کړي.

نوی تګلوری اړین دی. د مرستو کمښت سره، باید پاتې لږې پیسې د ځایي حل لارو پر بنسټ د اقتصاد، اوبو، روغتیا او زده‌کړې په برخو کې ولګول شي. دا به فاطمه او ورته نورو ته یوه هیله وي.

که څوک اخلاقي دلیل ته قانع نه وي، نو باید دا واقعیت درک کړي چې سږکال د افغانانو تاریخي ستنیدنه ښايي د راتلونکو کلونو د لا پراخه کډوالۍ یوه مقدمه وي. غوره دا ده چې نن پانګونه وشي، تر څو خلک د خپلو کورونو په خاورو کې ژوند جوړ کړي، نه دا چې سبا په کمپونو او د انساني قاچاق ضد هڅو کې ډېرې مرستې وکارول شي.

د سیګار د راپور له مخې، یاد پروګرامونه د زده کړې او نشه یي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخو کې دي.

راپور کې ویل شوي، چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له خوا تمویلیدونکي پروګرامونو کې دوه یې تعلیمي دي، چې تر ډېره یې تمرکز د افغان نجونو پر زده کړو دی او درېیم پروګرام هم د نشه يي توکو پر ضد د ملګرو ملتونو د دفتر مالي ملاتړ دی، چې له ازبکستان او اتریش څخه مدیریت کېږي.

د زده کړو په برخه کې د امریکا له خوا په تمویلیدونکو پروګرامونو کې یو یې د انلین زده کړو په برخه کې دی او بل هم په قطر کې د امریکايي پوهنتون له خوا تطبق کیږي.

سیګار ویلي، چې دا پروګرامونه د امریکا د نړیوالې پراختیايي ادارې «USAID» تر چتر لاندې "د ښځو د بورس صندوق" او "په افغانستان کې د محصلینو د بریا ملاتړ" په نومونو پېژندل کیږي.

سیګار په خپل درې میاشتني راپور کې کانګرس ته ویلي، تمه وه یاد تعلیمي پروګرامونه د ۲۰۲۴ کال د جون په ۳۰مه نېټه پای ته ورسېږي، خو د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د جولای په میاشت کې ویلي، چې یادو دوو تعلیمي پروګرامونو تمویل ته د ۲۰۲۸ کال پورې دوام ورکوي.

د راپور له مخې، دا دواړه پروګرامونه افغان محصلینو سره مرسته کوي، چې یا انلین یا هم د دوحې په امریکایي پوهنتون کې خپلې لوړې زده کړې بشپړې کړي او تحصیلي سندنه ترلاسه کړي.

د بیان پر بنسټ؛ افغان بار وړونکي موټر چلوونکي او کلینډران به له اګسټ میاشتې وروسته یوازې هغه وخت پاکستان ته د ننوتلو اجازه ولري، چې پاسپورټ او ویزه ولري. تر دې مخکې هغوی کولای شول، چې د لنډمهالي ننوتلو سند (TAD) سره پاکستان ته دننه شي.

د پاکستان د سوداګرۍ وزارت زیاته کړې، چې د موټر چلوونکو او کلېنډرانو لپاره د لنډمهاله سند کارونه ځنډول شوې؛ خو هغه بار وړونکي موټرونه چې دا سند لري د اګست تر ۳۱مې پورې به د تګ راتګ اجازه ولري.

دا پرېکړه به د تورخم او چمن په ګډون له افغانستان سره په ټولو سوداګریزو لارو کې پلي شي.

پاکستاني چارواکو ویلي، چې دا اقدام د پولو په اوږدو کې د امنیت او نظم د ښه‌والي په موخه شوی. د پاکستان د سوداګرۍ وزارت یو کال مخکې افغان موټر چلوونکو ته خبرداری ورکړی و، چې د نوې پالیسۍ د پلي‌کېدو لپاره ځانونه چمتو کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې همدا نن (د زمري ۱۰مه) د خوست ځایي اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته خبر ورکړی و چې په دغه ولایت کې د غلام خان بندر لاره د مساپرو پر مخ تړل شوې ده. د دوی په وینا؛ نوموړې لاره د پاکستاني اړخ له‌خوا افغانانو لپاره د ویزو جبري‌کېدو په موخه تړل شوې.

په راپور کې راغلي، که څه هم د ۲۰۲۵ کال په پيل کې له افغانستان سره د امریکا متحده ایالتونو د مرستو نږدې ټولې پروژې بندې شوې؛ خو امریکايان اوس هم په افغانستان کې درې پروژې تمیویلوي.

د راپور له مخې؛ دغه پروژې چې دوه یې د امریکايي پوهنتون له‌خوا افغان نجونو ته د انلاین زړه‌کړو او درېیمه پروژه یې په افغانستان کې د نشه‌يي توکو سروې ده، له اتريش او ازبکستان څخه اداره کېږي.

په دې راپور کې د امریکا د نړۍوالې پراختیایي ادارې (USAID) په حواله لیکل شوي، طالبانو د هغو موسسو موټرونه او نور تخنيکي وسایل قبضه کړي چې د امریکا پروژې یې عملي کولې او اوس‌مهال د امريکا د مرستو له بندېدو سره سم تړل شوې دي.

په راپور کې له ایران او پاکستانه تازه د ۱.۹ مېلیونه کډوالو جبري اېستلو او هغوی سره د بشري مرستو نشتوالي ته هم اشاره شوې ده.

راپور وړاندې کاږي، چې دغه کډوال بېړنیو مرستو ته اړتیا لري او که مرسته ورسره ونه شي؛ ژوند به یې نور هم ستونزمن شي.

د راپور په یوه برخه کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د بشري مرستو ستونزه د امریکا د مرستو په نشتوالي پورې اړه لري.

په راپور کې زیاته شوې، چې په افغانستان کې د امریکا لېوالتیا کمه شوې؛ خو یوازې د ترهګرۍ مخنیوی د امریکا پام بېرته افغانستان ته راګرځولای شي.

د دغې پریکړې له مخې؛ ۱۰ سلنه تعرفه یوازې پر هغو هېوادونو لوړېږي، چې له امریکا سره یې صادرات او واردات برابر وي؛ خو هغه هېوادونه چې له امریکا څخه لږ واردات ولري او صادرات یې ډېر وي، ۱۵ سلنه تعرفه ورباندې لګېږي.

د امریکا او افغانستان ترمنځ په ۲۰۲۴ کال کې ټوله راکړه ورکړه شاوخوا ۳۴ مېلیونه ډالره اټکل شوې ده.

د امریکا د سوادګرۍ ځانګړي استازي د معلوماتو پر پنسټ؛ په ۲۰۲۴ کال کې افغانستان ته د امریکا صادرات ۱۱.۴ مېلیونه ډالرو ته رسیدلي، چې د ۲۰۲۳ کال پرتله ۷۶.۹ سلنه کموالی ښيي.

په ۲۰۲۴ کال کې له افغانستانه امریکا ته د وارداتو کچه ۲۲.۶ مېلیونه ډالرو ته ورسېده، چې د ۲۰۲۳ کال پرتله ۱۳.۲ سلنه زیاتوالی ښيي.