ایران له پاکستان او چین سره د ورېښمو لارې په پروژه کې د ګډون په لټه کې دی

د پاکستان مرکزي حکومت له لوري د (PoR) کارت لرونکو لپاره د پاتې کېدو د وخت تمدید غوښتنه رد شوې، چې له امله‌یې شاوخوا ۱،۴ میلیونه افغانان د قانون له مخې نور د پاتې کېدو اجازه نه لري.

دغو کارتونو د جون میاشتې په پای کې اعتبار له لاسه ورکړی و. ډېری افغانانو هیله لرله چې یو کلن تمدید به ورکړل شي، څو د خپلو چارو ، د جایدادونو پلور او کاروباري اړیکو د پای ته رسولو فرصت ومومي.

د PoR کارت لرونکو ترڅنګ، شاوخوا ۸ سوه زره نور افغانان د «افغان سټیزن کارډ»لرونکي هم دي، چې پولیس وایي دوی هم غیرقانوني ګڼل کېږي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې ویلي، چې د دې کال د جون تر میاشتې پورې شاوخوا ۱،۲ میلیونه افغانان له ایران او پاکستان نه جبري افغانستان ته ستانه شوي دي. د دغې ادارې په وینا، دا پراخ جبري ایستل د افغانستان اوسنی نازک وضعیت نور هم بې‌ثباته کولی شي.

د حکومت او امنیتي ادارو دوه سرچینو، چې له نوم اخیستو یې ډډه کړې، واشنګټن پوسټ ته ویلي چې پولیس د پاکستان په بېلابېلو برخو کې افغانان نیسي او د د ډېورنډ پر لور‌ یې استوي. سرچینې زیاتوي، که څه هم ډله ییزې نیونې نه دي پیل شوې، خو پولیسو ته لارښوونه شوې چې کور په کور تلاشي او پلټنې ترسره کړي.

د خیبر پښتونخوا د کډوالو کمېشنر شکیل خان هم رسنیو ته ویلي: « هغه افغان کډوال چې په پاکستان کې غیرقانوني ژوند کوي، په درناوي بېرته لېږل کېږي».

نوموړی وايي دا تر اوسه د فدرالي حکومت تر ټولو جدي اقدام دی.

په تېرو څلورو لسیزو کې میلیونونه افغانان د جګړې، سیاسي بې‌ثباتۍ او اقتصادي سختیو له امله پاکستان ته کډه شوي. دا نوی کمپاین د ۲۰۲۳ کال له پراخ اقدام وروسته بیا پیل شوی، چې هدف یې د پاکستان دننه پر غیرقانوني میشتو بهرنیانو فشار راوستل و.

د پاکستان د کورنیو چارو وزارت، چې د دې کمپاین مشري کوي، تر اوسه د دې پرېکړې په اړه رسمي څرګندونې نه دي کړې.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت نن دوشنبه د زمري ۱۳مه وویل، چې د یاد وزارت اداري مرستیال محمد نعیم غوښتنه کړې، چې نړيواله ټولنه او اړوند سازمانونه هم بايد په دې برخه کې خپل مسووليت ادا او خپلو مرستو ته دوام ورکړي.

محمد نعیم د یونیسف له مرستیال اجریوي رییس څخه غوښتي چې په ځانګړي ډول له ايران څخه راستنيدونکو افغان کډوالو ته د بېړنیو او اوږدمهاله اسانتیاوو په برابرولو کې هڅې وکړي.

نوموړې زیاته کړې، چې په افغانستان کې فعالیت لرونکي نړيوال سازمانونه باید افغان کارکوونکو ته لومړیتوب ورکړي، د افغانستان له کورنیو تولیداتو ګټه واخلي او اړتیا وړ لوژستیکي توکي په هېواد کې د ننه وپېري.

هغه ټینکار کړی چې نړیوالې مرستې باید لا هدفمندې او منسجمې کړل شي.

په خپره شوې اعلامیه کې راغلي، چې د طالبانو بهرنیو چارو وزارت اداري مرستیال یو ځل بیا ویلي چې د افغان ولس کنګل شوې شتمني باید ازادې کړل شي.

طالبانو د یونیسف مرستیال اجرایوي ريیس په حواله لیکلي چې نوموړي ډاډ ورکړی، چې په ښوونې او روزنې، استوګنې، کرنې او اړوند نورو برخو کې به خپلو مرستو ته دوام ورکړي.

اسماعیل بقايي د دوشنبې په ورځ، د زمري پر ۱۳مه، په تهران کې د یوې خبرې ناستې پرمهال ددې پوښتنې په ځواب کې، چې پاکستان ته د ایران د ولسمشر مسعود پزشکیان له سفر سره هممهاله د افغانستان په اړه کومه ګډه پرېکړه شوې او که نه او ایا د روسیې له لوري د طالبانو د حکومت د رسمیت پېژندلو پرېکړه به پر ایران اغېز ولري؟ وویل، چې د حکومتونو او هېوادونو د رسمیت پېژندلو پرېکړې د هر هېواد مستقل حاکمیتي تصمیم دی.

اسماعیل بقايي وايي، ایران هم د همدغه اصل له مخې، د خپلې ملي پالیسۍ او ګټو پر بنسټ عمل کوي.

هغه زیاته کړه، « طبیعي ده چې د دوه ګاونډیو هېوادونو تر منځ هر ډول خبرې، په تېره بیا کله چې د یوه شریک ګاونډي موضوع مطرح وي؛ یو داسې هېواد چې له امنیتي، سیاسي یا انساني بحرانونو سره مخ دی، نو دغه موضوع به حتماً د اجنډا یوه برخه وي».

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل، چې ایران او پاکستان دواړه له کلونو راهیسې د افغان کډوالو کوربه‌توب کړی.

هغه زیاته کړه، چې افغانستان، ایران او پاکستان له یو بل سره ژور تاریخي، فرهنګي، تمدني او مذهبي اشتراکات لري او له همدې امله د افغانستان وضعیت د دواړو هېوادونو ګډه اندېښنه ده.

نوموړي ټینګار وکړ، چې د ایران او پاکستان د هرې لیدنې او خبرې یوه اساسي برخه به دا وي، چې له افغانستان سره څنګه د ثبات، امنیت او سوکالۍ په برخه کې مرسته وشي.

مقاله کې هم‌مهاله راغلي، چې په پاکستان کې ورځ تر بلې امنیتي وضعیت ترینګلی کېدونکی دی. همدا راز د ملګرو ملتونو تازه راپور ته هم اشاره شوې، چې له مخې یې د طالبانو ځینې غړي دې پایلې ته رسېدلي چې له «ټي‌ټي‌پي» سره د اړیکو دوام نه یوازې د افغانستان د کورني امنیت لپاره د زیان ‌وړ دی؛ بلکې د ټولې سیمې د ټیکاو لپاره هم خطرناک تمامېږي.

د دغه نظر کسان له خپل مشرتابه غواړي، چې له پاکستاني طالبانو څخه واټن واخلي او یوه روښانه تګلاره د دې ډلې د حضور او فعالیتونو په اړه خپله کړي.

خو ډان ورځپاڼه تحلیل کوي:« د طالبانو دننه د پرېکړو جوړښت داسې دی، چې د ځینو اصلاح‌طلبو یا احتیاطي غړو نظریات تر دې دمه د ډلې پر رسمي سیاست چندان اغېزه نه لري. له همدې امله، د پاکستاني طالبانو له تحریک سره همکاري او هغوی ته پناه ورکول لاهم دوام لري. یادې ډلې ته نه یوازې دا چې په افغانستان کې امن پټنځایونو برابر شوې؛ بلکې د لوژېستیکي او عملیاتي ملاتړ څخه هم برخمنه ده.»

مقاله وړاندې لیکي، «ټي‌ټي‌پي» نه یوازې له افغان طالبانو سره؛ بلکې له نورو ډلو لکه داعش خراسان او القاعدې سره هم اړیکې لري او دا حالت ښایي د سیمې په کچه د نوو ترهګریزو ټلوالو د رامنځته کېدو لامل شي.

بل‌خوا د ملګرو ملتونو له لوري داعش خراسان یوه جدي سیمه‌ییزه او نړۍواله خطرناکه ډله بلل شوې او ډیورنډ کرښې ته نږدې یې مرکزونه او ماشومانو ته د ځانمرګو بریدونو روزنیز فعالیتونه له ګواښه ډک بلل شوي.

ډان لیکي، سره له دې چې د پاکستان دولت او د سیمې یوشمېر هېوادونو پر طالبانو غږ کړی چې په خپله خاوره کې د ترهګرۍ مخه ډب کړئ؛ خو تر اوسه طالبانو کوم روښانه او پرېکنده اقدام د دغو ډلو د مهار لپاره نه‌ دی کړی.

که څه هم د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې په کابل کې مېشت طالب چارواکي د اسلام‌اباد اندېښنو ته «ځواب ویوونکي ښکاري»؛ خو دغه وړاندوینه لا هم عملي پایلو ته نه‌دي رسېدلي.

د مقالې په پای کې ویل شوي، چې د طالبانو له‌خوا د «ټي‌ټي‌پي» او داعش خراسان ترهګرې ډلې سره د همکارۍ دوام نه یوازې د پاکستان امنیت ته ګواښ دی؛ بلکې د ټولې سیمې ټیکاو او ان له هغې ور هاخوا ته هم ګواښ دی. اړتیا ده، چې د پاکستان دولت او نړۍواله ټولنه دغه ګواښ جدي وبولي او د ډېپلوماټیکو او سیاسي فشارونو له لارې طالبان اړ کړي؛ څو له دغو ترهګریزو ډلو سره خپلې اړیکې پرې کړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت اړوند یوې سرچینې د یکشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې پاکستان ته د امیرخان متقي سفر د تخنیکي ستونزو له امله ځنډول شوی، خو د دغو ستونزو په اړه یې نور وضاحت نه دی ورکړی.

د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۹۸۸ بندیزونو کمېټې تر نن ورځې پورې پاکستان ته د سفر په تړاو د امیرخان متقي نوم د سفر د معافیت لرونکو کسانو په لېست کې نه دی شامل کړی.

دا معافیت معمولا د کوربه هېواد له خوا وړاندیز کیږي، خو داسې ښکاري چې پاکستان تر اوسه پورې د سفر معافیت ترلاسه کولو لپاره اړینه رسمي غوښتنه نه ده وړاندې کړې او یا نه دی پرې بریالی شوی.

پاکستان د ۲۰۲۵ کال لپاره د ملګرو ملتونود امنیت شورا د ۱۹۸۸ بندیزونو کمېټې ریاست هم پرغاړه لري.

د طالبانو هغه چارواکي چې د بندیزونو په نوملړ کې شامل وي، د ملګرو ملتونو د اصولو له مخې نشي کولای له معافیت پرته بهر ته سفر وکړي. دا معافیت یوازې د ملګرو ملتونو د بندیزونو کمېټې له تایید وروسته او د مشخصو موخو لکه رسمي ناستو، سولې خبرو یا عاجلو درملنو لپاره ورکول کېږي.

دا په داسې حال کې ده چې امیرخان متقي تر دې وړاندې څو ځله د همدغې کمېټې له خوا د سفر معافیت ترلاسه کړی او بېلابېلو هېوادونو ته تللی دی.

د ۲۰۲۵ کال د جون پر ۱۸مه، متقي ته د ترکیې په استانبول کې د اسلامي همکاریو سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو په غونډه کې د ګډون لپاره معافیت ورکړل شوی و. همداراز د می پر۱۶مه، نوموړي ته د چین په بیجینګ او چنګدو ښارونو کې د «لویدیځ چین نړیوال نندارتون» کې د ګډون اجازه ورکړل شوې وه.

تر دې وړاندې د اپرېل پر۲۵مه هم د متقي لپاره قطر ته د سفر معافیت منظور شوی و، چې هلته یې له قطري چارواکو سره لیدنې درلودې. همداراز د مارچ پر۲۱مه سعودي ته د عمرې لپاره، د مارچ پر ۷مه عمان ته او د جنورۍ پر۲۶مه متحده عربي اماراتو ته د سفرونو لپاره معافیتونه ورکړل شوي وو.

د ملګرو ملتونو د بندیزونو د ۱۹۸۸ کمېټې له خوا د سفر بندیزونو د معافیت وروستۍ پرېکړې د نورو طالب چارواکو لپاره هم شوې دي.

د اګست پر لومړۍ نېټه د عبدالسلام حنفي لپاره قطر ته د طبي درملنې په موخه د سفر معافیت صادر شوی دی. همداراز د جولای پر۱۱مه خیرالله خیرخواه ته روسیې ته د سفر اجازه ورکړل شوې او د جون پر۱۷مه بیا حنفي ته چین ته د سفر لپاره د بندیز معافیت ورکړل شوی.

تر اوسه د پاکستان او طالبانو رسمي سرچینو ددغه سفر د ځنډېدو اصلي لامل نه دی په ډاګه کړی.