سعودي، ترکیې او اروپايي ټولنې د ارمنستان او اذربایجان تر منځ د سولې له هوکړې هرکلی کړی

د سعودي عربستان بهرنیو چارو وزارت وايي، فیصل بن فرحان د جمعې په ورځ (د زمري په ۱۷مه) له خپل ترکي، مصري او اروپايي سیالانو سره په غزه کې د روانې جګړې او انساني کړاونو د پایته رسېدو او همداراز د غزې د بشپړې نیونې په تړاو د اسراییل د پرېکړې د ناوړه پایلو په تړاو خبرې کړې دي.

د سعودي عربستان د بهرنیو چارو وزیر د اروپايي ټولنې د بهرني سیاست له مسوولې «کایا کالاس» سره په ټيلفوني اړیکه کې په غزه کې د وروستیو بدلونو په تړاو له خبرو سربېره پر غزې د اسراییل د تیري او انساني ناورین د پایته رسېدو پر اهمیت هم ټينګار وکړ.

له دې سره سم، د فلسطین دولت د جمعې په ورځ د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، پر غزې د اسراییل د جنایتونو د درېدو په تړاو به د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته مراجعه وکړي او همداراز به د فلسطین ولس د ساتنې او د یرغلګرو د نورو اقداماتو د مخنیوي لپاره به د اسلامي هېوادونو د همکاریو سازمان او عربي ټولنې د غونډو د جوړېدو غوښتنه وکړي.

تر دې مخکې هم سعودي عربستان د غزې د بشپړې نیونې په تړاو د اسراییلي چارواکو څرګندونې غندلې وې او زیاته کړې یې وه چې د نړۍوالو قوانینو او انساني ارزښتونو له مخې، فلسطینیان په دغې ځمکه کې مشروع حقوق لري.

د یادولو وړ ده، چې د غزې د بشپړې نیونې په تړاو د اسراییل د امنیتي کابینې پرېکړه تر اوسه له ګڼو نړۍوالو غبرګونونو او غندنې سره مخ شوې ده.

د دوی په وینا، له دې چارې سره به په غزه کې بشري وضعیت لاپسې خراب، د برمته شویو کسانو ژوند به له ګواښ سره مخ او د ځايي اوسېدونکو د ډله ییزې بې ځایه کېدنې خطر به زیات شي.

بهرنیو چارو وزیرانو په سیمه کې د شخړې د هواري لپاره د دوو «فلسطیني او اسراییلي» خپلواکو هېوادونو د جوړېدو په برخه کې پر خپلو ژمنو یو ځل بیا ټینګار وکړ، او زیاته یې کړه چې په دې سره به اسراییلیان او فلسطینیان په سولې، امنیت او عزت سره خپل ژوند ته دوام ورکړي.

د دغو پنځو هېوادونو بهرنیو چارو وزیرانو په غزه کې د پراخو عملیاتو په تړاو د اسراییل پرېکړه له بشري قوانینو سره په ټکر کې وبلله، او ورسره جوخت یې له ښکېلو خواو او نړۍوالې ټولنې وغوښتل چې په غزه کې د ویروونکې جګړې د پایته رسېدو لپاره یوې بشپړ، سمدستي او دایمي اوربند ته کار وکړي، ترڅو غزې ته بېړنۍ بشري مرستې ورسېږي.

د استرالیا، جرمني، ایټالیا، نوي زیلاند او بریټانیا بهرنیو چارو وزیرانو همداراز له حماس هم وغوښتل چې ټول برمته شوي کسان ژر تر ژره خوشې کړي.

د بهرنیو چارو وزیرانو په غزه کې ناسم انساني وضعیت ته په پام سره له اسراییل څخه وغوښتل چې نړۍوالو بشرپالو سازمانونو ته د دې زمینه برابره کړي، چې د بشري اصولو له مخې د غزې اوسېدونکو ته سمدستي مرستې ورسوي او همداراز یې خبرداری ورکړی چې د دغو مرستندویه بنسټونو د چارو مخنیوی به ناسم پیغام ولېږدوي.

په اعلامیه کې په بشپړ ډول د حماس پر بې وسلې کېدو ټینګار شوی او همداراز ویل شوي چې په غزه کې به په هېڅ ډول واکمنۍ کې ونډه ونه لري او هلته باید د فلسطین مرکزي اداره واکمنه وي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعه په ورځ (د زمري ۱۷مه) پر خواله رسنۍ لیکلي: «د امریکا د ولسمشر په توګه زما او د روسيې د ولسمشر ولادیمیر پوتین ترمنځ د اوږدې مودې راهيسي تمه کېدونکې لیدنه به راتلونکې جمعه د اګسټ په ۱۵مه د الاسکا په لوی ایالت کې تر سره شي.»

نوموړي زیاته کړې: « په دې اړه به نور جزیات وروسته خپاره شي، دې موضوع ته ستاسو د پاملرنې لپاره مننه»

بلخوا په سپینه ماڼۍ کې چې د اذزبایجان او ارمنستان مشرانو هم حصور درلود له ټرمپ څخه پوښتنه وشوه، چې ایا دا د روسيې لپاره د سولې د ترلاسه کولو «وروستۍ چانس» دی؟

هغه وویل: «زه د وروستي چانس اصطلاح نه خوښوم»

هغه د خپلو خبرو په دوام زیاته کړه: «زما درک او احساس دا وایي، چې موږ یوه موقع لرو، تاسې به په دې وروسته پوه شي؛ خو فکر کوم موږ چانس لرو.»

ولسمشر ټرمپ پوتین ته جمعه ورځ وروستۍ نېټه ټاکلې وه؛ څو له اوکراین سره د اوربند موافقه وکړي.

په سپينه ماڼۍ کې د یوې ناستې پر مهال د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په حضور کې د اذربایجان ولسمشر «الهام علي اف» او د ارمنستان لومړي‌وزیر «نیکول پاشینیان» د بشپړ اوربند تړون لاسلیک کړ.

ولسمشر ټرمپ د دواړو هېوادونو له مشرانو سره یو ځای په ګډه مطبوعاتې غونډه کې وویل: «اذربایجان او ارمنستان د اوربند پر تړون لاسلیک کړی. دواړه هېوادونه به جګړې ته نه، بلکې تجارت او اقتصاد ته لومړیتوب ورکوي.»

ولسمشر ټرمپ زیاته کړه: «دواړه هېوادونه د یوې لویې جګړې پر لور روان وو. ما ورته وویل: جګړه مه کوئ، تجارت وکړئ. دواړو مشرانو ماته ډاډ راکړ چې نور به جګړه نه کوي.»

ټرمپ دا هم ویلي، چې امریکا به د اذربایجان سره پر پوځې همکاریو بندیزونه لېرې او د دواړو هېوادونو سره به د ټېکنالوژۍ په برخه کې د مصنوعي ځیرکتیا (AI) تړونونه هم وکړي.

ټرمپ ټینګار کړی: «زه جګړه نه، بلکې سوله او تجارت غواړم. ما د پاکستان او هند ترمنځ جګړه هم درولې وه.»

د اذربایجان او ارمنستان ترمنځ د اوږدې شخړې په پایله کې زرګونه کسان وژل شوي او سلګونه زره یې بې کوره شوي دي. د دواړو هېوادونو ترمنځ د جګړې تر ټولو تازه څپه په ۲۰۲۲ کال کې د قره‌باغ سیمې پر سر پیل شوه، چې په پایله کې یې روسیې د اوربند د منځګړیتوب هڅه وکړه، خو شخړه بیا بیا تازه کېده.

د قفقاز دا سیمه د انرژۍ مهمې لارې، ژور تاریخي حساسیتونه او د نړۍوالو قدرتونو سیالي لري. امریکا له اوږدې مودې راهیسې هڅه کړې چې د دې شخړې په هواري کې رول ولوبوي، خو زیاتره وخت روسیه او تر یوې کچې ترکیه او ایران اصلي منځګړي پاتې شوي دي.

د بخښنې نړیوال سازمان مشرې، اګنس کالامارډ، ویلي: «دغه طرحه چې په ظاهر کې د برمته‌ شویو کسانو د خلاصون تر عنوان لاندې وړاندې شوې، د هغوی د کورنیو له مخالفت سره هم مخ شوې ده.»

نوموړې زیاته کړې، که دا طرحه عملي شي، نو هغه فلسطینیان چې له «نسل‌وژنې، لوږې او دوامداره کړاوونو» سره مخ دي، نورې فوق‌العاده بدمرغۍ هم وزغمي.

په خپره شوې اعلامیه کې سازمان ټینګار کړی،چې د غزې بشپړه نیونه د نړیوالو بشري قوانینو ښکاره نقض دی، او اسراییل باید دا «جنایت» تر ډېرېدو مخکې ودروي.

بخښنې نړیوال سازمان یو ځل بیا له حماس او نورو وسله‌والو فلسطیني ډلو غوښتي، چې ټول ملکی برمته‌شوي کسان «سمدستي او بې له شرطه» خوشې کړي.

یاده طرحه، چې له مخې به یې د غزې پر ښار پوځي عملیات پراخېږي، له پراخو نړیوالو نیوکو سره مخ ده.

د ملګرو ملتونو، نړیوالو حقوقي بنسټونو او ګڼو هېوادونو چارواکو دا پرېکړه له انساني او حقوقي اړخه ګواښونکې بللې ده.