د یوې بې پيلوټه الوتکې جوړوونکی: په همدې برخه کې باید موږ ته د زده کړو زمینه برابره شي

فرګوسن دا څرګندونې هغه مهال وکړې، چې په افغانستان کې یې د ښځو او نجونو د حقونو د خرابېدو په اړه خپل تازه راپور وړاندې کاوه.

د دې ادارې په وینا، څلور کاله وروسته له هغه چې طالب جنګیالیو د ۲۰۲۱کال د اګست په ۱۵مه کابل ونیوو، له هغه راوروسته د ښځو د ژوند حالت نه زغمل کېدونکي حد ته رسېدلی او که بېړني ګامونه پورته نه شي، دا حالت به په ټولنه کې عادي وګرځي او ښځې به په بشپړ ډول له عامه ژوند څخه واېستل شي.

په راپور کې ویل شوي، چې طالبانو تر اوسه نږدې ۱۰۰فرمانونه صادر کړي چې د ښځو او نجونو د تګ راتګ، زده کړو او کار حقونه محدودوي. له منځني ښوونځي پورته د نجونو زده کړې بندې شوې او ښځې له محرم پرته عامه ځایونو ته تګ راتګ نه شي کولای، چې دا دواړه بندیزونه یوځای د ښځو پر ټولنیز، اقتصادي او روغتیايي ژوند خورا ناوړه اغېز کړی دی.

د احصایو له مخې، له ۷۸ سلنې زیاتې افغان مېرمنې نه په زده کړو بوختې دي، نه په کار او نه په مسلکي روزنه کې.

دا وضعیت یوازې د هېواد اقتصاد ته درنه ضربه نه ده، بلکې د روغتیا په برخه کې هم د ژوند او مرګ مسله ده.

د ملګرو ملتونو د ښځو اداره اټکل کوي، چې روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی به د ۲۰۲۶کال تر پایه د مېندو مړینه ۵۰سلنه زیاته کړي.

راپور زیاتوي، چې په کم عمر کې د نجونو ودونه ډېر شوي او د ښځو پر وړاندې کورني او ټولنیز تاوتریخوالي هم زیات شوي دي، ان د کور دننه ۶۲سلنه ښځې وايي چې د کور په پرېکړو کې هېڅ اغېز نه لري.

د سوزان فرګوسن په وینا، دا وضعیت یوازې د افغان ښځو د حقونو ستونزه نه ده، بلکې د نړۍوالې ټولنې لپاره د ارزښتونو یوه لویه ازموینه ده او که نړۍ په دې اړه بې‌پروا پاتې شي، د ښځو د حقونو د له منځه وړلو دا تګلاره به په نورو ځایونو کې هم تکرار شي.

د خوست او کندهار ځینو خبریالانو نن دوشنبه د زمري ۲۰مه، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاستونو سپارښتنه ورته کړې، چې د ځان وژنې پېښې دې نه رپوټ کوي. دا په داسې حال کې ده چې د ځوانانو ترمنځ د ځان وژنې پېښې په دغو ولایتونو کې په چټکۍ سره زیاتې شوې دي.

یو شمېر خبریالانو وویل چې دوی د دې پېښو په پوښښ کې تر سانسور لاندې دي، ځکه طالبان د ځان وژنې پېښو ته د رسنیو پاملرنه د دې ډلې خلاف تبلیغات انګیري.

دغه خبریالان په دې باور دي، چې «د ځان وژنې د پېښو پوښښ هم پخپله دغو پېښو ته کمپاین دی. له همدې امله د ډېرو ورته پېښو رپوټونه نه ور کول کیږي».

خبریالان وايي، چې د ځان وژنې د پېښو زیاتوالی له اقتصادي کړکیچونو او د طالبانو له ټولنیزو محدودیتونو سره تړاو لري، چې په ځانګړي ډول په ځوانانو کې یې رواني فشارونه ډېر کړي دي.

په روان کال کې د کندهار یو ځوان فدا محمد اڅکزي د بې کارۍ او کورنۍ ستونزو له امله په فېسبوک کې وروستی پیغام خپور کړ او بیا یې ځان وژنه وکړه.

نوموړي له ځان وژنې څو شېبې وړاندې ولیکل: «بخښه به سره کوو، د الله په امان».

د دغه پیغام له خپرېدو وروسته د هغه د ځان وژنې خبر خپور شو.

نوموړي تر ځان وژنې څو شېبې وړاندې خپل وروستی انځور هم د یادګار په توګه شریک کړی و او لیکلي یې وو: «اخري تصویر».

په ورته مهال په خوست کې د جوماتونو یو شمېر ملا امامانو د جعمې په خطبو کې خبرداری ور کړی، چې که څوک ځان وژنې کوي، جنازې به یې څوک نه کوي.

تېره میاشت د افغانستان انټرنشنل-پښتو موندنو وښوده، چې په وروستۍ شاوخوا یوه اونۍ کې د پلازمېنې کابل په ګډون د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د ځوانانو د ځان‌وژنې اته پېښې ثبت شوې دي، چې اقتصادي ستونزې، بې‌کاري او رواني فشارونه یې ترټولو ستر لاملونه بلل کېږي.

د طالبانو له خوا پر دې موضوع د راپور ورکولو محدودیتونه داسې مهال دي، چې له دې وړاندې خپله ددې ډلې غړو او مشرانو ځوانان ځانمرګو بریدونو ته هڅول، چې ډېر دیني عالمان یې ځان وژنه بولي.

د رواني چارو کارپوهان بې کاري، اقتصادي ستونزې او د طالبانو بندیزونه او پر ځوانانو محدودیتونه ددغسې وژنو مهم لاملونه ګڼي.

د راپورونو له مخې، د پاکستان لوی درستیز عاصم منیر د امریکا د سفر پرمهال په جنوبي اسیا کې د اټومي ګواښ په تړاو خبرې کړې وې.

د پاکستان پوځ او د بهرنیو چارو وزارت تر اوسه د منیر د څرګندونو په اړه د نظر ورکولو غوښتنې ته ځواب نه دی ویلی.

رویټرز وايي، منیر دا څرګندونې د شنبې په ورځ د امریکا په فلوریډا ایالت کې کړې وې، چې له ۱۰۰ زیات کسان ورته راټول شوي وو.

هند او پاکستان دواړه اټومي وسلې لري او په می میاشت کې د لنډ وخت لپاره سره ونښتل.

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند رندیر جیسوال وویل: «اټومي توره ښورول د پاکستان عادت دی».

نوموړي زیاته کړه: «نړیواله ټولنه کولی شي د دې ډول څرګندونو د بې‌مسوولیتۍ په اړه خپله پایله واخلي».

په هغه متن کې چې د پاکستان امنیتي چارواکو خپور کړی، منیر ویلي دي: «د (هند) تیریو سیمه د یوې خطرناکې جګړې تر څنډې رسولې ده، چې د هر ډول غلط اټکل له امله دوه اړخیزه شخړه به ستره تېروتنه وي».

منیر د متحده ایالاتو د مرکزي قوماندانۍ د قوماندان جنرال مایکل کوریلا د ستاینغونډې لپاره واشنګټن ته تللی و.

هند مخکې هم د منیر د سپینې ماڼۍ پر سفر واشنګټن ته خصوصي ډیپلوماتیک اعتراض وړاندې کړی و.

یاد وزارت(د زمري په۲۰مه) وویل، چې دا سفر د قرغیزستان د رسمي بلنې له مخې ترسره کېږي او ټاکل شوې افغان پلاوی د دوه‌اړخیزو لیدنو ترڅنګ، د فورم په یوه ځانګړې غونډه کې وینا هم وکړي.

د یاد وزارت د معلوماتو له مخې، دغه اقتصادي فورم د بېلابېلو هېوادونو د استازو لپاره د دې فرصت برابروي چې د اقتصادي او سوداګریزو همکاریو په اړه خبرې او نظریات تبادله کړي.

یاده دې وي چې د قرغیزستان اقتصادي فورم د منځنۍ اسیا او سیمې د هېوادونو تر منځ د سوداګریزو اړیکو د پراختیا او د پانګونې د جلبولو لپاره یو مهمه سیمه‌ییزه ناسته ده، چې د حکومتي استازو ترڅنګ د خصوصي سکتور غړي هم پکې ګډون کوي او د ترانزیټ، انرژۍ، کرنې او د سیمه‌ییزو بازارونو د همکارۍ په څېر موضوعات څېړي.

د طالبانو د زندانونو لوړپوړو چارواکو د دوشنبې په ورځ د زندانونو د چارو د سمون په تړاو د یوه ۱۵ ورځني سیمینار په پایغونډه کې وویل، چې په زندانونو کې یې د اصلاح او روزنې هڅې پراخې کړې او د بندیانو لپاره د تعلیم، مسلکي روزنې او دیني زده کړو پروګرامونه نور هم پیاوړي شوي دي.

د طالبانو د زندانونو چارو د سمون ادارې د پالیسۍ او مسلکي چارو مرستیال محمد کاظم طارق له ګډونوالو وغوښتل چې خپلې ترلاسه شوې زده کړې په ورځنیو چارو کې وکاروي او د خپلو مشرانو د لارښوونو اطاعت وکړي.

په دې مراسمو کې د طالبانو د نظامي چارو مرستیال قاري حبیب الله بدر، مالي او اداري عمومي رdیس مولوي عبدالهادي، د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت مرستیال شیخ صدیق الله او د دې ډلې د سترې محکمې د جزا دیوان رییس مفتي عتیق الله درویش تر څنګ د مرکز او ولایتونو د یو شمېر زندانونو رییسانو او مسوولینو هم حضور درلود.

د طالبانو د نظامي چارو مرستیال حبیب الله بدر ویلي، چې د طالبانو له بیا حاکمیت راهیسې د یادې ادارې اړوند زندانونه د «اصلاح او روزنې په مرکزونو» بدل شوي او تر اوسه زرګونه بندیان له دیني، عصري او مسلکي پروګرامونو فارغ شوي دي.

نوموړي له طالب مسوولینو وغوښتل چې له بندیانو سره داسې چلند وکړي چې هغوی د ښو اخلاقو تر اغېز لاندې خپلې تېروتنې جبران او په راتلونکي کې د ګټورو، نېکو او مصلحو وګړو په توګه خپلو ټولنو او کورنو ته ستانه شي.

د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت مرستیال د بندیانو د «شرعي او انساني حقونو» پر خوندیتوب ټینګار کړی او د طالبانو د زندانونو له مسوولانو یې غوښتي چې له زندانیانو سره ښه چلند وکړي.

د طالبانو د زندانونو چارو د سمون ادارې په وینا، په دغه سیمینار کې د مرکز کابل او ۳۳ ولایتونو د زندانونو رییسانو، مرستیالانو او امرینو ته د زندانونو د رهبرۍ، اداري نظم او د زندانیانو د سالمې ساتنې په اړه زده کړې ور کړل شوې دي.

د طالبانو د امر بالمعروف وزارت په داسې حال کې له زندانیانو سره د ښه چلند سپارښتنه کوي، چې دغه وزارت له خلکو، په ځانګړې توګه ښځو سره په ناوړه چلند تورن دی او د خپل نوي قانون له لارې یې د خلکو د ازاد ژوندانه حقونه سلب کړي دي.