څلور کاله کیږي، چې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې لا هم د نړیوال مشروعیت له سیسټم نه بهر پاتې دی. یوازینی استثنا روسیه ده، چې متزلزل رسمیت پېژندلو یې د کابل او مسکو ترمنځ یو محتاطانه تعامل رامنځته کړی، خو مسکو خپله هم په نړیواله کچه منزوي او تر نړیوالو بندیزونو لاندې دی.
د نړۍ له خوا د طالبانو د حکومت په رسمیت نه پېژندل یوازې د طالبانو د ناکامې دیپلوماسۍ پایله نه، بلکې د یوه ملت د سیاسي هویت له منځه تللو، نړیوالې انزوااو د بشري ناورین د ژورېدلو داستان هم دی.
نړیوالې ټولنې، چې له دوحې تړون وروسته د یو «نوي افغان اسلامي»، پرانيستي او مشارکتي حکومت تمه لرله، اوس له یوه تړلي، انحصاري او مشروعیت نهلرونکي « اسلامي امارت» سره مخ ده. د رسمیت نه پېژندلو دا دوام افغانستان له نړیوال مالي نظام، سیاسي تعامل، پراخو مرستو او په کوردننه او بهر سیاسي خبرو اترو څخه محروم کړی دی.
طالبانو پرله پسې هڅې کړې چې له ګاونډیو، سیمهییزو قدرتونو او نړیوالو سازمانونو سره اړیکې ټینګې کړي. هغوی د اقتصادي بندیزونو نرمولو او د افغانستان د کنګل شویو شتمنیو خوشې کولو غوښتنه کړې، خو نړیوالې ټولنې، په ځانګړې توګه لوېدیځ یو واضح شرط وړاندې کړی چې د بشري حقونو درناوی او د ټولو افغانانو د استازیتوب وړ، ټولشموله حکومت جوړول دي.
دا غوښتنه تر اوسه طالبانو نه ده عملي کړې. د طالبانو کابینه، چې په بشپړ ډول د دې ډلې له غړو او ديني عالمانو جوړه ده، د قومي، سیاسي او مذهبي تنوع هیڅ استازیتوب نه کوي.
د رسنیو د ازادۍ او مدني ټولنې پر وړاندې فشارونه هم بېساري زیات شوي، خبریالان تعقیبېږي، غږونه غلی کېږي او مدني فعالان یا په بند کې دي یا جلاوطنه شوي دي. له همدې امله، د نړیوال مشروعیت دروازه، چې د بشري ارزښتونو، مشارکت او زغم له لارې پرانستل کېدای شي، د طالبانو د یو اړخیز دریځ له امله لا هم تړلې پاتې ده.
طالبان یوازې روسیې په رسمیت پېژندلي
پر کابل له واکمنېدو ۱۴۱۷ ورځې وروسته یوازې روسیې د لومړني هېواد په توګه په رسمیت پېژندلي دي.
د روسیې له خوا د طالبانو په رسمیت پېژندل طالبان یو ښه پیل ګڼي، خو د طالبانو نږدې ملګري لا هم د دې ډلې په رسمیت پېژندلو کې محتاط دي.
پاکستان ویلي، د طالبانو په رسمیت پېژندنې کې بیړه نه کوي، خو د طالبانو ترواک لاندې افغانستان کې د ترهګرو پټنځایونه اوس هم د ځان لپاره د دوامداره اندېښنې سرچینه بولي.
ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونو هم یوازې له طالبانو سره د خپلو ګټو په رڼا کې اقتصادي تعامل ته مخه کړې ده.
د طالبانو د حکومت د رسمیت نه پېژندنې په اړه د امریکا، اروپايی ټولنې، ملګرو ملتونو او ګڼو نورو هېوادونو درېځونه یو ډول دي او وايي، تر څو چې طالبان ټول شموله او قانونمند مشروع حکومت ونه لري او د ښځو په اړه خپلې پالیسۍ بدلې نه کړي، د دوی اداره به په رسمیت ونه پېژندل شي.
د طالبانو په لومړۍ دوره کې پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د دې ډلې حکومت په رسمیت پیژندلی و، خو اوس داسې ښکاري، چې د سعودي عربستان له اقدام پرته به نور اسلامي هېوادونه هم د طالبانو په رسمیت پېژندلو ته زړه ښه نه کړي.
د افغانستان د سولې انسټیټیوټ مشر خلیل الله ساپی وايي:« د افغانستان ګاونډي هېوادونه په ځانګړي ډول چین، ایران او پاکستان چې عملا له افغانستان سره دوه اړخیزه ښکیلتیا لري، له دیپلوماتیکې پېژندنې څخه ډډه کوي. دوی له یوې خوا د نړیوالې ټولنې له شرطونو سره همغږي مراعاتوي، خو له بلې خوا د رسمیت نه پېژندنه دغو هېوادونو ته دا امکان ورکوي، چې له طالبانو څخه امتیاز واخلي. دوی کوښښ کوي، طالبان وهڅوي، چې د خپلو امنیتي، اقتصادي او ستراتیژیکو ګټو په خاطر د دوی په مقابل کې نرم دریځ خپل کړي. دوی د نړیوالو اصولو په چوکاټ کې خپل ځانونه خوندي ساتي او هر هغه هېواد چې طالبان په رسمیت و پېژني ممکن له اقتصادي بندیزونو سره مخ شي».
امنیتي ګواښ او د طالبانو ادعاوې
په افغانستان کې د پاکستان پر ضد پاکستاني طالبانو(TTP)، بلوڅ ازادي غوښتونکو ډلې، د ایران پر ضد انصار الفرقان او جیش العدل، د ازبکستان ضد تحریک اسلامي ازبکستان او امارت اسلامي بخارا ډلې، د چین پر خلاف د ایغوریانو وسله والو ډلو حضور او له القاعده ډلې سره د طالبانو اړیکي هغه مسایل دي چې ګاونډي هېوادونه ترې ګواښ احساسوي.
ځینو هېوادونو په مستقیم او غیرمستقم ډول په افغانستان کې د یادو ډلو د حضور په اړه غږ هم پورته کړی دی.
د افغانستان متحدې جبهې مشر جنرال سمیع سادات وايي:«پاکستان، چین، ایران، ازبکستان، تاجکستان او ځینې نور هېوادونه د امنیتي ګواښونو له امله طالبان په رسمیت نه پېژني. په مجموع کې د طالبانو دوام ته ټول ګاونډي هېوادونه د یو امنیتي ګواښ په سترګه ګوري او ډېر باور نه ورباندې کوي. په نړیواله سطحه له نړیوال تروریزم سره د طالبانو اړیکه یو امنیتي تهدید دی. د طالبانو له خوا د یو مشخص سیاسي دریځ نه شتون او له بشري حقونو سرغړونه دا ټول هغه مسایل دې چې طالبان به په رسمیت نه پېژندل کیږي».
طالبان وايي، چې د څلورو کلونو په تېرېدو سره اوس بېلابېلو هېوادونو کې شاوخوا ۴۰ استازولیو کې استازي لري. له دې ډلې په کمو هېوادونو کې د طالبانو استازي د سفیر او شارژدافیر په توګه او په ګڼو هېوادونو کې یوازې سفیر، کونسل او د سفارت د خدماتي دیپلوماټانو په توګه دي. د اروپايي ټولنې یو شمېر هېوادونو له دې ډلې سره تخنیکي اړیکې پیل کړې، چې هدف یې د افغان کډوالو د اخراج لپاره لاره برابرول دي، خو طالبان له دې نه د یوې وسیلې په توګه د استفادې په هڅه کې دي، چې یوه بېلګه یې جرمني ته د اخراج د اسانچارو په توګه د دوو ډیپلوماټانو استول دي.
دمګړۍ په کابل کې د چین، ایران، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرغیزستان، اذربایجان، روسیې، ترکیې، متحده عربي امارات، قطر، اندونیزیا، مالیزیا او سعودي عربستان هېوادونو سیاسي استازولۍ فعالیت کوي.
طالبانو په خپلې څلور کلنې واکمنۍ کې په چین، متحده عربي امارات، ازبکستان روسیه، ترکیه او پاکستان کې د دیپلوماتیکو ماموریتونو سطحه د سفیرانو کچې ته لوړه کړې ده او جرمني، ناروي، هند او اندونیزیا ته یې په ۲۰۲۴او ۲۰۲۵ کال کې دېپلوماتان استولي دي.
په کوردننه د طالبانو ستونزې
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته دې ډلې په حکومتي، خصوصي سکټور او ان د زده کړو په برخه کې پر ښځو سخت بندیزونه لګولي دي.
د طالبانو یاد بندیزونه د ملګرو ملتونو، هېوادونو او نړیوالو سازمانونو له سخت غبرګون سره مخ شوې دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ ادارې «یونېسف» په خپل یوه راپور کې چې د ۲۰۲۵ کال په مارچ میاشت کې یې خپور کړی ویلي، چې د طالبانو له خوا تر شپږم ټولګي پورته ښوونځي ته د نجونو پر تګ
بندیز له امله په افغانستان کې ۲،۲ میلیونه نجونې له زده کړو محرومې شوې دي.
د طالبانو له واکمنېدو وړاندې په افغانستان کې زرګونو ښځو سیاسي فعالیتونه ترسره کول او د افغانستان په رسنیو کې شاوخوا دوه زره ښځینه خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو کار کاوه، خو پر ښځو د طالبانو د بندیزونو په دوام له۲۰۲۱ کال راهیسې ۷۰ سلنه ښځینه خبریالانو خپل مسلک پرېښی دی.
د افغانستان له خبریالانو د ملاتړ سازمان د معلوماتو له مخې، په جمهوریت کې شاوخوا دوه زره ښځینه خبریالانې او رسنیزې کارکوونکې فعاله وې، خو دا شمېر اوس یوازې ۵۵۷ ته راکم شوی دی.
د ښځو د حقونو فعالاني وايي، تر څو چې طالبان د ښځو حقونو ته درناوی ونه وکړي، تر هغه به نړۍ د دوی د حکومت رسمیت پېژندلو ته چمتو نه شي.
د ښځو د حقونو فعاله وږمه توخي وايي:«ښايي په نړۍ کې بل هېڅ داسې هېواد نه وي چې دومره دې د ښځو حقونه پکې تر پښو لاندې شوي وي. دا یوازې طالبان دې چې پر ښځو ظلم کوي او تر څو چې طالبان د ښځو حقونو ته درناوی ونه لري، نړۍ به دوی هېڅکله په رسمیت ونه پېژني. اوس خو روسیې طالبان په رسمیت پېژندلي دي، دا هېواد او که راتلونکي کې بل هر هېواد د طالبانو د رسمیت پېژندلو په اړه هڅه وکړي هغه ټول د طالبانو د ظلمونو شریکان دي».
سیاسي ګوندونه لغوه او فعالیتونه یې ممنوع دي
د طالبانو له خوا د سیاسي ګوندونو او خوځښتونو پر فعالیت هم بندیز لګول شوی او د دې ډلې په حکومتي سیسټم کې یوازې د طالبانو غړي او پلویان ګډون لري.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د افغانستان په عدلیې وزارت کې ۷۲ سیاسي ګوندونه په رسمي ډول ثبت وو. د راپورونو له مخې، یادو ټولو ګوندونو په ګډه شاوخوا ۳۰۰ زره تر ۴۰۰ زره پورې غړي لرل.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د یادو ګوندونو پر سیاسي فعالیت بندیز ولګول شو او هېڅ ګوند، ټولنې او خوځښت ته د سیاسي فعالیت اجازه نه ورکول کېږي.
د طالبانو د عدلیې وزارت ویلي، چې ټول سیاسي ګوندونه او ټولنیز سازمانونه لغوه شوي او له دغو ادرسونو هېڅوک د سیاسي فعالیت حق نه لري.
طالبانو د عدلیې وزارت د سیاسي ګوندونو اړوند ریاست هم له تشکیلاتو اېستلی دی.
طالبانو خبرداری ورکړی، چې د ګوندونو په نوم هر ډول کړنه ناقانونه ده او که د کومې ډلې له خوا پر دغه شان دریځونو ټینګار کېږي، نو له قانوني او شرعي چلند سره به مخامخ شي.
د سیاسي ګوندونو ډېره برخه مشران له هېواده بهر وتلي، خو د حزب اسلامي مشر ګلبدین حکمتیار لا هم افغانستان کې اوسیږي.
د طالبانو د حکومت ټولې پرېکړې د امیرالمومنین په نوم شخص له خوا ترسره کیږي او د کابینې په تشکیل کې یې ټول وزیران پخواني جنګي قوماندانان او ملایان دي.
د څلورو کلونو په تېرېدو سره لا هم د یادې ډلې ټوله کابینه سرپرسته ده او دوی ویلي، چې د افغانستان پخوانی اساسي قانون نه مني، خو خپله هم تراوسه د یوه اساسي قانون پر جوړولو نه دي بریالي شوي.
نړیواله ټولنه او هېوادونه وايي، طالبانو په دې کار سره د ټول شموله حکومت جوړولو ژمنه تر پښو لاندې کړې ده او دا ډله د سختګیرانه پالیسیو له امله په افغانستان کې هم له داخلي مشروعیت او د ټولنې د پراخې برخې له ملاتړه برخمن نه دي.
په کندهار کې یو قومي مشر چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي، وايي:« خلک د طالبانو له کړنو خوشحاله نه دي، ولس باندې هره ورځ بندیزونه لګول کیږي. ځوانان ټول د امر بالمعروف دبندیزونو له امله شکایت کوي. مشرانو خپلې دروازې د خلکو پر مخ تړلې دي، یوازې مشخص کسان له مشرانو سره لیدلی شي. خلک له ډاره وایي چې بیعت یې کړی دی، کنه هېڅوک د طالبانو له چلند او د حکومتدارۍ له ډول څخه راضي نه دي».
له بشري حقونو څخه سرغړونه په ځانګړې توګه په عام محضر کې تورنو ته کسانو بدني سزاګانې، اعدامونه، د پخوانیو نظامیانو ربړونه، د طالبانو د ځینو چارواکو له خوا شخصي زندانونه او د ټولنیزو ازادیو سلبولهم ددې لامل ګرځېدلي، چې د دې ډلې د رسمیت پېژندلو چاره وځنډوي.
د ملګرو ملتونو او نړیوالو بشري سازمانونو پر غبرګونونو سربیره طالبان نږدې هره ورځ یا دوو ورځو کې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې تورنو کسانو ته بدني سزاوې ورکوي.
شنونکي وايي، که څه هم ځیني هېوادونه د اړتیا له مخې، له طالبانو سره سوداګریزې اړیکي پالي، خو بشري حقونو ته له درناوي،داخلي مشروعیت او ټولشموله حکومت پرته د هېوادونو له خوا د دې ډلې د حکومت رسمیت پېژندل ناشوني ښکاري.
که څه هم طالبان له نشه يي توکو سره د مبارزې خبرې کوي؛ خو د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو موندنې ښيي، چې یو شمېر طالب چارواکي او سیمه ييز قومندانان د اومان په دې نوي کاروبار کې ښکېل دي.
پر نشه يي توکو د طالبانو له بندیزونو وروسته افغانستان انټرنشنل ـ پښتو په کندهار، هلمند، فراه، زابل، غور او ارزګان کې له ۴۰ ورځو پرله پسې تعقیب وروسته د خپلو سرچینو له لارې موندلي، چې لا هم په دې ولایتونو کې د اومان بوټي د راټولولو او ایپډرین استخراج پټ مرکزونه فعاله دي.
سیمه ییزو سرچینو ویلي، دا یوه نوې صنعتي نشه ده چې د طالبانو تر سیوري لاندې پر مخ روانه ده.
په سوېل کې یو شمېر کروندګر وايي: «د طالبانو ځیني قوماندانان د ایپډرین تولید او قاچاق ته اجازه ورکوي، یا له دې شبکو مالیات اخلي.»
ایفډرا (Ephedra) چې په سیمه ییزه توګه د اومان په نوم پېژندل کیږي یو بوټی دی، چې د افغانستان په مرکزي او سوېلي غرنیو سیمو په خاص ډول غور، دایکنډي او ارزګان کې په طبیعي ډول وده کوي، چې اوس په افغانستان کې په چټکۍ سره د کرېسټال په صنعت کې په یو مهم عنصر بدل شوی دی.
د راپورونو له مخې، دا مواد د نیمروز، فراه او بلوچستان له لارې ایران، ترکیې او تر دې دمه اروپا ته هم رسېږي.
د طالبانو مشر هبت الله اخونزاده د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په میاشت کې د یوه فرمان له مخې د نشه يي توکو پر کښت او قاچاق بندیز ولګاوه؛ خو له دې سره سره ګاونډيو هېوادونو په وار-وار ویلي، چې له افغانستان څخه د نشه یي توکو قاچاق ډېر شوی دی.
که څه هم نړۍ د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د تریاکو له کښت او قاچاق سره اشنا ده، خو اوس بیا یوه نوې نباتي نشه يي سرچینه د نړۍوالو او سیمه ییزو اندېښنو لامل شوې ده
سرچينې وایي، چې د تاریاکو د بندېدو له کبله د اومان قاچاق په وروستيو کلونو کې دومره پراخ شوی، چې د نشه یي توکو د نړۍوالو څارونکو ادارو پام یې ځان ته اړولی دی.
د اومان ګټه څوک وړي، کروندګر که قاچاقبر؟
د طالبانو تر واک لاندې په لرو پرتو سیمو کې د خدماتو نشتوالی، بېکاري، د اصلاح شویو کښتونو په برخه کې له بزګرو سره د مرستې نه کول او د لرو سیمو د یوه پراخ نفوس له پامه غورځول او له امکاناتو لرې ساتل د دې لامل شوی، چې کلیوال او کروندګر کوکنار د خپلو عایدو یوه مهمه سرچینه وبولي.
پر کوکنارو د طالبانو بندیز زرګونو بزګرانو او کروندګرو ته اقتصادي ضربه ورکړې او اوس په ډېرو لرو سیمو کې کروندګرو د اومان بوټي ټولولو ته مخه کړې.
د روزګان د دهراود ولسوالۍ اوسېدونکی حاجي امان الله د دې بوټي په اړه وايي: «اومان بوټی په غرونو کې په طبیعي ډول شین کېږي، کرنه، اوبه یا خاص زحمت نه غواړي. خلک یوازې غرونو ته ورځي، دا راټولوي، وچوي او بیا یې منځګړي یا قاچاقبران پېري، همدا سادګي او چټکه ګټه ده چې بزګران یې دې کار ته هڅولي دي.»
کروندګر باور لري، چې د اومان بوټي راټولول یوه پټه خو فعاله سوداګري ده، چې د دوی په خبره د دې بوټي تقاضا ورځ تر بلې لوړېږي او د نشه يي توکو پټه اقتصادي کړۍ یې پیاوړې ساتلې.
حاجي امان الله وايي، چې په بازار کې د وچ شوي اومان بیه شاوخوا ۴ سوه افغانۍ ده او ورځنۍ تر لاسه شوي عواید یې تر نورو کرنیزو کارونو ډېر لوړ دي.
نوموړی وايي، چې ډېری وخت ماشومان، ځوانان او حتی ښځې هم په غرنیو سیمو کې دغه بوټي راټولوي.
د کوکنارو او نورو نشه يي توکو د کښتونو په څېر د اومان بوټي ګټه هم تر ډېره د کروندګرو او کلیوالو پر ځای قاچاقبر تر لاسه کوي.
همدغه کلیوال سپین ږیری امان الله وايي: «د کوکنارو د کښت ګټه هم بزګرانو نه، قاچاقبرو او ټولوونکو تر لاسه کول، لویو کاروبارویانو ته یې ډېره ګټه رسېده، موږ بزګران چې تر مصرف شوي عواید چې لږ ګټه به پاتې شوه موږ به خوښ وو، خو د اومان ګټه دا ده، چې کر، کښت او مصرف نه غواړي خو بیا یې هم ډېره ګټه قاچاقبر او ښکېلو لویو کسانو ته رسېږي.»
د امان الله په خبره، له تېر یوه کال څخه د فقر د زیاتېدو، محدودو اقتصادي فرصتونو او د نشه يي توکو د نړۍوالې تقاضا له کبله زیات بزګران اومان د بدیل عاید په توګه استفاده کوي.
اومان اقتصادي سرچینه که یو بل ناورین
د سوېلي ولایتونو اوسېدونکي وایي، چې اقتصادي ستونزو، بې کاري او د کوکنارو بندیز دوی دې ته اړ کړي، چې د اومان راټولولو ته مخه کړي.
سرچينې وايې، چې د هلمند، روزګان، غور، دایکنډي، کندهار، بامیان او فراه ولایتونو په ځینو ولسوالیو کې دا کاروبار ورځ تر بلې پراخېږي.
د هلمند ولایت د سنګین ولسوالۍ یو اوسېدونکی اسدالله چې د اومان د پروسس یوه کارخانه لري، وایي چې د کوکنارو له بندیز وروسته دا نوی کاروبار د خلکو لپاره د عاید یوه مهمه سرچینه ګرځېدلې.
نوموړی زیاتوي: «د هلمند هر کس اوس په دې کاروبار اخته دی، که له ۵ څخه تر ۷ لکه افغانیو ولګول شي، دوه میاشتې وروسته دوه برابره جوړوي، ډېر ساده کار دی، یوه ژرنده، یو لوښی او څو بېلره بسنه کوي.»
د اسدالله په خبره، د دې کاروبار اسانتیا او ګټه دومره ده چې عام خلک له غرونو څخه اومان راټولوي او بیا یې د نشه يي توکو کاروباریان په ټیټه بیه اخلي.
نوموړی وايي: «دا بوټی بیا د ساده تېزاب، اوبو او حرارت له لارې د ایفیډرین په ماده بدلېږي، چې له هغه وروسته ترې شیشه یا کرسټال جوړېږي.»
د روزګان ولایت یو اوسېدونکی ندا محمد وايي، دا بوټی اوس د سیمې د خلکو لپاره د یوې ورځنۍ مزدورۍ یا عاید سرچینه ګرځېدلې.
ده وویل: «د اومان راټولولو کار دومره زیات شوی چې خلک هره ورځ څلور یا پنځه کسان ګوماري، چې له غرونو دا بوټی راټول کړي، د ورځې له زرو تر دوه زرو افغانیو پورې پیدا کوي، دا ښه کاروبار دی، ځکه ډېر خلک پکې مصروف شوي دي.»
د کندهار له لرې پرتو ولسواليو نېش، میانشین، خاکرېز او یو شمېر نورو سیمو څخه هم معلومات تر سره شوي، چې ډېری سیمه ییز اوسېدونکي د اومان په راټولولو بوخت دي او یو شمېر سیمه ییز قومندانان یې همکاري کوي.
د کندهار د نېش ولسوالۍ یو اوسېدونکی عبدالله په دې اړه وايي: «د اومان پاڼې وچېږي، ژرنده کېږي، په تېزابو کې شپه پاتې کېږي، بیا اېشول کېږي، یو ډول ژېړ ځګ پیدا کوي، چې له هغه نه کرسټال جوړېږي.»
د یوناني بوټو یو پخوانی پلورونکی عبدالعلي چې اوس د نشه يي توکو له کاروبار سره نږدې دی، وایي چې دا بوټی له پخوا د خلکو د ټوخي او زکام لپاره کارېده خو اوس یې بله بڼه خپله کړې.
هغه زیاته کړه: «موږ کلیوال خلک یو، ډاکټر نه لرو، همدا بوټی له پېړیو راهیسې زموږ د کورنیو درمل دي، خو اوس خلک دا بوټی د نشه يي موادو لپاره کاروي، خطرناک شوی خو عاید یې زیات دی.»
د طالبانو د ادارو له خوا بندیزونه هم وخت ناوخته لګول شوي، خو د راپورونو له مخې دغه کاروبار لا هم پټ دوام لري.
د هلمند د سنګین، باغران، موسی کلا، د کندهار د خاکریز، نېش غورک او د روزګان د ګېزاب او خاص روزګان په غرنیو سیمو کې خلک د ورځې له ماسپښینه تر ماښامه بوټي راټولوي، بیا یې پر ټیټه بیه پلوري.
سره له دې چې طالبان وایي، د اومان د تولید مخنیوی یې کړی او پر کارخونو یې بندیزونه لګولي، خو سیمه ییز واقعیتونه بیا بله کیسه کوي.
خلک وایي، له مجبورۍ څخه دا بوټي راټولوي، نشه يي کاروباریان یې پروسس کوي او له افغانستانه بهر ته یې صادروي.
په ټوله کې اومان چې پخوا د زکام او ټوخي بوټی وو، اوس د افغانستان د اقتصادي ناورین، بې کارۍ، جګړې او قاچاقي بازارونو په سیوري کې د یوه نوي نسل ژوند ته بلا ګرځېدلې.
د اومان په اړه د طالبانو دريځ؟
اومان اوس د نشه يي اقتصاد یوه مهمه سرچینه ګرځېدلې، په دې سوداګري کې تر ډېره د طالبانو سیمه ییز قوماندانان ښکېل دي، چې له امله یې د طالبانو حکومت د دې نوي ګواښ پر وړاندې له سختو ننګونو سره مخ دی.
د طالبانو د نشه يي توکو پر وړاندې د مبارزې اداره وايي، چې په تېر یوه کال کې یې د متامفتامین په ګډون د نشه يي موادو د تولید ۱۴۰۰ کارخونې او لابراتوارونه تخریب کړي او نږدې ۱۴ زره قاچاقبران او کاروباریان یې عدلي ادارو ته ورپېژندلي دي.
د دې تر څنګ چارواکي وايي، چې د نشه يي توکو پر ضد د خپلو اقداماتو په ترڅ کې یې د ایفدرایا اومان تولید ۸۰ سلنه راکم کړی.
خو د سیمه ییزو او نړۍوالو ادارو معلومات بیا یو بل انځور وړاندې کوي.
د ایران د نشه يي توکو د مبارزې مشر سکندر مومني چې د نشه يي توکو پر ضد د ملګروملتونو د کمېسیون په غونډه کې یې خبرې کولې، ویلي چې د روان لمریز کال په لسو میاشتو کې له افغانستانه ایران ته د مصنوعي نشه يي توکو قاچاق کې شل سلنه زیاتوالی راغلی.
نوموړی زیاتوي، چې دوی د تریاکو د کښت د کمېدو هرکلی کوي، خو لا هم د افغانستان له لورې د مصنوعي نشه يي موادو په ځانګړي ډول متامفتامینو قاچاق دوام لري.
د طالبانو چارواکي بیا ټینګار کوي، چې د نشه يي موادو د قاچاق مخنیوی یې جدي نیولی.
د نشه يي توکو پر ضد د مبارزې ادارې مشر مولوي عبدالحق همکار وايي، چې د دوی د عملیاتو په ترڅ کې په وروستیو درېیو میاشتو کې نږدې ۸۴ زره کیلوګرامه اومان نیول شوي او ۲۷ د متامفتامین د تولید کارخونې له منځه وړل شوې دي.
په کندهار کې د طالبانو د نشه یي توکو سره د مبارزې ادارې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، دا بوټی د ۲۰۲۱ کال په ډسمبر کې په غور، فراه، بامیان،روزګان، هلمند او نیمروز ولایتونو کې له بندیز سره مخ شو، خو لا هم د هغو کسانو له لورې راټولېږي، چې له اقتصادي مجبورۍ یا د نشه يي بازار له تقاضا سره مخ دي.
د ایفدرا پراخ شتون او له هغه نه د متامفتامین د ترلاسه کولو اسانه پروسه د طالبانو هڅې له سترو خنډونو سره مخ کړې دي.
سره له دې چې طالبان وایي د نشه يي توکو د قاچاق، تولید او کاروبار پر ضد مبارزه جدي ده، خو لا هم د نشه يي موادو نړۍوال بازارونه د افغانستان د مصنوعي نشه يي توکو له نفوذ څخه خلاص نه دي.
کارپوهان باور لري، تر هغه چې د افغانستان اقتصادي ستونزې، د قانون حاکمیت، شفافیت او سیمه ییزه همکاري پیاوړې نه شي، د نشه يي اقتصاد د بدیل موندل به یو اوږد او ستونزمن بهیر وي.
شفاف بندیز خو پټ کاروبار؛ د اومان بوټي قاچاق او پروسس کې د سیمه ییزوچارواکو لاس
په داسې حال کې چې د طالبانو حکومت په رسمي بڼه د نشه یي توکو پر کر، تولید، استعمال او قاچاق بندیز لګولی او له نړۍوالو سره یې د دغې مبارزې ژمنې تازه کړي، خو د افغانستان انټرنشنل - پښتو موندنې، سیمه ییزې سرچینې او عیني شاهدان وايي، د اومان په تولید او قاچاق کې د طالب چارواکو، مخکېنیو لویو قاچاقبرانو او د ځینو سیمه ییزو چارواکو لوی لاس دی.
د طالبانو د لومړۍ دورې تر ټولو لوی مالي ملاتړی حاجي بشر نورزی چې د طالبانو په دویمه دوره کې د امریکا له بنده ازاد شوی او اوس کندهار کې اوسېږي، د طالبانو د دفاع وزارت مرستیال ملا قیوم ذاکر، د ننګرهار والي نعیم بړېڅی، د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت الله بدري مشهور په ګل اغا او د هغه کورنۍ، یو شمېر والیان او سیمه ییزو قومندانانو د نشه یي توکو د تولید، قاچاق او کاروبار په پروسو کې ښکېل دي.
سرچینې وایي، چې اومان نوی کاروبار هم تر ډېره د همدې کسانو کړیو پراخ کړی او غواړي دغه پروسه په پټه خو په پراخ ډول مخ ته یوسي.
که څه هم د طالبانو د نشه یي توکو پر ضد د مبارزې ادارې څو ځله ویلي، چې دوی د اومان پر راټولولو، سوداګرۍ او پروسس بندیز لګولی؛ خو په ډېرو سیمو کې لا هم د اومان بوټي ټولونه او د کرېسټال توليدي کارخونې فعاله دي.
د کندهار د نېش ولسوالۍ یو ځایي اوسېدونکی چې د امنیتي ګواښونو له امله نه غواړي نوم یې واخیستل شي، وایي:«په سیمه ییزه کچه ولسوالان او قوماندانان د دغه بوټي په قاچاق او پروسس کې رول لري، عام خلک نشي کولای دغه د تولید په ډول استفاده او یا هم وپلوري، خو ځايي چارواکي د خپلو خاصو کسانو په مرسته دغه بوټي راټولوي، دلته یې ژرنده کوي او بیا هغو سیمو ته یې لېږي چې ترې ښېښه جوړېږي.»
د معلوماتو له مخې، د اومان څلور کیلوګرامه له سل تر درې سوه افغانیو پلورل کېږي او له هرو ۳۰ کیلوګرامه بوټي څخه یو کیلو ایفېډرین تولیدېږي.
د طالبانو مرکزي چارواکي پرلهپسې ادعا کوي، چې دا کاروبار بند شوی، خو د بېلابېلو ولایتونو له دننه داسې راپورونه ترلاسه کېږي چې دا فابریکې لا هم فعالې دي.
یوه سرچینه وایي، چې د فراه د بکوا ولسوالۍ، د هلمند سنګین، موسی کلا او ګرشک سیمو کې اوس هم د ښېښې د تولید فابریکې فعالې دي.
له دې څرګندېږي، چې طالبان یا له دې کاروباره ناخبره دي چې دا احتمال کم دی، یا یې په شعوري ډول اجازه ورکړې او یا هم دغه فعالیتونه د سیمه ییزو چارواکو له لوري د «اقتصادي ځانبساینې» یوه پټه سرچینه ګرځېدلې ده.
د کندهار ولایت د نېش ولسوالۍ اوسېدونکي وایي، د طالبانو په منځ کې د نشه يي بوټي اومان د کنټرول او قاچاق پر سر جدي شخړې راولاړې شوي، چې له امله یې وسله والې نښتې هم شوې دي.
عیني شاهدان وایي، د طالبانو دوه ډلې په تېر یوه کال کې څو ځله د کندهار په نېش ولسوالۍ کې یو بل سره جنګېدلي او مرګژوبله یې هم اړولې ده.
یو ځایي اوسېدونکی په دې اړه وايي: «په تېر یوه کال کې یوازې په نېش ولسوالۍ کې دوه ځله نښته وشوه، د طالبانو یوه ډله هڅه کوي د اومان کاروبار بند کړي، خو بله ډله چې له مرکزه راغلې او له پخوانیو جهادي قوماندانانو سره اړیکې لري، دغه بوټی راټولوي، پروسس کوي او نورو سیمو ته یې وړي.»
دی زیاتوي:«د طالبان تر منځ دا شخړه یوازې د یوه دیني فرمان نه ده، بلکې اوس یوه مالي شخړه ده، یو اړخ یې د شېخ د امر تطبیق ګڼي، بل یې د غنیمت او حلال رزق یوه لاره بولي.»
د سیمې خلک وایي، له کندهار څخه مرکزي ادارې ته څو ځله راپورونه ورکړل شوي، خو د دوی په خبره لا هم د کوم واقعي اقداماتو نښې نه تر سترګو کېږي.
د راپورونو له مخې، د طالبانو تر منځ د ایفېډرا بوټي پر سر اختلاف یوازې د نېش په ولسوالۍ کې نه، بلکې په نیمروز، هلمند، فراه او ارزګان کې هم شوی.
سرچینې وایي، ځینې وختونه د مرکزي ادارې مداخله هم ځای نه نیسي، ځکه ښکېلې ډلې هره یوه ځان ته دلایل لري.
د نشهیي توکو خلاف د طالبانو رسمي سیاست یو مخ ښکاري، خو له ولایتي شواهدو، سیمه ییزو خلکو، اقتصاد او کیمیاوي پروسو څخه څرګندېږي، چې طالبان د اومان په پټ کاروبار کې یا مستقیما ښکېل دي یا یې د «سخت دریځه قانون» تر سیوري لاندې ځینې چارواکي دا تجارت پرمخ وړي.
نړۍوال غبرګون؛ شک او شبهه
سره له دې چې د طالبانو ادارې پرله پسې ادعا کوي، چې د نشه يي توکو پر وړاندې یې بې سارې مبارزه پیل کړې، خو د دې مبارزې اړوند نړۍوال شکونه ورځ تر بلې ډېرېږي.
تازه معلومات ښيي، چې د افغانستان د مصنوعي نشه يي توکو قاچاق نه یوازې دوام لري، بلکې د ځینو ګاونډیو هېوادونو د رسمي شمیرو پر اساس زیات شوي هم دي.
نړۍوال په ځانګړي ډول د ایران له خوا وړاندې شوي راپورونه د طالبانو هغه ادعاوې تر پوښتنې لاندې راولي، چې وايي د نشه يي توکو پر ضد یې کړي دي.
د ایران د نشه يي توکو ضد ادارې مسوول محمد حسین نازري اصل اعلان کړی، چې په۱۴۰۱کال کې شاوخوا ۷۱۶ ټنه نشه یي توکي نیول شوي دي.
د ایران د نشه يي توکو ضد پولیسو مشر ایرج کاکاونډ بیا ویلي، چې د ۲۰۲۳ کال له مارچ څخه د کال تر پایه شاوخوا ۴۷۰ ټنه نشه يي توکي ضبط شوي، چې دا د ۲۰۲۲ کال په پرتله ۲۱ سلنه زیاتوالی ښيي.
د ایران د نشه يي توکو ضد مبارزې چارواکي وایي، یوازې د تهران ولایت د امنیتي ځواکونو له خوا د ۲۰۲۵ کال له پيل تر مارچ پورې ۱۹ ټنه نشه یي توکي ضبط شوي چې دا ارقام د هېواد په کچه د نورو ولایتونو له کشفونو سره ښيي چې قاچاق لا هم دوام لري.
د ایران د نشه یي توکو پر ضد د ادارې مشر سکندر مومني په ویانا کې د ملګروملتونو د نشه یي توکو نړۍوال کنفرانس ته په خپله وروستۍ وینا کې ویلي: «یوازې د روان هجري لمریز کال په لومړیو ۱۰ میاشتو کې له افغانستانه ایران ته د مصنوعي نشه یي توکو په قاچاق کې ۲۰ سلنه زیاتوالی راغلی.»
بشري زیانونه؛ ماشومان او د ځوانانو قربانۍ
ځوانان چې له اومان څخه د اېفېډ د استخراج پر مهال د تېزابو بویونه تنفس کوي، له ساه بندۍ، سر درد او حتی فلج سره مخ کېږي.
د سیمې خلک وایي، چې دا کار تر ډېره جبري یا د بېوزلۍ له امله ترسره کېږي.
د ملګرو ملتونو د نشهیي موادو څار اداره (UNODC) څو ځله خبرداری ورکړی، چې اېفېډرا د یو نوي نشه يي بحران سرچینه ګرځېدلې ده.
د ایران حکومت ادعا کوي، چې د نړۍ د اوپیوم او نورو نشه یي توکو د کشف او نیولو ۸۰ تر ۹۰سلنه یې دوی تر سره کوي او هر کال یې لویه برخه له افغانستانه وارد شوي توکي وي.
د ملګرو ملتونو د UNODC راپورونه دا هم ښيي چې په ۲۰۲۱ کې د افغانستان د مېتامفټامین (کرېسټال) نیونه له ۱۰۰ کیلوګرامه څخه تر ۲,۷۰۰ کیلوګرام ته لوړه شوې.
راپورونه وایي، په ۲۰۲۳ کال کې ایران ۶۶۲ ټنه بېلابېل نشه یي توکي ضبط کړي چې زیاتره یې د افغانستان څخه وارد شوي.
په تېرو څلورو کلونو کې په ایرن کې د اعدام شویو افغانانو شمېر
د وروستیو شمېرو له مخې، په ایران کې د نشه يي توکو په تړاو د تورنو افغان زندانیانو د اعدام کچه په بې سارې ډول لوړه شوې ده.
یوازې په ۲۰۲۴ میلادي کال کې ۸۰ افغان بنديان اعدام شوي، چې دا شمېر د تېرو درېیو کلونو په مجموع کې تر ټولو لوړ دی.
د مستندو معلوماتو پر بنسټ، په تېرو څلورو کلونو کې د افغانانو د اعدامونو شمېر په لاندې ډول لوړ شوی دی:
په ۲۰۲۱ کال کې په ایران کې ۵ افغان بنديان، په ۲۰۲۲ کال کې ۱۶ افغان بنديان، په ۲۰۲۳ کال کې ۲۵ افغان بنديان او په ۲۰۲۴ کال کې ۸۰ افغان بنديان اعدام شوي دي.
د دې شمېرو له مخې، یوازې په ۲۰۲۴ کال کې تر ۶۲ سلنه زیات اعدامونه ثبت شوي، چې دا د پام وړ زیاتوالی ګڼل کېږي.
دا بدلون نه یوازې احصایوي، بلکې سیاسي او بشري بڼه هم لري.
د راپورونو له مخې، له افغانستانه ایران ته د مصنوعي نشه يي توکو، په ځانګړې توګه اېفېډرا قاچاق زیات شوی، چې له امله یې نیونې او سختې جزاګانې ډېرې شوې دي.
افغان کروندګر پر نشه يي توکو د طالبانو د بندیز د توپيریز حکم پر عملي کولو نیوکې کوې او وايي، چې د افغانستان په سوېل کې د طالبانو لوړپوړي قومندانان او چارواکي د خپلو کړیو او ملکي کسانو په مټ په پراخ ډول د نشه يي توکو کاروبار دوامداره ساتلی او یوازې دغه بندیزونه پر عامو کروندګرو عملي کېږي.
د ارزګان د دهراود ولسوالۍ اوسېدونکی حاجي امان الله د کروندګرو او سیمه یيزو اړمنو خلکو د اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د اومان ټولول مناسب ګڼي.
هغه وايي: «د اومان بوټي راټولول تر ټولو اسانه او ارزانه لاره ده، چې د پلور مارکېټ ته یې لاسرسی هم ساده خبره ده.»
د نړۍوالو بندیزونو، بېکارۍ او بېوزلۍ له امله د خلکو ژوند ورځ تر بلې ستونزمن شوی. که څه هم طالبان هڅه کوي، چې خپل اقتصادي نظام پیاوړی کړي؛ خو د نړۍوالې ټولنې سره د اړیکو کمزورتیا او د مرستو نشتوالی د دغه هڅو مخه نیسي.
په دغه راپور کې به د طالبانو د حکومت اقتصادي وضعیت او پر وړاندې یې شته خنډونه وڅېړل شي.
که څه هم افغانستان له ۲۰۲۱ کال وړاندې له بېوزلۍ او اقتصادي کړکېچ سره مخامخ و؛ خو د طالبانو په بیا واکمنېدو دغه کړکېچ لاپسې پراخ شو او د هرې ورځې په تېرېدو ژورېږي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (OCHA) د ۲۰۲۴ کال د راپور له مخې؛ څه باندې ۲۴ مېلیونه افغانان بشري مرستو ته بېړنۍ اړتیا لري، چې دا د ټول نفوس نږدې ۶۰سلنه جوړوي.
د طالبانو په واکمنۍ کې د بېکارۍ څپې
پر افغانستان د طالبانو د بیا واکمنۍ څلور کاله پوره شول؛ خو، په دغه څلورو کلونو کې په دغه هېواد کې د نورو ستونزو ترڅنګ د فقر او بېوزلۍ کچه خپل وروستي حد ته رسېدلې او اقتصادي وضعیت خورا اغېزمن شوی دی.
عام افغانان وایي، د طالبانو له بیا راتګ وروسته یې روزګار خراب شوی او د بېکارۍ له کبله په تنګ شوي او د ژوند د بقا لپاره څه په لاس کې نه لري.
ډېری هغه افغانان چې خپلې دندې او کارو بارونه یې له لاسه ورکړي وایي، فقر او بېوزلۍ یې پر ژوند او ورځنیو چارو سيوری غوړولی او روان حالت نور له زغمه وتلی دی.
ځینو کابل مېشتو له افغانستان انټرنشل ـ پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې اقتصادي وضعیت يې ورځ تر بلې کړکېچن کېږي او د طالبانو حکومت باید ژر تر ژره خلکو ته کاري فرصتونه رامنځته کړي؛ څو له هېواده د ځوانانو د تېښتې مخنیوی وشي.
د کابل یو اوسېدونکی نعمان وایي:« ما مخکې په یوه بهرني دفتر کې دنده لرله، تنخوا مې ښه وه ګوزاره مو کېده او له ژونده راضي وم؛ خو د طالبانو له راتګ سره زموږ پروژه ونه غځول شوه او موږ ته یې ځواب راکړ. ډېر وخت کېږي، چې له یوه ملګري سره مې چې د موټرو د پېر او پلور کار کوي ځان بوخت کړی؛ خو له سختو اقتصادي ستونزو سره مخامخ یم. روزګار مې خراب دی او د ځینو مجبوریتونو له کبله دباندې هم نه شم تلای.»
په دې اړه بیا د کابل یوه اوسېدونکې شبنم وایي:« ما په یوې حکومتي ادارې کې دنده لرله تنخوا مې دومره نه وه؛ خو د دې هیله مې لرله، چې پرمختګ وکړم او په ښه ځای کې به دنده پیدا کړم. اوس خو تاسو هم خبر یاستئ، چې حکومت ډېری ښځینه کارکوونکې په کورونو کېنولې دي. هیله مو دا ده، چې موږ ته لازم کاري فرصتونه برابر شي.»
له بل پلوه د کندوز ولایت اوسېدونکې صابره «مستعار نوم» چې له کلونو راهیسې د دغه ولایت د مرکز د نجونو په یوې لېسه کې یې د ښوونکې دنده لرله وايي، د طالبانو په راتګ او له شپږم ټولګي پورته د نجونو پرمخ د ښوونځیو د دروازو له تړل کېدو وروسته یې اقتصادي وضعیت ګډوډ شوی دی.
نوموړې وايي، چې طالبانو د دې په ګډون په دغه ولایت کې ډېری ښځینه ښوونکې چې له شپږم ټولګي پورته نجونو ته یې درسونه ورکول؛ په کور کېنولې دي.
صابره وایي:« کله چې ښوونځي بند شول طالبانو وویل، چې تاسو په کور کېنئ موږ بیا احوال درکوو؛ خو تراوسه مو برخلیک نه دی روښانه. په معاشونو مو مخکې څه ناڅه ګوزاره کېده؛ خو اوس د میاشتې پنځه زره افغانۍ راکوي، موږ په اوونۍ کې دوه ځلې ښوونځي ته د حاضرۍ د لاسلیک لپاره ځو؛ خو نیمایي معاش مو په کرایه کې ځي.»
صابره چې څلور ماشومان لري وايي، خاوند یې د روشن مخابراتي شبکې د یوې ستنې ساتونکی دی او د هغه تنخوا هم دومره نه ده چې د دوی ګوزاره پرې وشي.
تر دې وړاندې نړۍوال بانک هم ویلي و، د ځوانانو ګومارنه یوه د پام وړ ننګونه ده چې په هرو څلورو ځوانو افغانانو کې یو یې بېروزګاره دی.
په افغانستان کې د کارګرو ملي ټولنه وایي، دا مهال په افغانستان کې شاوخوا ۱.۵ مېلیونه کاري ځواک وزګاره دی چې ورسره د بېکارۍ کچه هم خورا لوړه شوې ده.
که څه هم په افغانستان کې د تېر حکومت پرمهال یوشمېر ځوانانو له بېکارۍ سر ټکاوه؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې کاري فرصتونه لا محدود شوي دي.
د طالبانو د سختو تګلارو له امله په دولتي ادارو کې د ښځو په کار بندیزونه ولګېدل او دغې ډلې د ټاکنو کمېسیون، د اردو، د بشري حقونو خپلواک کمېسیون او د ښځو چارو وزارت په څېر د تېر حکومت ځینې ادارې لغوه کړې، چې ورسره ګڼ کارکوونکي بېکاره شول.
له بل پلوه د بودجو د سخت کمښت له امله هم ځینو نړۍوالو بنسټونو او سازمانونو په افغانستان کې خپل فعالیتونه او پروګرامونه محدود کړي، چې تر ډېره ښځې یې له امله اغېزمنې شوې دي.
د افغانستان پخواني ولسمشر محمد اشرف غني په دغه هېواد کې بېوزلي او د حل لارو په اړه یې د خپلو غږیزو پوډکاسټونو په یوې لړۍ کې ویلي، چې د افغانستان د نفوس نیمه برخه په مطلقې بېوزلۍ کې ژوند کوي او د خلکو درېیمه برخه د یوې یا دوه ډوډیو د اخیستو توان نهلري.
پخواني ولسمشر همدا راز ویلي، که اوسني اقتصادي وضعیت کې بدلون رانه شي او په همدې ډول دوام وکړي؛ نو دا د تدریجي مرګ لاره ده.
هاخوا طالبانو بیا په تېرې چنګاښ میاشت کې له قطر سره د ۷۰۰ افغان کارګرو د لېږد هوکړه وکړه.
د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت ویلي، د قطر له دولت سره یې تازه د افغان کارګرو د استولو په تړاو هوکړه کړې او د دغه بهیر په لومړي پړاو کې به ۷سوه کسان یاد هېواد ته واستول شي.
د کابل اوسېدونکی نعمان که څه هم د طالبانو له دغه اقدامه هرکلی کوي؛ خو وايي په افغانستان کې د بېروزګارۍ روانې کچې ته په کتو دغه هڅه بیخي وړه ده.
نوموړی وايي، قطر ته اوس ۷۰۰ کسان بېول کېږي؛ خو په هر ولایت کې زرګونه کسانو په دغه لړۍ کې نوم لیکنه کړې ده.
د نړۍوالو مرستو بندېدل
د فقر په منګولو کې راګیر افغانستان کې ډېری افغانان لاهم په بشري مرستو پايي؛ خو د دغه مرستو بندېدو خلک له سختو ستونزو سره مخ کړي دي. له هغه راهیسې چې په ۲۰۲۱ کال کې طالبانو بیا واک تر لاسه کړی له افغانستان سره د نړۍوالې ټولنې په مرستو کې د پام وړ کمښت راغلی دی.
په افغانستان کې مخ پر زیاتېدونکي فقر او بېوزلۍ د نورو سربېره پر افغان ماشومانو هم اغېز کړی دی.
د روان ۲۰۲۵ کال د اپرېل میاشتې په لومړۍ اوونۍ کې په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام ویلي و، چې په دغه هېواد کې درېنیم مېلیونه ماشومان په روان کال کې له خوارځواکۍ سره مخامخ دي.
د دغه بنسټ د معلوماتو له مخې؛ په افغانستان کې د سختې خوارځواکۍ له کبله په هرو لسو ثانیو کې یو ماشوم په خوارځواکۍ اخته کېږي او هغه مېندې چې باید خپلو ماشومانو ته شېدې ورکړي؛ په خپله هم په خوارځواکۍ اخته دي او د خوراکي توکو له کمښت سره مخامخ دي.
یادې ادارې همدا راز ویلي و، چې د افغانستان د نفوس نږدې درېیمه برخه (تر ۱۵ مېلیونه وګړي) د ژوندي پاتې کېدو لپاره بېړنیو خوراکي مرستو ته اړتیا لري او افغانستان دا مهال په نړۍ کې د لوږې په مرکز بدل شوی دی.
افغانستان سره د نړۍوالې ټولنې د مرستو کمېدل د دغه هېواد پر کاواکه اقتصادي وضعیت هم منفي اغېز کړی دی.
د روان کال په غویي میاشت کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر اوچا ویلي و، چې په افغانستان کې یې د بشري عملیاتو بودجه په پراخه کچه راکمه کړې ده او د دغه بدلون له امله د مرستو رسولو چارې یې له ۴۰۱ ولسوالیو یوازې ۱۴۵ ولسوالیو ته راکمې کړې دي.
وخت ناوخت د طالبانو حکومت هم پر نړۍوالې ټولنې غږ کړی، چې په افغانستان کې د فقر او بېوزلۍ پر وړاندې خپل انساني او اخلاقي مسوولیت ادا کړي.
د ۲۰۲۴کال په نومبر میاشت کې د طالبانو د حکومت د کرنې وزارت مرستیال په یوه نړۍوال کنفراس کې ویلي و، که نړۍوال په نړۍ کې د بېوزلۍ ختمول غواړي؛ نو پیل دې له افغانستانه وکړي.
د طالبانو د کرنې، اوبو لګونې او مالدارۍ وزارت مرستیال مولوي صدر اعظم عثماني په چین کې د فقر کمولو او کرنې پرمختګ نړۍوال کنفرانس کې دغه غوښتنه کړې وه.
د اقتصادي چارو کارپوهان د افغانستان د اقتصادي ودې او دلته د بېوزلۍ او فقر په لمنځه وړلو کې نړۍوالې مرستې مهمې ګڼي؛ خو وايي دا یې بنسټیزه حل لاره نهده.
د اقتصادي ټیکاو د ټینګښت حل لارې
په دې اړه د اقتصادي چارو کاروپوهان وايي، اقتصادي ټیکاو ته رسېدل یوه مسلکي مسله ده او دې موخې ته د رسېدو لپاره د سیاسي ټیکاو سربېره د داسې ادارو موجودیت اړین دی، چې په ژمنتیا او د افغانستان عیني واقعیتونو په کتو نه ستړې کېدونکې هلې ځلې وکړي.
د اقتصادي چارو کارپوه محمد بشیر دودیال د اقتصادي ودې د لاملونو په اړه افغانستان انټرنشل- پښتو ته وویل:« په افغانستان کې د اقتصادي ودې لپاره تر ټولو مهم ګام سیاسي ټیکاو دی چې، نورې ټولې برخې لکه ټولنیز ټیکاو، اقتصادي ټیکاو او امنیتي ټیکاو هم پکې شاملېږي. که ټیکاو نه وي پانګهوال پانګونې ته نه حاضرېږي.»
که څه هم طالبانو په وار، وار ادعا کړې، چې اوس په افغانستان کې باثباته شوی او پانګهوال کولای شي په ارامه زړه پانګونه وکړي؛ خو ښاغلی دودیال وايي د رادیکالي یا په خپله خوښه د بدلونونو په دوام کې د سیاسي ټیکاو ټینګښت ستونزمنه چاره ده.
په ټوله کې ښاغلی دودیال وړاندیز کوي، چې د افغانستان د اقتصادي وضعیت د ښه والي لپاره باید یو پراخه او منظمه ملي پروګرام جوړ شي چې پکې د سیاسي ټیکاو ټینګښت، د کرنې او مالدارۍ پراختیا، د کوچنیو کاروبارونو ملاتړ، د سیمهییزې سوداګرۍ پراخول، د کانونو قانوني او شفاف استخراج، د ښځو اقتصادي ګډون ته زمینه برابرول، د بهرنیو پانګهوالو جلب او په منظم ډول د افغان کاري ځواک بهر ته صادرول شامل وي.
په ورته وخت کې پانګهوال بیا دا مني، چې په افغانستان کې اوسمهال څه ناڅه نسبي ټیکاو ټینګ شوی؛ خو وايي لاهم د پانګونې پر وړاندې ګڼې ننګونې پرخپل ځای دی.
په کابل کې یو پانګهوال چې نه غواړي په راپور کې یې نوم یاد شي افغانستان انټرنشل – پښتو سره په خبرو کې وايي، په بېلابېلو برخو کې د طالبانو ناسمې پالیسۍ د دې لامل شوې چې افغانستان نړۍوالې انزوا ته ولاړ شي او دې مسلې د پانګونې په برخه کې خورا منفي اغېزې لرلې دي.
هغه وایي:«طالبان په خپل ضد کلک ولاړ دي؛ ټوله دنیا ورته وايي، چې ښوونځي خلاص کړئ او د خلکو حقونه ورکړئ؛ خو دوی یې کیسه کې نه دي. د نړۍ یو هېواد مو په رسمیت نه پېژني، د بانکي سکتور په برخه کې له ډول، ډول ستونزو سره مخامخ یو؛ که واضح ووایم حالت بیخي ګونګ دی، نو په داسې شرایطو کې پانګونې ته څوک زړه نه شي ښه کولای.»
طالبان د قوش تپې کانال، په نیمروز ولایت کې د کمال خان، هرات کې د پاشدان او په کابل کې د شاه او عروس بندونو جوړول، د قلعه نو د اوبو رسونې او بادغیس بند، د مزار شریف د تخته پل او شبرغان کې د څښاک اوبو پروژه، په ۱۵ ولایتونو کې د ښارګوټو جوړول، په یو شمېر ولایتونو کې د برېښنا د مزو غځول، د ځینو لویو لارو پخول او د بېلابېلو لویو او وړو کانونه کېدنه د خپل حکومت لویې لاسته راوړنې ګڼي.
له دې ټولو سره، سره عام هېوادوال او د اقتصادي چارو ځینې کارپوهان او پانګهوال بیا وايي، چې د طالبانو له لوري د لویو اقتصادي پروژو پلي کول تر ډېره تبلیغاتي بڼه لري او د دوی له ادعاوو سره، سره ورځ تر بلې په افغانستان کې اقتصادي کړکېچ مخ په خرابېدو دی.
هڅه مو وکړه، چې په دې اړه د طالبانو د حکومت د اقتصادي بسټونو نظر هم ولرو؛ خو بریالي نه شو. طالبانو ویلي، چې شته مالي امکاناتو ته په کتو به بېلابېلې اقتصادي پروژې پلي او په دې برخه کې خپلو هلو ځلو ته دوام ورکړي.
د اقتصادي چارو کارپوهان افغانستان کې د اقتصادي فعالیتونو کمښت، د خصوصي سکتور پر وړاندې بېلابېلې ستونزې، د بهرنیو شرکتونو وتل، له نورو هېوادونو سره د راکړې ورکړې په کچه کې د پام وړ کموالی او په ټوله کې نامعلوم وضعیت د اقتصادي ټیکاو پر واړندې لویې ننګونې بولي او خبرداری ورکوي، که وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو لرې نه ده چې یادې ستونزې به د ټولنیزې بېثباتۍ سربېره امن او ټیکاو ته چې طالبان یې خپله لویه لاسته راوړنه ګڼي، هم لاره هواره کړي.
د بشري حقونو سازمانونو اندېښنې ښوولې، چې افغانستان کې د مذهبي او قومي لږکیو بنسټیز حقونه په تېرو درېیو کلونو کې څو برابره ډېر تلف شوي دي. د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د طالبانو د تېرو څلورو کلونو په واکمنۍ کې پر مذهبي او قومي لږکیو ډول، ډول فشارونه راوړل شوي او ان ځینې مجبوره شوي؛ څو خپل مذهبونه پرېږدي.
په مذهبي لحاظ شیعهګان، اسماعلیان، سلفیان او سیکان د طالبانو له لوري په نښه شوي او خپل سختدریځه نظریات یې پرې تحمیل کړي دي، چې د دوی د مذهبي ازادیو مخه یې ډب کړې ده.
هزارهګان؛ په قومي او مذهبي لحاظ له محدودیتونو تر بریدونو
د طالبانو د بیا واکمنۍ له راتګ سره د هزاره وګړو پر ضد تاوتریخوالی، توپیري چلند او ستونزې په اندېښمنوونکې کچې زیاتې شوې دي.
هزارهګان په قومي او مذهبي لحاظ له سختو ترهګریزو بریدونو سره هم مخ شوي او ورځ تر بلې یې د طالبانو په واکمنۍ کې امنیتي اندېښنې زیاتېږي. د افغانستان انټرنشنل – پښتو د څېړنو له مخې؛ په تېرو نږدې څلورو کلونو کې د هېواد بېلابېلو سیمو کې پر شیعه هزارهګانو نږدې ۶۱ ترهګریز بریدونه شوي، چې په کې ځانمرګي هم شامل دي. د دغو ډېری بریدونو پړه داعش وسلهوالې ډلې پر غاړه اخیستې؛ خو طالبان د هزارهګانو خوندیتوب کې په ښکاره توګه پاتې راغلي دي.
د باور وړ څېړنې ښيي، چې د طالبانو جنګیالیو په ځینو ځایونو کې ملکي هزاره وګړي شکنجه کړي او بېمحاکمې یې وژلي دي. یوه بېلګه یې د ۲۰۲۲ کال د جون په میاشت کې د غور ولایت پېښه ده، چې د بښنې نړۍوال سازمان له لوري هم تایید شوې ده. په دغه پېښه کې ۶تنه هزاره چې یوه دولس کلنه نجلۍ هم په کې شامله وه، تر نیول کېدو وروسته ووژل شول او د یوه وژل شوي کس پر بدن د شکنجې نښې هم لیدل شوې وې.
د هزارهګانو د یوې ټولنې د معلوماتو له مخې؛ د ۲۰۲۲ کال په وروستیو کې د روزګان پر لاره طالبانو یو هزاره پلار او زوی یې ونیول او له دواړو یې سرونه پرې کړل.
له دې ور هاخوا هزارهګان د طالبانو په واکمنۍ کې ځانونه په دولتي کچه نه ګوري. دوی نیوکه کوي، چې د طالبانو حکومت یوازې له سني (حنفیانو) جوړ دی او دغه ډله په قصدي توګه نه غواړي چې هزاره وګړي په دولتي دندو کې ځای پر ځای شي.
د پخواني جمهوري نظام پر مهال د افغانستان د وسلهوال پوځ یو پخواني افسر چې اوسمهال په ایران کې ژوند کوي افغانستان انټرنشنل ته وویل: «طالبان هغه هزارهګان چې پوځي دندې یې کړې دي هم په کراره نه پرېږدي. زما ځینې هزاره دوستان یې ونیول او سخت یې وځورول. زه مجبور شوم راشم. د طالبانو په پوځي لیکو کې حتی یو هزاره لا نشته».
د ۲۰۲۳ د سپټمبر په میاشت کې د طالبانو چارواکو د «فقه شیعه» تدریس په ټولو ښوونیزو بنسټونو او ان د شیعهګانو په خصوصي مدرسمو کې هم پرې بندیزونه ولګول. همدا راز د ولایتي دیني شوراګانو له جوړښتونو یې شیعه عالمان لرې کړل او یوازې یې حنفي مذهبي پرېښودل.
یو هزاره دیني عالمان چې په بامیانو کې د دیني عالمانو د کمېټې غړی و د نوم نه ښودو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته وایي، چې طالبان ان په شیعه مېشتو سیمو کې هم پر خلکو د حنفي مذهب اړوند مسایل پلي کوي چې دا په ښکاره توګه د دوی د مذهبي ازادۍ نقض دی. هغه زیاته کړې، چې د دیني عالمانو په ولایتي کمېټو کې د شیعه دیني عالمانو نشتوالي په هزاره مېشتو سیمو کې ګڼې ستونزې هم راولاړې کړې دي.
د سرچینې په خبره: «زمونږ شیعهګانو ته یې تبلیغات کول، چې سم مسلمانان شئ. دوی موږ مسلمانان نه ګڼي او یوازې حنفي مذهبي ورته مسلمانان ښکاري». همدا راز یو شمېر هزارهګان نیوکې کوي، چې طالبان پر سړکونو او عامه ځایونو کې د تالاشیو پر مهال له دوی څخه ډېرې پوښتنې ګروېږنې کوي او ډېر یې پلټي. ان ځنې هزارهګان اړ شوي، چې د دغه ډول پلټنو پر مهال د خپل مذهب د پټولو هڅې وکړي.
سرچینې افغانستان انټرنشنل ته زیاتوي، چې طالبانو په هزاره مېشتو سیمو مرستې هم کمې کړې دي او چندان پاملرنه نه ورته کوي. همدا راز د طالبانو په واکمنېدو سره په هزاره مېشتو سیمو کې د ځمکو پر سر شخړې هم ډېرې شوې او طالبانو د کوچیانو او د دوی ترمنځ دې مسایلو ته لمن وهلې ده. د راپورونو له مخې؛ یو شمېر هزارهګان د ځمکو د غصب په نومونو او دعوو د خپلو مېنو پرېښودو ته هم اړ شوي دي.
د کابل د دشت برچي سیمه چې یو مهال په کې د زدهکړو ډېر مرکزونه وو؛ خو اوس یې دا بڼه بدله شوې او ډېری ښوونیز مرکزونه تړل شوي دي. ان دوی د احتمالي بریدونو او ګواښونو له امله په ډلهییزه توګه ورزشي کلبونه ته هم نه ځي. دا حالت د ۲۰۲۲ کال تر سپټمبر میاشتې وروسته رامنځته شوی دی. پر یادې نېټې د داعش وسلهوالې ډلې د کاج په نوم د هزارهګانو په یوه ښوونیز مرکز برید وکړ، چې نږدې ۵۴تنه زدهکوونکي یې ووژل.
د ۲۰۲۱ کال تر اګسټ میاشتې راورسته پر پر دې مذهبي او قومي لږکیو لږ تر لږه ۱۷ لویو بریدونو کې له ۷۰۰ ډېر هزاره وژل شوي او سلګونه نور ټپیان شوي دي. طالبان نه یوازې د دغه ډول پېښو په مخنېوي کې پاتې راغلي؛ بلکې عاملان یې هم نه دي نیولي او نه د دغو بریدونو کره څېړنه شوې ده.
افغان سیکان؛ د ځمکو له غصبه، تر محدودې ازادۍ او وژنو
سیکان له پېړیو راهیسې افغاسنتان کې اوسېږي، د طالبانو له واکمنۍ سره یې په هېواد کې له پخوا راهیسې کم شوی شمېر لا پسې د اندېښې وړ شوی او یوازې محدودې کورنۍ یې اوس پاتې دي. د طالبانو په دا ځل واکمنۍ کې د سیکانو ګڼې کورنۍ کډوالۍ ته اړې شوې او د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې؛ اوس یوازې لسګونه سیک کورنۍ د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې پاتې دي.
سیکان د داعش ترهګرې ډلې سربېره د طالبانو له لوري هم له مستقیمو امنیتي ګواښونو سره مخ شوي دي. د ۲۰۲۲کال په جون میاشت کې سیکان د کابل دننه له یوې زړه بوږنوونکې پېښې سره مخ شول. داعش وسلهوال په کارته پروان سیمه کې د دوی پر عبادت ځای ورننوتل او هلته یې ډزې پیل کړې. په دغه برید کې دوه سیکان ووژل شول او ګڼ نور ټپیان شول.
هغه مهال سیکانو نیوکې کولې، چې طالبان یې د امنیت په خوندیتوب کې پاتې راغلل او حتی د دوی د عبادت ځای ساتنه یې هم ونشوه کړای. د هرمیت سینګ په نوم یو سیک ځوان چې دا مهال د برېټانیا په برمهنګم ښار کې اوسېږي د یاد برید پر مهال له خپلې کورنۍ سره کابل کې و. هغه وایي: «سخته ورځ وه، موږ ټول وېرېدلي وو. زه خپل دوکان کې وم او پلار مې کور ته تللی و، چې څنګه خبر شوم نو وارخطا شوم».
هرمیت زیاتوي، چې له دې پېښې وروسته یې نور هېواد کې د ژوند لپاره هیلې ختمې شوې او پرېکړه یې وکړه چې نور باید د خپل ژوند د خوندیتوب په موخه اقدام وکړي. د هغه کورنۍ د سیکانو د یوې ځایي ټولنې له لوري افغانستان څخه واېستل شوه.
د نوموړي په وینا، که څه هم د طالبانو په واکمنۍ سره ځینې سیکان له هېواده وتلي وو؛ خو تر یادې پېښې وروسته د وتلو دا لړۍ لا پسې چټکه او پراخه شوه.
له امنیتي ګواښونو پرته، سیکان له پراخ توپیري چلند سره هم مخ دي. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د سیکانو مذهبي او کلتوري حقونه جدي محدود شوي دي. په کابل کې یو سیک افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د ځانګړو مذهبي مراسمو پر مهال باید له طالبانو څخه اجازه واخلي. هغه وایي، د مذهبي مراسمو پر مهال یې طالبان مذهبي عبادت ځای کې پوځي ډوله حالت اعلانوي چې دوی ورسره په سختو ستونزو کې اخته کېږي. ډېری مهال طالبانو له دغې قومي او مذهبي لږکۍ څخه غوښتي، چې خپلې ډلهییزې ناستې یا د ځانګړو عبادتونو مراسم کم کړي.
سرچینې وایي، په ځینو حالاتو کې طالبان د لویو مراسمو جوړېدو اجازه هم نه ورکوي.
د تعلیم او اقتصاد په برخه کې هم سیک لږکۍ له ستر خنډ سره مخ دی. د سیک ماشومانو لپاره د ښوونځیو او ځانګړو ټولګیو ډېره برخه یا تړل شوې او یا د طالبانو تر سختو شرایطو لاندې فعالیت کوي. ډېری سیک کورنۍ وايي، چې د طالبانو د واکمنۍ له راتګ وروسته یې کاروبارونه یا وتړل شول او یا د ناامنۍ او توپیري چلند له امله د زیان په درشل کې دي. د کابل په یو شمېر بازارونو کې چې پخوا د سیک کاروباریانو په موجودیت مشهور وو، اوس په کې یوازې یو څو هټۍ پاتې دي.
اقتصادي فشارونو او امنیتي ګواښونو ډېر سیکان دې ته اړ کړي، چې له افغانستانه ووځي. په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴کلونو کې کاناډا او هندوستان د یو شمېر سیکانو لپاره د بېړني اېستلو پروګرامونه پلي کړل. د کاناډا په ونکوور ښار کې د جسبیر سینګ په نوم یو سیک افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وایي: «موږ خپل کورونه، د پلرونو قبرونه او عبادت ځایونه افغانستان کې پرېښودل. دا ډېره سخته ده، چې یو انسان د خپلو خاپوړو وطن پرېږدي. بس مجبوري وه».
د طالبانو لوړ پوړوو چارواکو که څه هم په وار، وار د سیکانو له ټولنو سره ناستې کړې دي او ټولو مذهبي او قومي لږکیو ته یې د برابرو حقونو د ورکړې خبرې کړې دي؛ خو په عمل کې یې بیا د خپلو ژمنو خلاف اقدامات کړي دي.
سلفیان؛ هغه مذهبي لږکي چې طالبانو پرې د داعش ټاپې لګوي
د افغانستان سلفي ټولنه چې یوه وړه خو پر دین ټینګه سني لږکۍ ده، د طالبانو تر واکمنۍ وروسته له سخت شک، پراخ فشار او تاوتریخوالي سره مخ ده. په هېواد کې ډېری مسلمانان د حنفي ـ دیوبندي فقې پیروان دي؛ طالبان له پخوا سلفیانو ته له شک او ان د دښمنانو په سترګه ګوري. له ۲۰۲۱کال د اګست له ۱۵مې وروسته دغه بدګماني په خونړۍ ربړونه بدله شوه.
دغه مذهبي کړۍ ډېر وخت د طالبانو له لوري د داعش وسلهوالې دلې سره په تړاو تورنېږي او د خپلسرو نیونو، جبري ورکېدو او ان مذهبي دیني عالمان یې په نامعلوم ډول وژل کېږي. په کونړ کې یو ځايي سلفي افغانستان انټرنشتل – پښتو سره د خپلو مذهبي ستونزو په تړاو اندېښنې شریکې کړې دي. د هغه په خبره: «که ږېره ولرې، د سلفیت کلیمې وکاروې نو طالبان درباندې د داعشي ګومان کوي. موږ غواړو د خپلو پلرونو په شان لمونځ وکړو، د حدیث درس ورکړو او یا ورته کېنو؛ خو دې کار باندې له مشکل سره مخ یو».
د افغانستان په ختیځو ولایتونو او په ځانګړي ډول کونړ او ننګرهار کې د سلفیانو لسګونه جوماتونه او دیني مدرسې محدودې شوې یا تړل شوې او یا هم په کې د سلفي مذهب اړوند تدریس ختم شوی دی. ان طالبانو د خپلې واکمنۍ په لومړیو ورځو کې جلالاباد ښار کې یو شمېر سلفي دیني مدرسې تر سختو تالاشیو لاندې راوستې.
د بشري حقونو د څار یو شمېر بنسټونو له ختیځو ولایتونو سربېره په یو شمېر نورو ولایتونو کې د سلفي دیني عالمانو د وژل کېدو پېښې هم ثبت کړې دي. د سلفي دیني عالمانو د وژل کېدو لړۍ د ۲۰۲۱کال په وروستیو میاشتو او د ۲۰۲۲کال په لومړیو میاشتو کې بېخي ډېره چټکه وه.
په دې لړ کې د سلفیانو یو مشهور دیني عالم شیخ سردار ولي هم ووژل شو. هغه په جلالاباد ښار کې د سلفي مذهب یوه مشهوره دیني مدرسه لرله او د دغه مذهبي لږکیو ترمنځ یې یو ځانګړی شهرت لاره. همدا راز په ننګرهار کې د طالبانو د استخباراتو پخواني رییس ډاکټر بشیر له لوري هم د داعش په نامه ځینې سلفیان ووژل شول. دی چې د طالبانو په منځ کې د سلفیانو ضد څېره ګڼل کېږي، د خپلې ډلې په منځ کې له همدې امله د «داعشیانو د وژلو پر قصاب» هم مشهور دی.
د چارو یو شمېر کارپوهان وایي، چې سلفیان د ډانګ او پړانګ ترمنځ ګېر دي. له یو لوري پرې د طالبانو فشارونه دي او له بل له لوري د همدې ځورونو له کبله د داعش ترهګره ډله هڅه کوي، چې د دغه مذهبي لږکیو څخه ځانله خلک جذب کړي.
د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې؛ د سلفیانو یو شمېر کورنۍ او مشهورې څېرې د طالبانو د سختو فشارونو له کبله اړ شوي، چې خېبر پښتونخوا ته کډې وکړي. همدا راز طالبانو د سلفي مذهب پر تبلیغ هم جدي بندیزونه لګولي او په جوماتونو کې یې د سلفي امامانو له امامت او خطیبان له خطبو منعه کړي دي.
د سلفي مذهب عام پلویان اوس د پخوا په څېر مذهبي ازادۍ نهلري او ان د لمانځه پر مهال رفع الیدین (غوږونو ته لاسونو وړل) او امین بالجهر یا په لوړ غږ الحمدو کې امین نه شي ویلی. همدا راز د سلفیانو د مذهب ترویج اړوند ټولنې او سیاسي ګوندونه هم د طالبانو له لوري لغوه اعلان شوي دي.
یوې سرچینې وویل، چې ان ځینې سلفیان اوس ځانونه په عامه توګه حنفیان معرفي کوي او په ښکاره توګه د خپل مذهب له اړوند عبادته ډډه کوي. کارپوهانو اندېښنې ښوولې، چې د طالبانو له لوري د داعش په نامه د سلفیانو ځورونه د اندېښنې وړ مساله ده، ځکه په لوی لاس دا خلک د یوې سختدریځې ډلې لیکو ته د ورتلو لپاره مجبورېږي.
د مذهب له جبري بدلون سره مخ اسماعیلیان
د افغانستان په شمال او په ځانګړي ډول په بدخشان او تخار ولایتونو کې اسماعیلیان هم د طالبانو په واکمنۍ کې سختې ورځې تجربه کوي. دغه مذهبي لږکۍ هم په جبري توګه د مذهب بدلېدو او د طالبانو له لوري یو شمېر سختو محدودیتونو او بندیزونو سره مخ ده. په مخکني جمهوري نظام کې دوی ځانګړې ازادۍ لرلې او په اسانه یې خپل مذهبي مراسم او کلتوري دودونه ترسره کول.
هغه وخته چې طالبان پر افغانستان بیا ځل واکمن شول، دا فضا په چټکۍ سره بدله شوه. د اسماعیلي ټولنې د مشرانو، ځايي فعالانو او نړۍوالو ناظرو د روایتونو پر بنسټ؛ طالبان له اسماعیلیانو سره د «سني حنفي معیار» له مخې چلند کوي او د هغوی مذهبي هویت ته په شک او نا اشنا توګه ګوري. په ځینو ولایتونو او په ځانګړي ډول بدخشان کې د طالبانو ځايي قوماندانان او د امربالمعروف وزارت محتسبانو د اسماعیلي وګړو پر مذهبي مراسمو سخت څار کوي او د دوی د ګډو مذهبي مراسمو تر څنګ کلتوري غونډو ته په اسانۍ اجازه نه ورکوي. د دوی د خطبو پر ځانګړي قالب او نورو مذهبي کړنو هم محدودیتونه لګول شوي دي.
په څو ثبت شویو پېښو کې د طالبانو ځایي چارواکو د اسماعیلي خلکو د عقیدې پر څرګندونه فشار راوستی، مذهبي غونډې یې ځنډولې او یا یې د «دیني بدعت او فتنې» په نوم لغوه کړې دي. یو شمېر لیکلي شکایتونه او د بشري حقونو نادولتي ادارو راپورونه بیانوي، چې لږ تر لږه په تېرو نږدې څلورو کلونو کې د طالبانو ادارې د جماعت خانو دروازې تړلې، د خطبو محتوا کې یې لاسوهنه کړې او اسماعیلي ځوانان یې اړ کړي چې د سني مدرسو په ټولګیو کې نوملیکنه وکړي.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت (یوناما) د بشري حقونو په یوه راپور کې راغلي، چې لږ تر لږه ۵۰ اسماعیلي نارینه په بدخشان کې د طالبانو له لوري په زوره د مذهب بدلون ته اړ کړای شوي او سنيان کړي یې دي. حتی ځینو ته ویل شوي، چې خپل ماشومان د اسماعیلي ټولنې پر ځای سني دیني ښوونځیو ته ولېږي. دا چاره د اسماعیلي مذهب د لهمنځه وړلو هڅه بلل شوې ده.
د اسماعیلي ټولنې پر ژوند دغو فشارونو ویجاړوونکې پایلې لرلې دي. ډېرې کورنۍ له خپلو تاریخي کلیو کډه کېدو ته اړې شوې او ځینې د تاجکستان، پاکستان او یا نورو هېوادونو پر لور د وتلو لارې لټوي. کورني روایتونه دا هم ښيي، چې یو شمېر کسان د خپلې عقیدې د پټ ساتلو لپاره نومونه او جامې بدلوي، د جماعتخانې پر ځای عادي جومات ته ځي او د شک د راپارولو له وېرې د خپل دودیز ذکر، دعا او ټولنیزو غونډو کې له ګډون څخه ډډه کوي.
له اقتصادي اړخه اسماعیلیان له هغو ستونزو سره مخ دي، چې نور اقلیتونه یې هم تجربه کوي. په بدخشان، بغلان او بامیانو کې د کلیوالو لارو او د اوبو د بندونو پروژې چې پخوا به د ټولنې د ګډو هڅو یا نړۍوالو مرستندویه بنسټونو په مرسته پر مخ تللې؛ اوس د طالبانو د محدودیتونو او د مرستو د کمېدو له کبله ټکنۍ شوې دي. هغه روغتیايي خدمتونه چې د جماعتخانو د خیریه صندوقونو له لارې به یې د بېوزلو کورنیو ملاتړ کاوه، اوس د نظارت د سختېدو او د «غیر رسمي مرستو» د بندېدو له امله کمزوري شوي؛ په پایله کې زیاتې کورنۍ د لومړنیو روغتیايي خدمتونو له کموالي کړېږي.
د طالبانو رسمي روایت دا دی، چې ګوندې اسماعلیان د دوی په واکمنۍ کې خوندي دي او هر ډول مذهبي ازادۍ لري؛ خو شواهدو څرګنده کړې چې پر کابل دغه واکمنه ډله خپلو دې ادعاوو کې دروغجنه ده.
له ناورین سره مخ قومي لږکي
د مذهبي لږکیو ترڅنګ د افغانستان ګڼ قومي لږکۍ لکه پشهيیان، اېماق، پامېریان، ګوجران، ازبکان، ترکمنان او یو شمېر نور هم د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له سیسټماټیکو ستونزو سره مخ دي. که څه هم د دوی د عقیدې له مخې ښایي د مذهبي ځورونې کچه د هزاره یا سیک په څېر لوړه نه وي؛ خو د قومي توپیر، ژبني محدودیتونو او د واک د انحصار له امله د دوی سیاسي، اقتصادي او ټولنیز حالت ورځ تر بلې خراب شوی دی.
طالبان، چې د واک لویه برخه یې په پښتنو حنفي دیوبندي جنګیالیو کې متمرکزه ده، له ۲۰۲۱کال د اګسټ له میاشتې راهیسې د واک په ټولو کچو کې د خپلې ډلې وفادارانو ته لومړیتوب ورکړی دی. د قومي لږکیو استازي په عمل کې له مهمو حکومتي دندو ګوښه شوي، حتی که دوی د پخواني دولت پر مهال د طالبانو پر ضد په جګړه کې برخه نه هم لرله.
پشهيیان
پشهيیان چې په ختیځو ولایتونو لکه ننګرهار، لغمان او کونړ سربېره کاپیسا کې هم مېشت دي، له پخوانیو حکومتونو راهیسې محروم پاتې شوي دي. اوس د طالبانو د واکمنۍ لاندې د دوی ژبه او فرهنګي دودونه له لا زیات ګواښ سره مخ دي. د ښوونځیو او اداري چارو په برخه کې د پښتو او دري د مطلق واکمنۍ له امله پشهيي ژبه په عملي ډول له رسمي سیسټم څخه اېستل شوې ده. د پشهیي سیمو اوسېدونکي وايي، چې طالبان د ښوونکو د ګومارنې پر مهال یوازې هغه کسان ټاکي چې د پښتو یا دري ژبو د تدریس وړتیا ولري او د پشهيي ژبې د رسمي تدریس هیڅ ملاتړ نه کېږي.
ایماق
ایماقان چې په غور، بادغیس، فاریاب او هرات کې ژوند کوي، د هزاره او تاجک ترمنځ یوه ګډه تاریخي او فرهنګي څېره لري؛ خو د قومي لږکۍ په توګه د سیاسي استازیتوب له نشتوالي کړېږي. د طالبانو له راتګ وروسته د ایماق قوم هېڅ لوړپوړی دولتي استازی نه دی ټاکل شوی. د دې ترڅنګ د ایماق مېشتو کلیو امنیتي حالت خراب شوی، ځکه طالبان د ځايي اختلافونو او د څړځایونو د شخړو په هوارولو کې د خپل سیاسي نفوذ د پراخولو هڅه کوي.
پامیریان
پامیریان چې زیاتره د بدخشان په واخان، اشکاشم او نورو لوړو سیمو کې اوسېږي، د ژبني او مذهبي ځانګړتیاوو له امله د طالبانو له شک سره مخ دي. ډېری پامیریان اسماعیلي دي؛ خو د قومي اړخ له مخې هم له اقتصادي او سیاسي محرومیت سره مخ دي. د سخت ژمي او لرې پرتو غرنیو سیمو له امله د پامیر سیمې له پخوا راهیسې له اساسي خدمتونو بېبرخې وې؛ خو د طالبانو د واکمنۍ لاندې د زېربناوو او مرستو د پروژو بشپړ ټکنۍ کېدل، د خلکو ژوند لا سخت کړی دی.
ګوجر
ګوجران چې په کندهار، هلمند، پکتیا او ننګرهار کې په ځینو سیمو کې ژوند کوي، د بېځایه کېدو دوامداره فشار او د ژوند د دودیزې لارې محدودېدو سره مخ دي. د طالبانو سیمهییز چارواکي هڅه کوي، د کوچیانو او ګوجرو ترمنځ د څړځایونو شخړې د کوچیانو په ګټه حل کړي. د ګوجر قوم مشرانو په بېلابېلو ولایتونو کې په همدې تړاو له طالبانو شکایتونه هم کړي؛ خو چندان غوږ ورته نه دی نیول شوی.
ازبکان او ترکمنان
ازبکان او ترکمنان چې ډېر یې په شمالي ولایتونو کې مېشت دي، د طالبانو له لوري د ځواک له مرکزونو څنډې ته شوي دي.
د مخکني جمهوري نظام پر مهال دغه دوه قومونو د حکومت تر څنګ په ملي شورا کې هم ځانګړې څوکۍ لرلې؛ خو اوس د طالبانو په واکمنۍ کې د دوی حضور د پخوا په شان نه دی. ازبکانو او ترکمنانو له طالبانو څو، څو ځله غوښتي، چې د دوی د قومي ترکیب له مخې باید حقونه او حکومتي ونډه ورکړل شي؛ خو پر دغو غوښتنو طالبانو غوږونه نه دي ګرولي.
ګډې ننګوونې او ستونزې
د ټولو یادو قومي لږکیو ګډه ستونزه د سیاسي استازیتوب نشتوالی، د ژبني او کلتوري حقونو محدودول، اقتصادي محرومیت او د امنیتي بېباورۍ فضا ده. طالبان په رسمي بیانونو کې وايي، چې «ټول افغانان د یو ملت برخه دي او د قوم پر بنسټ» توپیر نه کوي؛ خو په عملي توګه بیا داسې نه ده.
د چارو کارپوهانو په خبره،؛ قومي لږکي، که مذهبي توپیر هم ونه لري؛ له ټولنیز او سیاسي قدرت څخه څنډې ته کړای شوي دي. قومي لږکي اوسمهال د ژبې او فرهنګي هویت د کمزورتیا او د اقتصادي پرمختګ له نشتوالي کړېږي. د احمد الله منیب په نوم یو فعال وایي، دا حالت د هېواد د څو قومي جوړښت پر بنسټ د اوږدمهاله بېباورۍ تخم شېندي، چې راتلونکې کې د نوي کړکېچ د راټوکېدو زمینه برابروي.
د طالبانو دریځ او نړۍوال غبرګونونه
طالبان په رسمي خبرو کې ټینګار کوي، چې د « ټولو افغانانو حقونه خوندي دي، عمومي بښنه یې اعلان کړې» او وایي د تبعیضي چلند پالیسي نهلري. د دوی چارواکي عموماً د لږکیو پر ضد بریدونه او امنیتي ګواښونه د داعش ډلې کار بولي او همدا راز ادعا کوي، چې د مذهبي یا قومي لږکیو د هر ډول مراسمو خوندیتوب په برخه کې یې اقدامات کړي دي.
خو د طالبانو دې څرګندونو نه یوازې په کور دننه خپل وزن له لاسه ورکړی؛ بلکې نړۍوال یې هم دروغجن تبلیغات ګڼي او په افغانستان کې د قومي لږکیو تر څنګ د مذهبي لږکیو د حقونو په تړاو اندېښمن دي. طالبان په ښکاره د بشري حقونو د نقض تر څنګ په قبیلوي اختلافاتو کې هم ښکېله ډله ده.
که څه هم نړۍوالې ټولنې او بشري سازمانونو له طالبانو غوښتي، چې په افغانستان کې دې د لږکیو حقونه خوندي کړي؛ خو دا غوښتنې پر ځمکه غورځول شوې دي او ورځ تر بلې لږکي له محدودیتونو، بندیزونو او سیاسي بهیر څخه اېستل کېږي.
کله چې ټول غږونه چوپ شي، د بیان دروازې وتړل شي او د ساه اخیستو لپاره فضا تنګه شي، نو دا یوازې زړورتیا، شعور او د حق احساس وي چې انسانان د چوپتیا ماتولو ته اړ باسي.
افغانې مېرمنې چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له پراخو بندیزونو، جبري چوپتیا او ټولنیز حذف سره مخ شوې، د دې هر څه پر وړاندې ودرېدې، دوی وسله نه درلوده، بلکې په زړورتیا، پوهې، خلاقیت او د حق پر غږ راپورته شوې.
د ۲۰۲۱م کال د اګست له ۱۵ نیټې وروسته د ښځو پر مخ د ژوندانه دروازې یوه په یوه وتړل شوې. ښوونځي، پوهنتونونه، دفترونه، پارکونه، بازارونه، کلتوري مرکزونه، او حتی د ساه اخیستلو فضا ورته محدوده شوه. خو دې هر څه سره، افغان مېرمنو د قربانۍ، مقاومت، او نوو هیلو یوه نوې کیسه ولیکله.
د دې څېړنیز راپور دوهمه برخه د همدې کیسې انځور دی، د مېرمنو د نه تسلیمېدو، د مبارزې، او د معنوي ژوندون انځور.
دا برخه هڅه کوي چې هغه مسایل او خلک وپېژني او غږ یې پورته کړي، چې د تاوتریخوالي، توقیف، تهدید او تمسخر پر وړاندې ودریدل؛ هغه نجونې، چې د زده کړو له محرومیت سره سره، یې کتاب پرېنښود؛ او هغه هنرمندې، لیکوالانې او شاعرې، چې د چوپتیا له منځه راوتلی، خپل درد یې په شعر، کلمه، او تصویر بدل کړی.
سوله ییز لاریونونه، د پټو ښوونځیو جوړېدل او ادبي-هنري مقاومت، یوازې اعتراض نه دی، بلکې دا د یوه ولس له حافظې، درد، او عزم څخه راپورته شوې فريادونه دي.
دا مبارزه ښيي چې افغان مېرمنېله ژوند سره یوازې مینه نه لري، بلکې د خپل حق، هویت او راتلونکې د ژغورلو لپاره له هر ډول قربانۍ ته چمتو دي.
د دې پیلیزې له لارې، موږ د هغو غږونو ځای نیسو، چې خپک کړای شوي دي؛ د هغو سترګو کیسه کوو، چې خوبونه یې ترې غلا شوي؛ او د هغو زړونو ماتې ته انعکاس ورکوو، چې د هیلو د جوړېدو لپاره لا هم ټوټې، ټوټې راټولوي.
په داسې حال کې چې نړۍ ښایي د افغانستان له موضوع څخه ورو ورو ستړې شوې وي، خو افغان مېرمنې لا هم خپل مقاومت ته دوام ورکوي — نه د شهرت لپاره، بلکې د بقاء لپاره.
دا مقدمه د همدې دوامداره مبارزې یوه ژوره پېژندنه ده؛ یوه هڅه ده چې د دوی بې شرنګه غږونه واورو، وپېژنو، او په تاریخ کې یېثبت کړو.
۱: د افغان مېرمنو مقاومت؛ له ناهیلۍ تر زړورتیا
۱-۱: سولهییز لاریونونه: د ازادۍ غوښتنې نه ماتېدونکې هڅې
سره له دې چې طالبان د ښځو پر وړاندې د لاریونونو او مدني فعالیتونو مخنیوی کوي، افغان مېرمنو په بېسارې زړورتیا د خاموشۍ د ماتولو غږ پورته کړی دی. په کابل، هرات، مزار شریف، بلخ، ننگرهار، فاریاب، او نورو ښارونو کې ښځو له ګواښونو، بند، ډبولو او سپکاوي سره سره د خپلو بنسټیزو حقونو لکه زدهکړې، کار، او ازاد ژوند د دفاع لپاره سولهییز لاریونونه کړي دي.
دغه لاریونونه، که څه هم لنډمهاله، غیر مجاز ګڼل شوې او له شدیدو محدودیتونو سره مخ وې، خو د ښځو د مقاومت هغه روڼ ټکی بلل کېږي چې لا هم د هیلو څراغ بل ساتي.
طالبانو هڅه وکړه چې دا لاریونونه له فزیکي، رواني او حقوقي فشارونو سره له منځه یوسي؛ د لاریون کوونکو ځینې ښځې ونیول شوې، ووهل شوې، وځورول شوې او د کورنۍ غړو ته یې هم ګواښونه وشول. سره له دې هم مېرمنې نه دي شا شوي.
د افغانستان د بشري او مدني حقونو بنسټ مشره، صنم بني زاده(مستعار نوم) د لاریونونو تر شا د خپلو هڅو او بیا د طالبانو په بند کې د خپل ژوند او کړاونو کیسه افغانستان انټرنشنل – پښتو ته داسې بیانوي:
«موږ د ظلم او ناانصافۍ په وړاندې چوپ پاتې کېدل د خپل ژوند او راتلونکې غلا کول ګڼو. که څه هم طالبان موږ ته وایی چې کور کې پاتې شئ، خو موږ په سړکونو ولاړ یو، که څه هم پوهېږو چې ښايي زندان ته ولاړې شو، ووهل شو یا نورو ته ګواښ پېښ کړو. خو زموږ دا مبارزه یوازې زموږ لپاره نه ده، دا د ټولو خاموشو شویو نجونو او مېرمنو لپاره ده.»
هغه زیاتوي، چې د لاریونونو له امله څو ځلې د طالبانو لهخوا تهدید شوې، او په وروستي ځل د طالبانو له خوا په بلخ کې د خپل کور څخه ونیول شوه.
هغې وویل: « زه یې په یوه پټه خونه کې بندي کړم او وروسته له څو ساعتونو دوه تنه طالب وسله وال خونې ته راننوتل، پرته له دې چې پوښتنې راڅخه وکړي، پر ما یې د قونداغونو ګوزارونه شروع کړل، په ځان نه پوهېدم چې دا څه روان دي، پړونې مې سر څخه لوېدلې وو، او پر مخ مې وینې راروانې وي.»
صنم، چې د طالبانو د شکنجو په رایادولو سره ویرېدلې غوندې ښکارېده، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي: « زه یې دومره ووهلم چې بې هوښه شوم، بې حجابه لوېدلې وم، زه نه پوهېږم چې دوی مسلمانان دي، ایا دوی هم په کورونو کې خوېندې او مېندې لري».
هغه وایي، چې طالبانو ۱۸ ساعته په خپل بند کې وساتله او له تضمین اخیستلو وروسته یې له بند څخه ازاده کړه، خو طالبانو ورته ویلي وو چې له دې وروسته به نه مدني فعالیتونه کوي او به هم د دې پېښې په اړه چاته کیسه کوي.
رابعه مومند، یوه بله لاریون واله او د هرات اوسېدونکې، وايي:« زه پوهېږم چې د سړک پر سر چیغې وهل زموږ ژوند ته ګواښ پېښوي. زه یې احساس کوم، ځکه ملګرې مې ونیول شوې، وځورول شوې، او یوه خو لا تر اوسه بې درکه ده. خو زه چوپ نشم پاتې کېدای. دا د ژوند او مرګ ترمنځ یوه انتخاب دی: یا به ژوند کوو، یا به ورو ورو له منځه وړل کېږو.»
بلخوا د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د کمیټې استازې«کیمبرلي مور» د افغان ښځو دغه سولهییز مقاومت د نړۍ د ښځو د مبارزو په تاریخ کې بېساری ګڼي.
هغې په یوه رسمي اعلامیه کې وویل: « افغان ښځې د حق غوښتنې لپاره بېساری شهامت ښودلی دی. دوی د خپل ژوند، ارزښت، او راتلونکې د ساتنې لپاره ډېر لوړ قیمت ورکړی. نړۍ باید دا غږ واوري، وپېژني، او پرنږدي چې دا زړورتیا یوازې پاتې شي.»
شاهد ګل شینواری، یو افغان مدني فعال، د دغو لاریونونو پر وړاندې د طالبانو تاوتریخوالي ته په اشارې سره وایي: « طالبان هڅه کوي د زور، وېرې، او شکنجه کولو له لارې د ښځو مقاومت مات کړي. خو د دې ټولو باوجود، ښځې د ډار تر دیواله تېرې شوې دي. دا یو نوی فصل دی؛ د یوه داسې نسل مبارزه چې هیڅ نظام یې نشي چوپ کولای».
د افغان مېرمنو دا زړور سولهییز مقاومت یوازې د حقوقو غوښتنه نه ده، بلکې د یوه ملت د نیمایي وګړو چیغه ده چې له حاشیې د ژوند مرکز ته د راګرځېدو اراده لري.
دا لاریونونه، که څه هم له ظاهري پلوه کوچنۍ ښکارې، خو د تغییر، هوډ، او انساني مقاومت یوه نه هېریدونکې نښه ده. د نړۍ غبرګون، پیوستون، او ملاتړ د دې مبارزې لپاره حیاتي ارزښت لري، داسې یو مبارزه چې قیمت یې ډیر لوړ خو د سکوت دیوالونه ماتوياو له لاسه وتلی ژوند بیرته راګرځوي.
۱-۲: د زده کړو د دوام لپاره نوښتونه او پټ ښوونځي
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته هرکال له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدهکړو محرومېږي.
که څه هم د طالبانو د پوهنې وزارت په دې تړاو«چې هر کال څومره نجونې له ښوونځي محرومېږي» شمېرې نه خپروي؛ خو د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو د ملاتړ صندوق وایي، چې له شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو پر زدهکړو د طالبانو لهخوا لګېدلي بندیز نږدې ۱.۵ مېلیونه نجونې اغېزمنې کړې دي.
د دغه بنسټ په وینا، یوازې سږکال ۳۸ زره نجونو شپږم ټولګی بشپړ کړی؛ خو په ځینو ولایتونو کې د ښوونیز کال په پیلېدو سره دوی ونه شول کولای، چې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
خو د جمهوریت تر پرځېدو وړاندې یوازې له هلمند ولایته څه باندې زر نجونې هر کال فارغېدې؛ هغه مهال هلمند یو له هغو ولایتونو و، چې ګڼې سیمې یې د طالبانو په کنټرول کې وې، خو په لویو ښارونو کې دغه کچه بیا لوړه وه.
د پلازمېنې کابل د یوې لېسې مدیره چې نه غواړي د هغې او د ښوونځي نوم یې واخیستل شي وایي، چې سږکال یې له لېسې شاوخوا ۴۰۰ نجونې له شپږم ټولګي فارغې شوې دي.
هغه وایي، که څه هم په ټول هېواد کې د فارغ شویو نجونو په کره شمېره نپوهېږي؛ خو که له هر ښوونځي ۴۰۰ نجونې فارغې شوې وي، نو دا به د هېواد په کچه لویه شمېره جوړه کړي.
د طالبانو د پوهنې وزارت وایي، چې په ټول افغانستان کې د ټولو دولتي او خصوصي ښوونځیو شمېر ۱۸ زره او ۳۳۷ دی.
خو واک ته د طالبانو له راتګ دمخه په افغانستان کې د نجونو شاوخوا لس زره ښوونځي فعال وو او شاوخوا لسګونه زره نجونې هرکال ترې فارغېدې.
د نجونو د ښوونځیو بندېدو پر مهال، افغان ښځو او نجونو د زدهکړو لپاره بېلابېل نوښتونه پیل کړل. په کورونو کې پټ ښوونځي جوړ شول او د انټرنیټ له لارې آنلاین زده کړو ته یې دوام ورکړ. دا د مقاومت یو نوښتګر او بېساري ډول دی چې د نجونو د زده کړو په برخه کې د بندیزونو د ماتولو هڅه کوي.
تر ټولو په زړهپورې خبره دا ده، چې د پټو ښوونځيو ملاتړي د ښځو پرتله ډېر یې نارینه دي.
خو په دې کې ډیری داسې ښوونځي هم شته، چې طالبانو تر خبرېدو وروسته د دغې ډلې لهخوا تړل شوي دي او ملاتړي یې سخت ځپل شوي او ګڼ شمېر یې بندیان شوي هم دي.
له دې ډلې یو یې هم ابراهیم دی، چې واک ته د طالبانو له راستنېدو وروسته یې په خپل شخصي لګښت د نجونو پټ ښوونځی جوړ کړ.
ابراهیم په دغه ښوونځي کې نجونو ته د مضامینو د تدریس ترڅنګ د ځینو حرفوي زدهکړو زمینه هم برابره کړې.
هغه افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي:« زه درې زامن او یوه لور لرم؛ زما لور په شپږم ټولګي کې وه، چې پر زدهکړو یې بندیز ولګېد. تر لور مې ما ډېر سخت حالت ولید، شپې مې له سترګو خوب وتښتېده چې دا به څنګه شي؟ خو بلاخره پرېکړه مې وکړه، چې خپلې لور او د هغې همزولو او نور د سیمې اوسېدونکو ته د ګاونډیانو په همکارۍ پټ ښوونځی جوړ کړم.»
هغه زیاتوي، دغه ښوونځی یې د یوه کور دننه جوړ کړی چې څو ټولګي لري؛ خو د طالبانو له وېرې یې د هر ټولګي ساعتونه جلا دي.
د هغه په وینا، که څه هم دغه ښوونځی د هغه اصلي ښوونځیو ځای نشي ډکولای؛ خو د نجونو لپاره یې ښه فرصتونه برابر کړي او ډېر حرفهیي کارونه یې هم زده کړي دي، او تر ټولو مهمه دا چې د طالبانو له خوا د نجونو د زده کړو بندیز پر وړاندې د مبارزې یوه کوچنۍ هڅه کوم.
رعنا جلالي، چې د یو غیر رسمي ښوونځي مشره ده، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته په خپلو خبرو کې وویل: « موږ پوهېږو چې طالبان موږ ته اجازه نه راکوي، خو موږ ښوونځي پټ جوړ کړل چې نجونې له زدهکړو بې برخې پاتې نشي. دا زموږ د مېرمنو د حقونو د ژغورنې یو لار ده، او دې لارې ته به د ژوند تر اخیري سلګۍ دوام ورکوو.»
بلخوا د دغو پټو ښوونځو د موثریت په اړه د یونسکو استازي «پیم پټرسن» په یوه غونډه کې چې په افغانستان کې د نجونو د زده کړو د وضعیت او د مېرمنو له خوا د مقاومت ارزونې په تړاو جوړه شوې وه، وویل: «افغان ښځو د زده کړو لپاره داسې لارې چارې موندلي چې حتی د ترهګرۍ او ظلم په وړاندې مقاومت کوي. دا د زدهکړې اهمیت ته ژمنتیا ښيي.
دا هڅې د طالبانو له خوا د نجونو پر زده کړو د بندیزونو سره سره، افغان ښځو او نارینه وو د زده کړو د دوام لپاره نه ستړې کېدونکې هلې ځلې را په ګوته کوي. د پټو ښوونځیو جوړول او د آنلاین زده کړو هڅې یوازې د علم د طلب څرګندونه نه ده، بلکې دا د یوه ولس د عزم، مقاومت، او بدیل لارو د موندلو انعکاس هم دی. دا نوښتونه ښيي چې افغانې نجونې او د هغوی ملاتړي د ظلم پر وړاندې چوپ نه پاتې کېږي او د تعلیم د حق د خوندي کولو لپاره خپل ژوند په خطر کې ږدي. سره له دې چې دا ښوونځي تل له ګواښونو سره مخ دي، خو لا هم د زده کړو د دوام یوه ارزښتناکه وسیله ده. د ابراهیم، رعنا جلالي، او د هغوی په څېر نورو زړورو وګړو هڅې د هیلو څراغونه بل ساتلي او نړۍ ته یې دا پیغام ورکړی چې افغان نجونې به د تعلیم له لارې خپل برخلیکونه خپله جوړوي.
۱-۳: د زدهکړو کمپاین
له هغه وروسته چې طالبانو د نجونو پر زدهکړو بندیزونه ولګول، د زهکړو ځینو فعالانو د نړۍ په ګوډ، ګوډ کې د نجونو د زدهکړو د بندیز د لرې کولو بېلابېل کمپاینونه پیل کړل.
له دغې ډلې یو هم «د بېرته ښوونځي ته ستانه شئ» کمپاین دی.
که څه هم دغه کمپاین د جمهوریت تر پرځېدو وړاندې په ۲۰۱۸کال کې د جګړو له امله د افغانستان دننه د بېځایه شویو ماشومانو لپاره پیل شوی و؛ خو د جمهوریت تر پرځېدو وروسته د نجونو پر زدهکړو د طالبانو لهخوا د لګېدلو بندیزونو له امله لاهم دوام لري.
د دغه کمپاین چلوونکې «خوږه خپلواک» وایي، چې په سر کې یې د کمپاین موخه له زدهکړو سره د جګړو له امله د بېځایه شویو ماشومانو اشنایي او د نجونو د زدهکړو پر وړاندې د خنډونو لرې کول وو؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې د زدهکړو او په ځانکړې توګه د نجونو د زدهکړو په برخه کې ګڼې ستونزې راولاړې شوې دي.
د هغه په وینا:« د ځینو طالبانو فکر دا دی، چې ښځینه زدهکړو ته اړتیا نهلري؛ خو دا ناسمه خبره ده، اسلام ښځې او نارینه دواړو ته مساوي حق ورکړی دی.»
هغه وایي، د طالبانو د سختو بندیزونو له کبله یې فعالیتونه ټکني شوي او د تېر په څېر په فزیکي توګه په لرو پرتو سیمو خلکو ته د نجونو د زدهکړو په تړاو د ناسمو دودونو په اړه پوهاوی نه شي ورکولی.
هغه وایي، په افغانستان کې د جګړې ختمولو او سولې راوستلو یوازینۍ لاره زدهکړې دي.
هغه زیاته کړې، چې د کمپاین یوه بله موخه یې د ناسمو دودونو پر وړاندې مبارزه کول دي.
: ادبي او هنري غبرګون؛ د کلتوري مبارزې وسیله
کله چې فزیکي فضا بنده شي، غږونه چوپ شي، او ټولنیز حرکتونه تر فشار لاندې راشي، نو هنر، ادب، او کلتور هغه فضا ده چې لا هم انسان ته د ځان څرګندولو، حق غوښتنې، او د مقاومت د ښودلو ځواک ورکوي. د افغانستان په اوسني وضعیت کې، چې ښځې له تعلیمه، کاره، فرهنګي او ټولنیز فعالیته منع شوي، ادبي او هنري غبرګون د دوی د مبارزې یوې نوې او ژورې بڼې ته وده ورکړې ده.
د طالبانو د سختو بندیزونو پر ضد، افغان شاعرانې، لیکوالانې او هنرمندې ښځې په خپل هنر کې د ازادۍ او حق غوښتنې پیغامونه خپروي. دا کار نه یوازې د ښځو لپاره د دروازو خلاصول دي، بلکې ټولنې ته یې د مقاومت او نه تسلیمېدنې مهم درسونه ورکړي دي.
افغان مېرمنو د شاعرۍ، کیسهلیکلو، او نقاشۍ له لارې هڅه کوي چې د خاموشۍ دیوالونه مات کړي. دوی د هنر او بیان له وسایلو نه یوازې د خپل دردېدلي حالت انځور وړاندې کوي، بلکې همداراز د یو عدالتمحوره راتلونکې خوب هم انځوروي.
شاعره هوا شېرزه، چې اوسمهال له هېواده بهر ژوند کوي، وايي چې ادب د هغه "خاموش مقاومت" بڼه ده، چې هېڅ واکمن یېنشي بندولای.
هغې افغانستان انټرنشنل - پښتوته وویل: «طالبان کولای شي دروازې بندې کړي، ښوونځي وتړي، او مېرمنې کور ته محدودې کړي، خو فکر بندېدای نشي، او شاعرې نه چوپېږي. زه هره ورځ د خپلو وطنوالو مېرمنو لپاره لیکم، ځکه موږ که غږ له خولې نشو ایستلی، له قلمه یې باسو.»
هوا شېرزه زیاتوي: «زما لپاره شعر یوازې احساس نه دی، دا یوه فریاد ده، یو مقاومت دی. زه باور لرم چې د ښځو د حقونو مبارزه باید په هنر کې هم وي، ځکه هنر هغه ژبه ده چې بندیز نه پرې لګېږي.»
د هوا شېرزې، سلما تنها، او نورو افغانو هنرمندانو هنر د یوې ژورې ټولنیزې مبارزې بڼه غوره کړې ده، چې له لارې یې دوی نړیوالو ته خپل واقعیتونه او کیسې ور رسولي دي.
د نقاشۍ، کیسه لیکلو، فلم جوړولو، او مجازي هنر له لارې، افغانې مېرمنې هڅه کوي هغه چوپتیا ماته کړي چې ورباندې تحمیل شوې ده. د دوی کارونه یوازې د هنري ارزښت له پلوه نه دي مهم، بلکې دا هغه اسناد دي چې د یو نسل د دردېدلي تاریخ د ثبتولو مسؤلیت لري.
شاعره، سلما تنها وايي:«موږ د کلمو او هنر له لارې د ظلم په وړاندې خپل غږ پورته کوو. زموږ شعرونه او نقاشۍ د آزادۍ او عدالت ژبه ده.»
هغه زیاتوي: افغان مېرمنو د خپلو حقونو د خوندي کولو او نړیوالې مرستې د ترلاسه کولو لپاره خپلې کیسې، ستونزې او غوښتنې نړیوالو رسنیو، سازمانونو او غونډو ته رسولې دي. د دوی دا هڅې د نړیوال ملاتړ د پراخېدو لامل شوي.
زهرا حسیني لا هم په کابل کې ژوند کوي، د رسامۍ پر سپين کاغذ یې د ښوونځي انځور جوړ کړی، او افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وایي، « کله چې طالبان راغلل زمونږ ښوونځي یې راوتړل، ډیره خفه وم، ځکه چې هیلې مې له خاورو سره خاورې شوې، اوس غواړم چې انځورګري زده کړم او له دې لارې خپل ټپي شوی غږ تر نړیوالو ورسوم».
د زهرا په څېر ډیری افغان مېرمنې، چې ځینې یې پټې او ځینې یې ښکاره هنري فعالیتونه کوي، د لیک، انځورګرۍ، فوټوګرافي او نورو تخلیقي لارو هڅه کوي د خپل موجودیت، درد، او هیلو کیسې نړۍ ته ورسوي. یو شمېر یې ان د کورونو دننه سټوډیوګانې جوړې کړي، له نړیوالو هنرمندانو سره مجازي همکارۍ کوي، او خپل اثار د ټولنیزو رسنیو له لارې خپروي.
یوه بله افغانه مېرمن « یلدا » چې د ښځو پر وړاندې د طالبانو د سختو تګلارو له امله ترې لوړې زده کړې پاتې شوي وایي، «هنر نه یوازې د بیان وسیله ده، بلکې د بقا، پېوستون، او هیلو یوه لاره هم ده».
سره له دې چې سانسور، امنیتي ګواښونه او ټولنیز بندیزونه زیات شوي، دغو مېرمنو ژمنه کړې چې خپل هنري کار ته دوام ورکړي او د هنر په ژبه د خپلو حقونو لپاره غږ پورته کوي.
په داسې یو چاپېریال کې چې د خاموشۍ او حذف سیاست حاکم دی، افغان ښځې هنر ته د مقاومت د یوه عمل په سترګه ګوري، یو داسې عمل چې نه یوازې د دوی هویت ژوندی ساتي، بلکې د زرګونو نورو خاموشو غږونو نمایندګي هم کوي.
پایله:
افغان مېرمنو د طالبانو له لوري لګېدلو پراخو بندیزونو ته په داسې ډول غبرګون ښودلی، چې د نړۍ د ښځو د مبارزې په تاریخ کې یې بېلګه کمه لېدل کېږي. هغه چې د ښوونځي دروازې یې پرې وتړل شوې، اوس یې پټ ښوونځي جوړ کړي؛ هغه چې له کاره منع شوې، اوس یې خپل کورونه په تدریسي مرکزونو بدل کړي؛ او هغه چې له خبرو منع شوې، اوس یې شعر، انځور او هنري خلاقیت د غږ بدیل ګرځولی دی.
په داسې یو وخت کې چې نظامي فشار، مذهبي افراط، او ټولنیز بندیزونه د ښځو د ژوند ټول اړخونهتر اغېز لاندې راوستي، مېرمنو مقاومت ته داسې نوې لارې موندلي، چې نه یوازې له ماتې نه دي وېرېدلي، بلکې د هیلوڅراغونه یې هم بل ساتلي دي. سولې ییزلاریونونه، پټ ښوونځي، ادبي او هنري مقاومت یوازې شعارونه نه دي، بلکې دا د بقاء لپاره نه ستړې کېدونکې مبارزې عملي بڼې دي.
ادب، هنر، او کلتور په داسې حال کې چې ټولې نورې دروازې بندې شوې، هغه خلاصه لاره ګرځېدلې چې افغانې مېرمنې یې له تاريکيو نه روڼا ته راایستلې دي. شاعره هوا شېرزۍ،چې له هېواده بهر ده، د "شعر" پهژبهد خپل نسل درد بیانوي، سلما تنها یې د "عدالت ژبه" بولي، او زرګونه نورې هنرمندې له سانسور، ګواښ او حذف سره سره، لا هم لیکي، انځورګريکوي، او خپل غږونه نړیوالو ته رسوي.
دا هنري مقاومت د یو نسل حافظه ده؛ یو داسې ارشیف چې راتلونکي تاریخ ته به وايي، دوی چوپ پاتې نه وې.
له بلې خوا، سوله ییز لاریونونه د هغو مېرمنو د نه تسلیمېدنې انعکاس دی، چې د وهلو، بند، شکنجې او ګواښ تر څنګ لا هم د ازادۍ چیغې وهي. دا یوازې شخصي درد نه دی، بلکې د ټول ملت، د نیمایي وګړو، او د یوې پایښتمنې راتلونکې لپاره فریاد دی.
په افغانستان کې د نجونو د زدهکړو لپاره جوړ شوي پټ ښوونځي، آنلاین زده کړې، د خلکو ابتکاري اقدامات، او د ښځو پر وړاندې د بندیزونو پرضد پیل شوي کمپاینونه ښيي چې دا مبارزه یوازې د نن د خوندیتوب لپاره نه ده، بلکې د سبا د جوړېدو لپاره دي.
ابراهیم، رعنا جلالي، خوږه خپلواک، او د دې راپور لسګونه نورې کیسې دا ښيي چې د افغان ولس وجدان لا ژوندی دی.
د افغان مېرمنو دا مقاومت، که هرڅومره له زوره، وېرې، او محرومیت سره مخ وي، خو لا هم د هیلو، بیدارۍ، او بدلون نښه ده. دا هغه مبارزه ده چې، سره له دې چې نه تلویزیون لري، نه رسمي منبر، او نه سیاسي واک، خو لا هم نړیواله توجه ځان ته اړوي.
په پای کې، دا راپور یوازې د یوې مظلومې طبقې سند نه دی، بلکې دا د یوه زړور نسل د بدلون غوښتونکي ارادې انعکاس دی. دا سند د هغو ټولو غږونو استازولي کوي، چې ندي اورېدل شوي؛ د هغو سترګو انځور وړاندې کوي، چې له ښوونځي، دفتر، او ټولنیز ژوند سره یې مخه ښه کړې؛ او د هغو زړونو چیغه ده، چې د عدالت، ازادۍ، او انساني کرامت لپاره لا هم درزېږي.
د تاریخ مخونه به حتمي واوړي، خو دا چیغې به پکې ثبت پاتې شي — لکه د هوا شېرزې شعر، لکه د زهرا حسیني انځور، لکه د صنم بني زاده ټپي یادونه. دا مقاومت به نسلونو ته وښيي، چې یو ملت، او په ځانګړي ډول مېرمنو، څنګه د چوپتیا تر سیوري لاندې ژوند وکړ، مبارزه یې وکړه، او خپل غږ یې ژوندي وساته.
د دې څېړنیز راپور لومړۍ برخه دلته لوستلای شئ:
د افغان ځواکونو د مقاومت لیکې زر ماتې شوې او پوځیان او چارواکي د چهاربرجک ولسوالۍ پر لور پرشا لاړل.
طالبانو ګام په ګام ښاري سیمې تر خپل واک لاندې راوستلې. د ولایت مقام ته ننوتل او هلته یې خپل بیرغ ورپاوه. د هوايي ډګر کنټرول یې هم په لاس کې واخېست. د زندان دروازې یې پرانېستې او بندیان یې خوشي کړل.
په ښار کې یو غلی، خو ژور وهم خپور و. د زرنج امنیتي چارواکو رسنیو ته وویل: « موږ له مرکز نه د مرستې غوښتنه کړې وه، خو هیڅ ځواب رانغی».
له همدې شیبې وروسته، زرنج نور د افغانستان د جمهوري دولت تر واک لاندې نه و.
د زرنج په سلګونو اوسېدونکي د ایران د پولې پر لور وتښتېدل، خو ایراني ځواکونو اجازه ورنه کړه، چې پر پوله واوړي.
له زرنج سره هممهاله په هلمند کې هم د افغان ځواکونو او طالبانو ترمنځ سختې جګړې روانې وې.
د زمري ۱۶مه، شبرغان او تالقان
د زمري ۱۶مه په جوزجان کې خونړۍ ورځ ده. افغان ځواکونه له شبرغان نه وتلي او د طالبانو جنګیالي ورو ورو پر ښار واک ټینګوي.
د والي مرستیال عبدالقادر اعلان وکړ، چې د جنرال عبدالرشید دوستم اړوند ولسي پاڅون کوونکي هم له ښاره وتلي او طالبان د جنرال دوستم ۵۰۰مې ماڼۍ ته ننوتلي دي.
د کورنیو چارو وزارت نوي ویاند میرویس ستانکزي رسنیو ته وویل، چې ښار به د تازه دمه ځواکونو او ولسي پاڅون کوونکو په مرسته بېرته زر له طالبانو تصفیه کړي. دا له نیمروز وروسته دویم مرکز و، چې د افغان ځواکونو له لاسه ووت.
د زمري پر ۱۷مه طالبان د تخار ولایت د مرکز تالقان په کوڅو او سړکونو کې را ښکاره شول او خپل سپین بیرغونه یې په څلورلارو کې را وځړول. تالقان د شاوخوا ولسوالیو له سقوط وروسته د اوږدو جګړو په پایله کې د طالبانو لاس ته ورغی. ولسي پاڅون کوونکو هم پر ښار د محاصرې کړۍ له تنګېدو وروسته له ښار نه شاتګ وکړ او یو شمېر چارواکي نورو ولایتونو ته لاړل.
د زمري ۱۹مه، فراه او بغلان
د سې شنبې سهار د فراه ښار له وېرې، اندېښنې او مبهم برخلیک سره مخ دی. بازارونه نیمه تړلي دي، خلک د خپلو کورونو په کړکیو کې وضعیت څاري. طالبانو له څو خواوو پر ښار بریدونه پیل کړي دي.
د فراه امنیتي ځواکونه، چې له څو ورځو راهیسې یې مقاومت کاوه، بالاخره شاتګ ته اړ شول.
د ولایت مقام، امنیه قومانداني، زندان او نورې دولتي ودانۍ یوه په بله پسې د طالبانو لاس ته ولوېدې.
په ورته وخت کې د هېواد په شمالي ولایت بغلان کې هم وضعیت د سقوط پر لور رهي دی.
بغلان لا له وړاندې ګڼې جګړې لیدلې وې؛ مرکزونه لاس په لاس کېدل، نه افغان ځواکونه شاته کېدل او نه طالبانو له بریدونو لاس اخېست.
د زمري پر ۱۹مه، چې لمر پرېواته، د بغلان مرکز هم د طالبانو لاس ته پرېوتی و. افغان ځواکونه له خپلو مورچلو شاته شول او د ښار په څلور لارو کې طالبانو خپل بیرغونه هسک کړل.
د زمري ۲۱- ۲۲مه، هرات، هلمند او کندهار سقوط کوي
د زمري پر ۲۱مه طالبانو اعلان وکړ، چې د هرات ولایت مرکز یې نیولی او درې زره بندیان یې له زندانونو خوشي کړي دي. دا ۱۱ او ستراتیژیک ولایت و، چې د طالبانو لاس ته ولوېد.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وویل، چې دوی د هرات مرکز، امنیه قومانداني، محبس او د ولایت مقام نیولي دي. د طالبانو جنګیالي د هرات جامع جومات ته هم ننوتل او په ښار کې تیت او پاشلې نښتې او ډزې روانې وې.
د زمري میاشتې تر ۲۲مې طالبانو د ۱۵ ولایتونو مرکزونه ونیول. طالبانو د جمعې په شپه د هلمند مرکز او د ملي امنیت وروستی مقاومت ځای ونیول او افغان امنیتي ځواکونه له ښاره ووتل. طالبانو د خوښۍ په دود خپلې ترانې غږولې او هوايي ډزې یې کولې.
له هلمند سره هممهاله په کندهار کې هم امنیتي ځواکونو د جګړې له ډګره پښې سپکې کړې او ښار د طالبانو لاس ته ولوېد.
ځای ځای د افغان امنیتي ځواکونو مړي لیدل کېدل او طالبانو په ښار کې له درندو او سپکو وسلو سره د فتحې شعارونه ورکول.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د کندهار د ولایت له مقام نه د یوې ویډیو له لارې اعلان وکړ، چې تېره شپه یې ولایت، امنیه قومانداني او نور ځایونه نیولي او دولتي ځواکونو شاتګ کړی دی.
تر دې مهاله طالبانو د نیمروز، جوزجان، فراه، تخار، بدخشان، سرپل، کندز، سمنګان، بغلان، غزني، کندهار، هرات، هلمند مرکزونه په لاس کې درلول او د نورو ولایتونو او سیمو پر لور د پرمختګ په حال کې وو.
د زمري ۲۲مه، بادغیس، ارزګان، زابل او لوګر له لاسه وځي
د زمري پر ۲۲مه طالبانو د بادغیس ولایت مرکز قلعه نو، امنیه قومانداني، د ولایت مقام، محبس او نور مهم ځایونه ونیول او افغان امنیتي ځواکونه له ولایت نه پر شا لاړل او ځینو یې خپلې وسلې پرځمکه کېښودې.
پر همدې ورځ چې د جمعې له ورځې سره یې سمون درلود، طالبان د ارزګان مرکز ترینکوټ، د زابل مرکز کلات او د لوګر مرکز پل علم ته ننول او مرکزونه یې په خپل واک کې واخېستل. د لوګر ډېری ولسوالۍ د طالبانو په لاس کې وې او د کابل پر لور یې پرمختګ کاوه. د لوګر ډېری چارواکي په موټریزو کاروانونو کې کابل ته وتښتېدل او د ښکارکلا د تسلیمۍ په اړه د افغان ځواکونو او طالبانو ترمنځ خبرې اترې روانې وې.
طالبانو وویل، چې د ترينکوټ او کلات ښارونه په سوله ییز دول ور تسلیم شوي او جګړه نه ده شوې.
د زابل د ولایتي شورا رییس عطاجان حق بیان رسنیو ته وویل، چې کلات ښار نن د جمعې په ورځ طالبانو په بشپړ ډول نیولی او چارواکي له ښاره د تېښتې په حال کې دي.
د زمري ۲۳مه، ښرنه، میمنه، مزار شریف، مهترلام، اسعد اباد او ګردېز
د زمري پر ۲۳مه طالبانو د افغانستان په شمال کې د بلخ او فاریاب، په مشرقي کې د لغمان او کونړ او په سویل ختیځ کې د پکتیا او پکتیکا ولایتونو مرکزونه ونیول. طالبانو په فاریاب کې پر مهم سوداګریز بندر اقینه هم ولکه ټینګه کړه.
د زمري پر ۲۳مه د پکتیکا مرکز ښرنه د ۱۹ ولایتي مرکز په توګه د طالبانو تر واک لاندې راغله.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد یوه ویډیو خپره کړه او اعلان یې وکړ، چې د ولایت ټولې مهمې ودانۍ او تاسیسات یې نیولي دي.
له دې سره هممهاله په مزار شریف او میمنه کې د طالبانو او امنیتي ځواکونو ترمنځ د ډزو رپوټونه ور کول کیږي.
د شنبې په ورځ، د زمري پر ۲۳ طالبانو اعلان وکړ، چې د کونړ مرکز اسعد اباد او شاوخوا ولسوالۍ د افغان ځواکونو له ولکې وتلې دي او ددوی جنګیالي پر ښار مسلط دي.
له اسعد اباد نه ټول امنیتي چارواکي او مسوولان وتلي او ښار طالبانو ته سپارل شوی دی.
د کونړ په اسمار او شیګل ولسوالیو کې د وړو نښتو رپوټونه ورکول کیږي، خو مرکز بشپړ د طالبانو په کنټرول کې دی.
په ویډیوګانو کې لیدل کیږي، چې یو شمېر خلک د ملي اردو پر موټرو کاڼي واروي او په ټولنیزو شبکو کې یې د ګڼو خلکو غبرګونونه پارولي دي.
د طالبانو ویاند پر خپل ټویټر ولیکل، چې د لغمان مرکز مهترلام بابا یې په بشپړ ډول نیولی او دا شپږم ولایتي مرکز دی، چې د یوې ورځې په ترڅ کې نیول کیږي.
د زمري ۲۴مه، د ۷ ولایتونو سقوط
د زمري پر۲۳مه او ۲۴مه طالبانو د کاپیسا، پروان او بامیان مرکزونه هم له جګړې پرته ونیول.
چاریکار ښار له غرمې وړاندې د طالبانو لاس ته ولوېد. امنیتي چارواکو رسنیو ته وویل چې طالبان ۱۲ نیمې بجې د ولایت مقام، امنیه قوماندانۍ او د ملي امنیت ریاست ته ننوتل.
د کاپیسا په مرکز محمود راقي کې امنیتي چارواکو ټول مهم ځایونه او دفترونه د طالبانو استازو او جنګیالیو ته وسپارل.
ماسپښین مهال طالبانو د بامیان مرکز، د والي دفتر او نورې امنیتي ادارې او دولتي ودانۍ په خپل واک کې راوستې او امنیتي ځواکونه نورو سیمو ته پرشا شول.
د زمري پر ۲۴مه طالبانو د افغانستان ستر سوداګریز ښار جلال اباد، خوست، میدان وردګ او د دایکندي مرکز نیلي ونیول.
ننګرهار کې د طالبانو والي ضیاءالحق امرخیل د واک چارې د طالبانو استازو ته وسپارلې او په خوست کې امنیتي ځواکونو خپلې وسلې او تجهیزات طالبانو ته وسپارل.
د طالبانو ویاند اعلان وکړ، چې تورخم یې هم نیولی او د جلال اباد ښار د تصفیې لپاره ددوی هڅې روانې دي او په ښار کې خپل واک ټینګوي.
تر دې مهاله د افغانستان ۲۴ ولایتونه د طالبانو لاس ته لویدلي، خو عام خلک، د ولایتي شوراګانو رییسان او قومي مشران وايي، چې ټول ولایتونه او ولسوالۍ د خبرو اترو له لارې په سوله ییز ډول طالبانو ته سپارل شوي او د جګړې ډېرې کمې پېښې رامنځته شوې دي.
ولسمشر اشرف غني په یوه ویډیويي پیغام کې وویل، چې هېواد د بې ثباتۍ له ګواښ سره مخ دی او د وضعیت د کنټرول او بې ثباتیو د مخنیوي لپاره یې مشورې پیل کړې دي. هغه په خپلو خبرو کې د شل کلنو لاس ته راوړنو د خوندیتابه ژمنه کوي.
د زمري ۲۴مه، طالبان د کابل په دروازو کې
سهار لا نه و پوره روښانه شوی، چې له میدان وردګ نه د جګړې شور د کابلیانو تر غوږو ورسېد.
میدان ښار تر یوې شپې جګړې وروسته سهار ۹ بجې د طالبانو لاس ته ولوېد او جګپوړي ولایتي او امنیتي چارواکي کابل ته لاړل. د طالبانو ویاند اعلان وکړ، چې د میدان ښار ټول دولتي تاسیسات ددوی د جنګیالیو لاس ته لوېدلي دي.
د کابل ښار په څنډو کې مهمې سیمې او لارې د طالبانو په واک کې وې. ګڼ وردګ او لوګري طالبان په کابل کې د خپلو دوستانونو په مېلمستونونو کې دیره شول او پنځمه حوزه، چهلستون، بګرامي، احمدشاه بابا مېنه او نورې سیمې له طالب جنګیالیو ډکې شوې.
د زمري پر ۲۴مه وسله وال طالبان پلازمېنې کابل ته ننوتل او له شخړې او جګړې پرته ارګ ، دفاع وزارت، ملي امنیت، امنیه قوماندانۍ، وزارتونو او نورو مهمو تاسیساتو او ودانیو ته ننول.
طالبانو پر ارګ رپېدونکی ملي بیرغ لرې کړ او پرځای یې خپل سپین بیرغ را وځړاوه.
اشرف غني له خپلو نږدې کسانو سره د دریو چورلکو په ملتیا له کابل نه ازبکستان او له هغه ځایه متحده عربي اماراتو ته لاړ. پخوانی ولسمشر حامد کرزی، ډاکټر عبدالله عبدالله، د حزب اسلامي مشر ګلبدین حکمتیار او یو شمېر نور سیاستوال په کورونو کې پاتې شول او له خلکو یې وغوښتل چې ارام واوسي.
په زرګونو خلک د کابل هوايي ډګر پر لور په منډه وو، ښار کې د موټرو د ګڼه ګوڼې له امله د یوه ساعت موټر مزل په څو ساعتونو کې کېده. په ښار کې خال خال ډزې کېدې، په ځینو سیمو کې د لوټ او تالان رپوټونه ورکول کېدل، خو پر سړکونو د وسله والو طالبانو موټرسایکل لیدل کېدل، چې شاته کمپلې هم پسې غوټه وې.
د زمري پر ۲۵مه له افغانستان نه د ازبکستان او تاجکستان پر لور د شپږو پوځي الوتکو د وتلو رپوټونه ورکړل شول. تاجکستاني چارواکو اعلان وکړ، چې پنځه الوتکې ددوی فضا ته داخلې شوې دي او په یوه الوتکه کې لسګونه افغان سرتېري وو، چې ددغه هېواد په باختر هوايي ډګر کې ښکته شوي دي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي غلام اسحاق زي له امنیت شورا وغوښتل چې د افغانستان لپاره یو انساني کوریډور پرانیزي او هغه افغانان را وباسي، چې د طالبانو له ګواښ سره مخ دي.
د بریټانیا د لومړي وزیر ویاند اعلان وکړ، چې دوی د ورځې سلګونه افغان او بریټانیايي وګړي تخلیه کوي.
په کابل کې د امریکايي ځواکونو قوماندان جنرال کنټ مک کنزي وویل، چې د امریکايي سرتېرو د وتلو په تړاو د دوی او طالبانو ترمنځ یوه هوکړه رامنځته شوې او له طالبانو یې غوښتي، چې د امریکايي ځواکونو د وتلو په بهیر کې مداخله ونه کړي.
طالبانو د شپې په کابل کې هوايي ډزې کولې او پر ښار یې خپل تسلط نمانځه.
د وږي ۶مه، طالبان پنجشیر ته ننوځي
پنجشېر وروستی ولایت و، چې طالبانو ونیوه. د وږي میاشتې پر ۶مه طالبانو اعلان وکړ، چې ځواکونه یې له څلورو جبهو پنجشیر ولایت ته ننوتلي دي.
د طالبانو یوه ویاند رسنیو ته وویل، چې د احمد مسعود په مشرۍ یو پلاوی کابل ته ورغلی او د طالبانو له پلاوي سره یې کتلي دي.
د وږي پر ۱۵ مه طالبانو یوه ویډیو خپره کړه، چې د پنجشیر ولایت په مرکز بازارک ښار کې یې د طالبانو د بیرغ هسکېدل ښودل. څو ساعته وروسته د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد اعلان وکړ چې دوی پر پنجشیر ولایت بشپړ واک ترلاسه کړی دی.
احمد مسعود او امرالله صالح وویل، چې دوی په یوه خوندي ځای کې دي. احمد مسعود له خلکو وغوښتل، چې د طالبانو پر وړاندې پاڅون وکړي.
محلي سرچینو رسنیو ته وویل، چې نوموتی خبریال فهیم دشتياو د طالبانو د مخالفې جبهې یو شمېر نور غړي وژل شوي دي.