د طالباني حاکمیت تر سیوري لاندې د وسله‌والو پېښو دوام؛ په خوست کې یو ځوان وژل شوی

دغه شورا په یوه خبرپاڼه کې د هرات د مرګونې پېښې په تړاو خپله ژوره خواشیني څرګنده کړې ده. په یاده پېښه له ایرانه تازه راستانه شوي ۷۹ افغانان په یوه مساپر وړونکي موټر کې وسوځېدل او لا تر اوسه یې لامل هم څرګند نه شو. په مړو شویو کسانو کې یوازې ۱۷تنه یې ماشومان وو.

یادې شورا ټینګار کړی، دغه پېښه د هغو ورځنیو تراژیدیو یو انځور دی چې افغانان یې د جبري کډوالۍ او ګاونډیو هېوادونو څخه په ډله‌ییزه توګه د اېستنې په لړ کې تجربه کوي. د شورا د څرګندونو له مخې؛ یوازې په وروستیو څو میاشتو کې نږدې ۱.۸ مېلیونه افغان کډوال له ایرانه، تر ۱۸۴زرو زیات له پاکستانه او تر پنځه زرو زیات له ترکیې نه په جبري ډول بېرته هېواد ته ستانه کړای شوي دي.

خبرپاڼه کې راغلي‌، چې د اېستلو د دغه بهیر سره هم‌مهاله په هېواد کې دا وګړي د اسانتیاوو له نشتوالي او ټرافیکي پېښو تر څنګ له ګڼو نورو ننګوونو سره مخ دي. د افغانستان د سیاسي او قونسلي استازولیو شورا خبرداری ورکړی، چې د دغه ډول حالت دوام د ملي مدیریت په تړاو ژور ناورین را څرګندوي.

خبرپاڼه کې وړاندې لیکل شوي: «نن افغانستان د هر وخت نه زیات د یوه مشروع او ځواب ورکوونکي نظام او ملي برنامې ته اړتیا لري؛ څو د خپلو وګړو ژوند وژغوري». له دغې شورا ور هاخوا یو شمېر نورو سیاست‌والو او بشري سازمانونو هم نیوکې کړې دي، چې طالبان ستنېدونکو افغانانو ته د لومړنیو اسانتیاوو تر څنګ ان د خوندیتوب په برخه کې هم پاتې راغلي او دا بهیر له مدیریتي ګډوډۍ سره مخ دی.

طالبانو پرون خبر ورکړی، چې د هرات د وروستۍ پېښې اړوند یې له شرکت څخه خپلې څېړنې پیل کړې دي او ژر به دا په ډاګه کړي چې یاده پېښه ولې رامنځته شوې ده. همدا راز،‌ واکمنې ډلې تېره ورځ د یادې پېښې د ټولو قربانیانو جسدونه په یوې پوځي الوتکه کې کابل ته لېږدولي دي.

وانګ یي همدا راز د چهار شنبې په ورځ د طالبانو او پاکستان سره په کابل کې ګډه ناسته کې ټینګار وکړ، چې د سیمې هېوادونه باید د متقابل ستراتیژیک باور په پیاوړتیا کې لا ډېرې هلې ځلې وکړي او امنیتي همکارۍ هم لا ژورې کړي.

هغه وویل: «اړینه ده، چې د امنیتي خبرو اترو مېکانیزم ښه شي، د قانون پلي کېدو او امنیتي همکاریو ته وده ورکړل شي، له پولې هاخوا د ترهګریزو فعالیتونو پر ضد مبارزه پراخه شي او د ترهګرۍ د روزنې پناه ځایونه ختم کړای شي.»

وانګ یي زیاته کړه، چې چین چمتو دی د هر هېواد له اساسي ګټو سره مرسته او ملاتړ وکړي. هغه ویلي، په کلکه به د بهرنۍ لاسوهنې او هغه وګړو یا سازمانونو پر وړاندې ودرېږي چې د دغو درېیو ګاونډیو هېوادونو واکمنیو یا هم ګټو ته زیان رسوي.

که څه هم د چین د بهرنیو چارو وزارت په خپره شوې خبرپاڼه کې د کومې ترهګرې ډلې نوم نه‌دی اخیستل شوی؛ خو د شینهوا دولتي خبري اژانس په یوه راپور کې چې د وانګ یي او د طالبانو د بهرنیو چارو د وزیر امیرخان متقي د لیدنې په تړاو یې خبرو اترو ته اشاره کړې وه او د «ختیځ ترکستان اسلامي تحریک» اړوند له شته امنیتي اندېښنو یې هم په کې یادونه کړې ده.

په دغه راپور کې ویل شوي، چې وانګ یي له افغانستانه غوښتي چې د دغسې ډلو پر ضد خپلې هڅې زیاتې کړي.

چین له پاکستان سره ۵۹۶ کیلومتره ګډه پوله لري، چې د درې‌ګوني نقطې څخه د افغانستان له سرحده د هند تر لانجمنو سیمو پورې د قره‌قرم د غرونو په اوږدو کې غځېدلې ده. همدارنګه له افغانستان سره یې ۹۲ کیلومتره ګډه پوله شته، چې د پاکستان له ګلګت ـ بلتستان سیمې سره نښلي. دا سیمې د چین له سېنکیانګ ایالت سره پر پوله پرتې دي؛ هغه ځای چې په تېرو وختونو کې د بې‌ثباتیو شاهد و او بیجېنګ یې لامل د سخدریځه اسلامپالو او د اویغور بېلتونپالو فعالیتونه بللي دي.

د چین د بهرنیو چارو وزیر د خبرپاڼې پای کې راغلي، درې واړه هېوادونه باید د پرمختیایي همکاریو، سوداګریزو راکړو ورکړو او پانګونو په برخه کې ګډې هڅې لا ډېرې او پراخې کړي.

په راپور کې راغلي چې یوناما په ۲۰۲۴کال کې د طالبانو او نامعلومو کسانو لخوا د جنسي تېري، جبري ودونو او شکنجې څو پېښې ثبت کړې دي.

په دې راپور کې دا هم ویل شوي، چې د طالبانو په زندانونو کې پر هغو ښځو چې د طالبانو مخالفې دي، یا هغه کسان چې د دوی جنسي تمایل له امله پېژندل شوي، د شکنجې او جنسي تاوتریخوالي راپورونه ورکړل شوي دي.

د ملګرو ملتونو سرمنشي له طالبانو غوښتي چې سمدستي ټول هغه قوانین، پالیسۍ او کړنې لغوه کړي چې د ښځو او نجونو بشري حقونه او اساسي ازادۍ محدودوي.

راپور زیاتوي چې ځینې طالب چارواکي د ۲۰۲۱کال له اپریل راهیسې د جنسي تېري او نورو بڼو جنسي تاوتریخوالي کې ښکېل دي، په ځانګړې توګه پر هغو ښځو چې د طالبانو له لګول شویو محدودیتونو یې سرغړونه کړې ده.

په شخړو کې د جنسي تاوتریخوالي لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې، پرامیلا پټن وايي: «د هغې ښځې په وضعیت فکر وکړئ چې په افغانستان کې د طالباني محکمې له پرېکړې سره سم، په جبري توګه بېرته هغه سړي ته ورکړل شوې چې نه یې غوښتل ورسره ووسېږي. په داسې هېواد کې چې د ښځې بدن یو بې‌دیواله زندان ګرځېدلی، موږ ډېری وخت د ژوندي پاتې شویو قربانیانو خبرې کوو.»

په راپور کې ټینګار شوی چې د طالبانو پالیسیو د ښځو د زده‌کړې، روغتیایي او رواني خدمتونو ته د لاسرسي لاره بنده کړې ده، په ځانګړې توګه د هغو خدمتونو چې د جنسي تاوتریخوالي قربانیانو ته برابریږي.

طالبانو تر اوسه د دې راپور په اړه کوم غبرګون نه دی ښودلی، خو تر دې مخکې یې د ښځو د حقونو څخه د سرغړونو تورونه رد کړي دي.

د افغانستان سولې پروسې لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد په پاکستان کې د افغان سیاستوالو د جوړېدونکې غونډې په اړه لیکلي: «د پاکستان موخه خپلواک، ازاد، متحد او پیاوړی افغانستان نه دی، بلکې برعکس ده. د افغانستان په اړه یې سابقه وګورئ.»

خلیلزاد غوښتنه کړې، چې باید د غونډې ځای تغیر شي.

خو د دې ناستې تنظیموونکې ماریا سلطان د خلیلزاد تر نیوکې وروسته هغه ته په جواب کې پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي، چې تاسي خپله باید افغانانو ته جواب ووایاست.

هغې زیاته کړې: «تاسې خپله باید افغان ولس ته ځواب ورکړی نه دا چې هغه خلک تر نیوکو لاندې ونیسئ، چې یوازې د خبرو اراده لري.»

د ماریا په خبره د پاکستان او افغانستان دغه ناسته خلکو ته اجازه ورکوي چې په خپله خبرې وکړي.

د راپورونو له مخې، دغه غونډه به په پاکستان کې د ماریا سلطان په مشرۍ د سوېلي اسیا د سټراټیژیک ټیکاو انسټیټویټ په کوربتوب ترسره شي.

ویل کېږي، چې په دې غونډه کې زلمي خلیلزاد ته هم د مېلمه په توګه د ګډون بلنه ورکړل شوې؛ خو زلمي خلیلزاد له دې مخکې پر دغه غونډه نیوکې کړي او ویلي یې دي، چې دا غونډه د پاکستان استخباراتي ادارې (ای اېس ای) له لوري جوړېږي.

دغه اداره ټینګار کوي، چې د ښځو ونډه یوازې په کرنه کې نه ده محدوده، بلکې د کورنیو د عاید په لوړولو، د خوراکي موادو په پروسس، د څارویو په پالنه، او د باغدارۍ په څانګو کې هم ښځې بنسټیز کارونه ترسره کوي.

«ایف ای او» زیاتوي، که ښځو ته د کار زمینه او مالي ملاتړ زیات شي، د افغانستان د خوړو امنیت او اقتصادي ثبات ته به ستره ګټه ورسوي.

یاده اداره وايي، چې د خپلو سیمه‌ییزو پروګرامونو له لارې هڅه کوي ښځینه کروندګرو ته د مسلکي روزنې، د تخمونو او کرنیزو وسایلو د برابرولو، وړو کرنیزو کاروبارونو د پیاوړتیا او د مالي سرچینو د لاسرسي زمینه برابره کړي.

د دغه ادارې د چارواکو په وینا، د ښځینه کروندګرو ملاتړ نه یوازې د هغوی د مالي خپلواکۍ لامل کېږي، بلکې د ټولنې د نورو غړو په ژوند هم مستقیم اغېز لري.

دوی ټینګار کړی،چې ښځې په افغانستان کې د خوړو د تولید په «زړه»کې ځای لري، ځکه هغوی د هرې ورځې په عملي ډول د کرنې د ډېری کارونو مسولیت پر غاړه لري. د دې ادارې په خبره، د ښځو د رول نادیده نیول به د کرنې په برخه کې د پرمختګ مخه ډب کړي.

دغه ادارېله نړیوالو مرستندویانو، سیمه‌ییزو چارواکو او مدني ټولنو غوښتي چې په ګډه د ښځینه کروندګرو د توانمندۍ لپاره کار وکړي، او د ښځو د هڅونې او ملاتړ له لارې کولای شو د افغانستان د کرنې سکتور راتلونکی باثباته کړو، د خوړو د کموالي ستونزه کمه کړو او د اقتصادي پراختیا لاره هواره کړو.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د افغانستان د کرنې د راتلونکي پرمختګ او د خلکو د خوړو د امنیت لپاره د ښځو رول حیاتي ارزښت لري، او د دوی ملاتړ باید د ټولو پروګرامونو یوه مهمه برخه وي.