د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال
یوه افغان کډواله ښوونکې چې د پاکستان په پنجاب کې یې د ښوونکې په توګه دنده ترسره کول وايي، افغانستان ته له ستنېدو ورسته د خپلو اولادونو د زده کړو او راتلونکي په اړه اندېښمنه ده.د نووموړې کورنۍ اوس د خېبر د کډوالو په پنډغالي کې افغانستان ته د ستنېدو په تمه شپې او ورځې تېروي.
دغې ښوونکې د افغانستان انټرنشنل خبریال جواد شینواري ته ویلي، چې د خپلې یوې کوچنۍ کورنۍ سرپرستي ور دغاړې ده.
نوموړې ویلي، چې د پاکستان په پنجاب کې یې په ښوونځي کې د ښوونکې په توګه دنده ترسره کوله، خو د پاکستان حکومت له خوا د افغانانو د جبري ستنولو له اعلان وروسته یې دنده پای ته ورسېدله او د خپلو وړو اولادونو سره د پښتونخوا په خېبر کې د کډوالو په پنډغالي کې افغانستان ته د ستنېدو په تمه شپې او ورځې تېروي.
نوموړي ویلي، چې افغانستان ته له ستنېدو وروسته یې ښايي د کورنۍ برخلیک نامعلوم وي، ځکه لوڼې به یې د زده کړو او نوموړې به خپله د کارکولو اجازه ونه لري.
د پښتونخوا ځايي چارواکو ویلي، چې د اګسټ له لومړۍ تر ۲۷ مې نیټې له ۲۶زره څخه ډېر پي او ار (POR) کارټ لرونکي افغان کډوال یې بېرته افغانستان ته ستانه کړي دي او دا لړۍ لا هم دوام لري.
پر همدغه مهال د عبدالروف په نوم یو بل ۴۰ کلن افغان کډوال چې په شپږ کلنۍ کې پاکستان ته کډوال شوی او د ژوند ډېره برخه یې په ازاد کشمېر کې تېره کړې ده.
نوموړی اوس افغانستان ته د ستنېدو په حال کې دی، خو وايي، د خپلو اولادونو د زده کړو او کاروبار په اړه سخت اندېښمن دی.
عبدالروف وايي:«په پاکستان کې مې واده وکړ اولادونه مې وزیږېدل، دلته قانوني اوسیدلم. ماشومان مې ښوونځي ته تلل، د زده کړو زمینه ورته برابره وه، خو اوس نه پوهیږم چې په افغانستان کې به چرته اوسیږو، څه کار او روزګار به کوو؟»
هغه افغان کډوال چې د پاکستان له خوا په جبري توګه ستنیږي ډیری یې وايي، چې د پاکستان د حکومت له خوا یې د شتمنیو د انتقال اجازه نه ورکول کېږي او ډیری ستنېدونکي افغان کډوال بیا په افغانستان کې د سرپناه او روزګار نه شتون له اندېښنو سره په مات زړه بېرته افغانستان ته ستنېږي.
دا لومړی ځل نه دی، بلکې له دې وړاندې هم پاکستان د افغانستان پر خاوره برید کړی چې نه یوازې د افغانستان د ملي حاکمیت پر وړاندې ښکاره سرغړونه ده، بلکې د نړۍوالو قوانینو له مخې هم دا ډول بریدونه مشروعیت نه لري.
که چېرې د نړۍوالو بشردوستانه قوانینو، د ملګرو ملتونو د منشور، سیمهییزو تړونونو، د بشري حقونو اصولو او د ګاونډیتوب د اصولي ماهیت په اساس دا ډول بریدونه وڅېړو؛ نو جوتیږي چې دا بریدونه د افغانستان پر خاوره ښکاره تېری، له بشري حقونو سرغړونه او د د نړۍوالو کنوانسیونونو او د ملګرو ملتونو د منشور نقض دی.
۱. د دولتي حاکمیت اصل او د ملګرو ملتونو منشور
د ملګرو ملتونو منشور په دویمه ماده کې د هر دولت د ملي حاکمیت، سرحدي بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ د نه نقض اصل روښانه کړی دی.
د ملګرو ملتونو د چارټر په دویم ارټیکل په څرګند ډول د هر ډول زور استعمال یا د زور ګواښ پر دولتونو بندیز لګوي.
د دې مادې له مخې یوازې دوه استثناوې شته:
د پاکستان وروستي بریدونه په دې دواړو کې نه راځي، ځکه نه امنیت شورا اجازه ورکړې او نه هم د ځانساتنې شرایط ثابت شوي دي.
که څه هم پاکستان بار - بار ادعا کوي چې په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې پاکستاني طالبان ژوند او فعالیت کوي، خو په وروستیو بریدونو کې یوازې عام وګړي وژل شوي دي.
۲. د ځانساتنې (Self-Defense) ادعا او حقوقي ننګونې
پاکستان ډېر ځله خپلې نظامي مداخلې د ترهګرو ډلو د ځپلو تر نامه لاندې توجیه کوي. خو د نړۍوالو قوانینو له مخې، د ځانساتنې اصل یوازې هغه وخت منل کېږي چې لاندې شرطونه پوره کړي:
په ډرون بریدونو کې چې اکثره ماشومان او ښځې قربانیان دي، د تناسب اصل نه یوازې نقض کېږي، بلکې په نړۍوالو محکمو کې د جنګي جرم په کټهګورۍ کې راځي.
۳. نړۍوال بشردوستانه قوانین او د ملکي وګړو ساتنه
د جنیوا تړونونه (1949) او د هغوی ضمیمه يي پروټوکولونه د جګړو پر مهال د ملکي وګړو د ساتنې اصل بنسټیز ګڼي.
۴. د سیمهییزو تړونونو سرغړونه
پاکستان او افغانستان دواړه د سارک غړي دي. د دې ټولنې منشور د یو بل د خاوري د نه نقض، د ګډې سولې او د غیرمداخلې اصل تاییدوي.
سربېره پر دې، د پاکستان اقدامات د اسلامي کنفرانس سازمان (OIC) له اصولو سره هم ټکر لري، کوم چې د اسلامي هېوادونو ترمنځ د سولې او خپلواکۍ درناوی اړین بولي.
۵. د نړۍوالو بشري حقونو اړخ
د بشري حقونو نړۍوال اسناد لکه:
د ژوند حق یو نهماتېدونکی اصل ګڼي. د ډرون بریدونه چې د بېمحاکمې وژنې سبب کېږي، د ژوندانه د حق ښکاره نقض دی او د نړۍوالو بشري قوانینو پر وړاندې لویه پوښتنه راپورته کوي.
۶. د سیمې او نړۍ پر امنیت اغېزې
د ډرون بریدونه یوازې د سرحدي شخړو د زیاتېدو لامل کېږي. د عامو خلکو وژل د افغانانو پر پاکستان د باور کچه له منځه وړي. د دواړو هېوادونو ترمنځ د دایمي دښمنۍ اور ته تېل اچوي او په نړۍواله کچه دا کړنې د ترهګرۍ د ځپلو پر ځای د افراطي ډلو د جلب او جذب وسیله ګرځي.
که څه هم طالبان په نړۍواله کچه د افغانستان د قانوني حکومت په توګه نه دي پېژندل شوي، خو د واک ټول وسایل یې په لاس کې دي. د همدې له امله د خلکو د ژوند د خوندیتوب او د ملي حاکمیت د دفاع مسوولیت په عملي توګه له دوی سره دی.
د نړۍوالو قوانینو له مخې، حتا de facto واکمن ځواکونه د خلکو د اساسي حقونو په ساتنې مکلف دي. خو که چېرې طالبان که د پاکستان پر وړاندې چوپ پاتې شي، د ولس د اعتماد وروستۍ کچه هم له لاسه ورکوي. که جدي غبرګون ښکاره کړي، د پاکستان له سختو سیاسي فشارونو سره به مخ شي.
دغه وضعیت طالبان د یوې حقوقي او سیاسي معضلې سره مخامخ کړي دي.
د طالبانو د ګڼو چارواکو کورنۍ، کاروبارونه او سیاسي اړیکې په پاکستان کې ځانګړې ریښه لري، دوی د یاد ریښه يي مجبوریت په اساس نه شي کولی چې د پاکستان پر وړاندې ورته عمل وکړي او یا هم یو غښتلی دریځ ونیسي.
د خوست، ننګرهار او کونړ ډرون بریدونه د نړۍوال حقوقي نظام له نظره هېڅ ډول مشروعیت نه لري. دا بریدونه د افغانستان پر ملي حاکمیت، د خلکو پر ژوند او د سیمهییزې سولې پر ثبات ښکاره ګواښ دي.
افغانستان په هغه وخت کې کولی شي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته شکایت وکړي، چې دا هېواد نړۍوال رسمیت ولري.
همدا رنګه د نړۍوالې جزایي محکمې (ICC) له لارې د بشري حقونو د سرغړونو دوسیه ثبت کړي او سیمهییزو سازمانونو لکه، سارک او اسلامي همکاریو سازمان له لارې د پاکستان پر ضد ډېپلوماټیک فشار زیات کړي.
دا چې دا مهال افغانستان په نړۍواله کچه هېڅ ډول رسمیت نه لري، نو اوسني حاکمان هم حق نه لري چې په ملګرو ملتونو او یا نورو نړۍوالو سازمانونو کې د شکایت دوسیه ثبت کړي.
خو دا چې د ډرون ړانده بریدونه یوه بشري سرغړونه ده، اړتیا ده چې نړۍواله ټولنه چوپ پاتې نه شي.
که نړۍواله ټولنه د دغو بریدونو پر وړاندې بېپروا پاتې شي، نه یوازې د افغانستان خاورې ته به تاوان رسېږي، بلکې د نړۍوالو قوانینو اعتبار هم تر پوښتنې لاندې راځي.
باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې پخواني ولسمشر حامد کرزي د هبتالله اخوندزاده پلاوي ته ویلي، چې له هېواده نه وځي.
د سرچینو په وینا ښاغلي کرزي ټینګار کړی، چې افغانستان یې هېواد دی او نه غواړي له هېواده ووځي.
د طالبانو د مشر د پلاوي او حامد کرزي د لېدني د دقیق وخت په اړه څه نه دي ویل شوي.
سرچینې زیاتوي، چې دغه پلاوي حامد کرزي ته د هبتالله اخوندزاده پنځه مادهییز دستورلیک سپارلی دی.
د دغه دستورلیک یوه کاپي افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړې ده، چې په هغه کې «د طالبانو د رژیم اطاعت، د هر ډول سیاسي او رسنیزو فعالیتونو منع او په ملي او نړیوالو مسلو د تبصرو پر محدودیت» ټینګار شوی دی.
په دغه دستورلیک کې لیکل شوي:«د مشهورو شخصیتونو ستاینې، د ځانګړو مناسبتونو نمانځل، یا د ملي او نړیوالو مسلو په اړه څرګندونې کول» منع دي.
سرچینو دا هم ویلي، چې په دې ورستیو میاشتو کې د بهرني ډېپلوماټانو او کرزي ترمنځ لېدني هم محدودي شوې دي.
کرزي د وروستي ځل لپاره میرویس عزیزي سره لېدلي او په دغه لېدنه کې یې د برېښنا او انرژۍ په برخه کې د پانګې اچونې او د یادې پروژې د عملي چارو د پیل په اړه خوښي ښودلي.
کرزي په تېرو څلورو کلوونو کې څو ځله له بهرنیو ډېپلوماټانو سره لېدلي او کله نا کله یې په ځانګړي توګه د نجونو د زده کړو په اړه څرګندونې کړې دي. هغه د ښځو او نجونو د زده کړو او کار له ملاتړو څخه دی او له طالبانو یې غوښتي چې د نجونو ښوونځي پرانیزي او ښځو ته د کار اجازه ورکړي.
دغو سرچینو ویلي، چې طالبانو له کرزي غوښتي چې د ښځو د زده کړو او کار په اړه له څرګندونو ډډه وکړي.
حامد کرزي څه موده وړاندې پر کونړ د پاکستان د هوايي برېدونه په اړه اندېښنه څرکنده کړې وه، د تقاعد شویو کارکوونکو د معاشونو د ورکړې په اړه یې د طالبانو د پرېکړې هرکلی کړی و او د افغانستان د خپلواکۍ د ورځې په اړه یې پیغام خپور کړی و.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د مشر مخبرانو د حامد کرزي شخصي خبرې ثبت کړې، چې پخواني ولسمشر پکې ویلي، دی د هبتالله سیاسي ژوند پای ته رسوي او هبتالله ترې ډېر وېرېږي.
سرچینې وایي، د طالبانو د مشر مخبرانوله یوه مېلمه سره د حامد کرزي شخصي خبرې ثبت کړې دي.
کرزي په دې لیدنه کې مېلمه ته ویلي: «ملا هبتالله له هیچا دومره نه وېرېږي لکه له ما، ځکه زما حضور د هغه سیاسي ژوند پای ته رسوي او زه یې پر وړاندې یوازینی ریښتینی سیاسي ګواښ ګڼل کېږم».
د دې لیدنې د وخت او مېلمه په اړه معلومات نه دي ورکړل شوي.