د کابل لپاره د طالبانو والي: د ټولنې د اصلاح په برخه کې باید له رسنیو هم ګټه واخیستل شي

د رویټرز حبري اژانس د راپور له مخې، پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې بس چلوونکي هڅه وکړه د روان باروړونکي اورګاډي له مخې تېر شي، چې د وخت د نه درک کولو له امله دا درنه پېښه رامنځته شوه. ټپیان د سیمې روغتونونو ته لېږدول شوي او د ځینو حالت د اندېښنې وړ بلل شوی دی.

د اورګاډي د چلولو شرکت «سي پي کې سي اېم» د قربانیانو کورنیو ته د خواخوږۍ مراتب وړاندې کړي او د پېښې د څېړنې غوښتنه یې کړې ده.

دغه شرکت په کلکه ټینګار کړی، چې د موټرچلوونکو بې‌احتیاطي او د رېل‌پټلۍ د تګ راتګ اصولو ته نه پاملرنه د ورته پېښو اصلي لامل دی.

سیمه ییز چارواکي وايي، د پېښې د څرنګوالي په اړه پلټنې روانې دي، خو ټینګار کوي چې د رېل‌پټلۍ د تګ راتګ پر مهال د نښو او تم ځایونو نه مراعاتول د ګڼو انساني مرګژوبلې سبب ګرځي.

د افاد ادارې په وینا، په دې کڅوړې سره د افغانستان له زلزله‌ځپلو سره د ترکیې د مرستو کچه څه باندې ۱۰زره او ۴۶۰ ټُنو ته ورسېد. دغه مرستې د ترکیې سرې میاشتې ټولنې او نورو مدني بنسټونو په همکارۍ برابرې شوې دي.

د افغانستان په ختیځو ولایتونو کې له زلزلې وروسته د ګاونډيو هېوادونو په ګډون یو شمېر مرستندویه هېوادونو افغانستان ته نغدي او غېر نغدي مرستې ولېږلې.

قطر بیا له غېر نغدي مرستو سربېره اوس یې په زلزله‌ځپلو سیمو کې یو لنډ مهالی روغتون هم جوړ کړی دی. متحده عربي امارات او هند هم یادو زلزله‌ځپلو ته غېر نغدي مرستې لېږلي، خو برېتانیا، جرمني، چین، اسټرالیا، سوېلي کوریا او اېرلنډ بیا ویلي، چې د افغانستان له زلزله‌ځپلو سره یې نغدي مرستې په پام کې نیولي دي.

د طالبانو په وینا، په ختیځو ولایتونو کې د شویو زلزلو له امله د مړه شویو کسانو شمېر ۲۲۰۵ او د ټپیانو شمېر بیا ۳۶۴۰ ته رسېدلی دی.

د یادونې وړ ده، چې له زلزلې وروسته ټکانونو او د ځمک ښوېیدنې له امله زلزله‌ځپلو ته د مرستو رسولو بهیر ټکنی کړی او مرستندویه سازمانونو ویلي، زلزله‌ځپلو ته محدود لاسرسی، د سرچینو او د نړۍوالو مرستو کمښت اصلي ننګونې دي.

یوناما پر اېکس خواله رسنۍ لیکلي: «کتابونه یوازې د پوهې سرچینه نه دي، بلکې د تلپاتې سوکالۍ پر لور د تګ لاره هم ګڼل کېږي.»

له ۱۹۶۷م کال راهیسې د سپټمبر ۸مه «د سواد زده‌کړې نړۍوالې ورځې» په نوم نمانځل کېږي، څو نړۍ ته د سواد د ارزښت او د یوه عادلانه، سوله‌ییز او دوامدار ټولنې په جوړولو کې د هغې د حیاتي رول یادونه وشي.

د یونسکو د شمېرو له مخې، لږ تر لږه ۷۳۹میلیونه ځوانان او لویان لا هم د بنسټیزو سواد مهارتونو څخه محروم دي، له هرو لسو ماشومانو څخه څلور د لومړنیو لوست مهارتونو ته لاسرسی نه لري او لږ تر لږه ۲۷۲میلیونه ماشومان او تنکي ځوانان په ټوله نړۍ کې له زده‌کړې بې برخې دي.

یونسکو لیک او لوست د هر انسان اساسي حق بللی او د روان کال د نمانځنې شعار یې «په ډیجیټلي دور کې د سواد زده کړې ته وده ورکول» ټاکلی دی. دغه اداره باور لري، چې ډیجیټلي وسایل کولی شي د محرومو ټولنو لپاره د زده‌کړې نوې لارې پرانیزي.

افغانستان د نړۍ یو له هغو هېوادونو څخه دی، چې د زده‌کړې په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دی. د طالبانو د واکمنېدو له پیله تر اوسه شاوخوا ۲.۲میلیونه نجونې ښوونځي ته له تګ څخه محرومې شوې دي. یونسکو خبرداری ورکړی، چې که محدودیتونه تر ۲۰۳۰م پورې دوام وکړي، نو له زده‌کړو څخه د محرومو نجونو شمېر به څلور میلیونو ته لوړ شي.

د یونېسف د معلوماتو له مخې، د ښوونځیو د ودانیو، پاکو اوبو، روغتیایي اسانتیاوو او مسلکي ښوونکو په ځانګړي ډول د ښځینه ښوونکو د کموالي له امله شاوخوا څلور میلیونه نور ماشومان هم له زده‌کړو بې‌برخې پاتې دي.

د نړۍوالې ټولنې له پرله ‌پسې غوښتنو سره سره، طالبانو لا هم د نجونو پر زده‌کړو بندیز لرې کړی نه دی. نړۍوال بنسټونه او د بشري حقونو فعالان ټینګار کوي، چې د زده‌کړې بندیز نه یوازې د افغان ماشومانو راتلونکی له ګواښ سره مخ کوي، بلکې د ټول هېواد پرمختګ هم له جدي ستونزو سره مخ کوي.

جمعیت ګوند چې په لومړیو کې یې مشري برهان الدین رباني کوله، د جمهوري نظام له رانسکورېدو مخکې په دوو ډلو ووېشل شوه. د یوې ډلې مشر عطا محمد نور او د بلې ډلې مشر صلاح الدین رباني و.

د جمعیت ګوند دغه اړخ د صلاح الدین رباني له حضور پرته اعلان کړی، چې عطامحمد نور، اسماعیل خان، احمد مسعود، محمد یونس قانوني، محمد الماس زاهد او حضرت علي به د جمعیت د پرېکړې کولو عالي شورا په چوکاټ کې خپلو سیاسي، نظامي او مدني مبارزو ته دوام ورکړي.

نو په دې سره عطا محمد نور د جمعیت د انشعابي څانګې مشر نه دی او تر دې وروسته دغه انشعابي څانګه د یوې شورا له لوري رهبري کېږي.

د صلاح الدین رباني په مشرۍ جمعیت ګوند لا تر اوسه د جمعیت انشعابي برخې دغې وروستۍ پرېکړې ته چې تر دې وروسته د واحدې رهبرۍ پر ځای به یوه شورا یې اداره کوي، څه غبرګون نه دی ښودلی.

د سرچینو په وینا، په ټوله کې جمعیت ګوند په تېرو څلورو کلونو کې د طالبانو پر وړاندې په روانو مبارزو کې چندانې ونډه نه درلوده او یوازې په خپل منځي انلاین غونډو یې بسنه کړې ده.

د یادونې وړ ده، چې جمعیت ګوند په ۱۳۳۶ کال کې د مصر د اخوان المسلمین له ګوند څخه په الهام د برهان الدین رباني په مشرۍ جوړ شو او تر وژل کېدو پورې یې چې د ۱۳۹۰ کال د وږي په ۲۹مه په خپل کور کې د یوه طالب ځانمرګي بریدګر په برید کې ووژل شو، د دغه ګوند مشر وو.

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ټولو ګوندونو مشران له افغانستان څخه ووتل او طالبانو هم په هېواد کې ټول ګوندونه لغوه او فعالیتونه یې منع کړل.

په راپور کې دغه راز زیاته شوې، چې پېښه د سیستان او بلوچستان د ګلشن ښار په کلګان سیمه کې رامنځته شوې ده. د حال‌وش د معلوماتو له مخې، تر ډزو وروسته شاوخوا ۴۰ افغان کډوال هم نیول شوي او د ایران د سرحدي ځواکونو پوستې ته لېږدول شوي دي.

سرچینې وايي، د وژل شویو کسانو مړي د ډزو په ځای کې پرېښودل شوي او ټپیان څو ساعته وروسته د امبولانس له لارې روغتونونو ته وړل شوي دي.

د سراوان په نوم دولتي روغتون د ټپيانو روغتیايي حالت د اندېښنې وړ بللی دی.

د راپور له مخې، دا پېښه د وږي پر ۱۷مه مازیګر مهال هغه وخت رامنځته شوې، چې د ایران سرحدي ځواکونو د ۱۲۹کسیزې ډلې افغان کډوالو پر لور پرته له مخکېني خبرداري د درنو وسلو ډزې وکړې.

هغه کسان چې له ډزو روغ وتلي، د سیمې شاوخوا غرنیو او کلیوالو سیمو ته تښتېدلي، خو د راپورونو له مخې د ایران سرحدي ځواکونه لا هم د دوی په لټه کې دي.

د سیمې د اوسېدونکو په وینا، دا ډول پېښې تکرارېږي او ډېری وخت افغان کډوال د ایران د سرحدي ځواکونو له تاوتریخوالي سره مخامخ کېږي.

د بشري حقونو فعالان دغه ډول پېښې د نړۍوالو اصولو او بشري ارزښتونو ښکاره نقض بولي او ټینګار کوي، چې باید د افغان کډوالو د خوندیتوب لپاره جدي ګامونه پورته شي.

هغوی زیاتوي، چې کډوال د اقتصادي ستونزو، جګړو او طبیعي ناورینونو له امله اړ دي چې د ایران خاورې ته واوړي، خو د پوله‌ساتو له سخت چلنده تل له مرګژوبلې سره مخامخ کېږي.