د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق په اسلاماباد کې د روسیې له سفیر البرت پي خاریف سره کتلي او دواړو په افغانستان کې د ترهګرو ډلو د شتون او ننګونو په اړه خبرې کړې دي.
محمد صادق د جمعې په ورځ (د تلې ۴مه) پر اېکس پاڼې لیکلي، چې په اسلام اباد کې یې د روسیې له سفیر البرت پي خاریف سره لیدلي او د سیمي د امنیتي وضعیت په اړه یې خبرې کړي دي.
صادق ویلي: «په دې لېدنه کې د افغانستان د ننه د نړیوالو او سیمهییزو ترهګرو ډلو پر شتون تمرکز وشو او دواړو لورو د نږدې همکارۍ له لارې د دغو ننګونو پر وړاندې د ګډو هڅو پر ژمنتیا ټینګار وکړ.»
محمد صادق زیاته کړې چې د روسیې له سفیر سره یې د افغانستان په اړه د پاکستان، روسیې، چین او ایران د ځانګړو استازو د څلور اړخیزې غونډې او د مسکو فورمټ د اوومې غونډې د چمتوالي په اړه هم خبرې کړې دي.
محمد صادق ویلي، د افغانستان په اړه دواړه غونډې به د اکټوبر میاشت په لومړۍ اوونۍ کې په مسکو کې ترسره شي.
د افغانستان د پخواني جمهوري نظام د ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح خبرداری ورکړی چې د چین شرکتونه د بدخشان او تخار په سرو زرو کې د بشیر نورزي په ګډون د نشهیي توکو له قاچاقبرو سره په ملګرتیا کې ښکېل دي، چې دا کار د طالبانو د زورواکۍ بنسټونه پیاوړي کوي او د افغان ولس په زیان دی.
صالح دغه څرګندونې د چین له هغه اعلان وروسته وکړې چې د بګرام هوايي اډې برخلیک یې د افغان ولس پورې تړلی یاد کړ.
نوموړي د جمعې په ورځ (د تلې ۴مه) پر اېکسپاڼې لیکلي، چې دا دریځ د دې نښه ده چې چین طالبان د مشروع دولت په توګه نه یادوي، بلکې په څرګنده توګه مني چې افغانستان له قانوني سیسټم څخه بېبرخې دی.
نوموړي ویلي: «د افغانستان طبیعي زېرمې، په ځانګړې توګه د بدخشان او تخار ولایتونو سرو زرو کانونه، د افغان ولس ملکیت دي، موږ هیله لرو چې د چین چارواکي خپل شرکتونه د دغو زېرمو له لوټ او غارت څخه راوګرځوي.»
هغه ټینګار کړی چې د بشیر نورزي په ګډون د نشهیي توکو له سترو قاچاقبرو سره د چین شرکتونو شراکت نه یوازې له شرافت لرې ده، بلکې د نړۍ دویم اقتصاد (چین) لپاره هم د شرم خبره ده.
صالح زیاته کړه: «د دغو ناقانونه او ناوړه سرو زرو کانونو عملیات یوازې طالبانو ته مالي سرچینې برابروي او د هغوی د زورواکۍ بنسټونه پیاوړي کوي. طالبان یوه ملي ضد ډله ده چې بالاخره به ړنګه شي.»
هغه له چین غوښتنه کړې چې تر هغه وخته دې خپل شرکتونه له افغانستان څخه وباسي څو پورې چې په دغه هېواد کې یو مشروع حساب ورکوونکی حکومت رامنځته کیږي.
له پاکستان او ایرانه د میلیونونو افغان کډوالو جبري ستنول چې له سختو فشارونو سره مخ دي، د داعش-خراسان ډلې د فعالیتونو د پیاوړتیا اندېښنې زیاتې کړې دي. د ډېپلوماټیکو او امنیتي سرچینو په وینا، دا بهیر د سیمې لپاره جدي امنیتي ننګونې رامنځته کولای شي.
د رسنیو راپورونو له مخې، یوازې له جنورۍ راهیسې شاوخوا ۲،۶ میلیونه افغانان هېواد ته ستانه شوي، چې ډېری یې یا لسګونه کاله بهر تېر کړي او یا یې په لومړي ځل افغانستان کې پښه ایښې ده.
د ملګرو ملتونو د توندلارو ډلو د څارنې پخواني همغږي کوونکي هانسیاکوب شنډلر ویلي: «د خطر کچه لوړه ده چې داعش-خراسان به دغو نویو ستانه شويو افغانان ته د جذب د یوې سرچینې په سترګه وګوري.»
که څه هم د طالبانو له واک ته رسېدو او د پخواني حکومت د نسکورېدو وروسته د افغانستان امنیت ښه شوی، خو د داعش سیمهییزه څانګه چې د افغانستان په ختیځ کې یې پښې لګولې، لا هم وخت ناوخت بریدونه ترسره کوي او د طالبانو واک او پراخو سیمو ته ګواښ پېښوي.
شندلر زیاته کړه: «له اګست ۲۰۲۱ وروسته، دې ډلې د طالبانو ناهیلې شوي غړي او هغه افغانان چې د نوي رژیم برخه نه دي، جذب کړي دي.»
ملګرو ملتونو هم په جولای کې خبرداری ورکړی و چې افغانستان د ترهګرو ډلو لپاره یو «پرانیستی چاپېریال» ګرځېدلی، چې د منځنۍ اسیا او نورو هېوادونو امنیت ته جدي ګواښ پېښوي.
ملګري ملتونه وايي تر ټولو لوی خطر له داعش څخه دی، چې شاوخوا ۲۰۰۰ وسلهوال لري او په تېرو کلونو کې یې روسیې، ایران او پاکستان کې خونړي بریدونه کړي دي.
همدا راز د پاکستاني طالبانو جګپوړې ډلې، درې برابره ډېر وسلهوال لري، خو تمرکز یې د پاکستان د حکومت پر امنیتي ځواکونو بریدونو ته ځانګړی شوی دی.
اسلاماباد پرلپسې پر افغان طالب واکمنانو تور لګولی چې توندلارو ډلو ته یې خوندي پناه ورکړې، خو د طالبانو حکومت بیا- بیا ویلي چې نور په افغانستان کې «هیڅ ترهګره ډله» فعاله نه ده.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ وړاندوینه کړې چې د کال تر پایه ښايي څلور میلیونه افغانان بېرته هېواد ته ستانه شي.
د دغې ادارې د انساني مرستو همغږي کوونکي اندریکا رټواټې ویلي: «نوي ستانه شوي افغانان له سترو ننګونو سره مخ دي، نه د کار فرصتونه شته، نه سرپناه او نه د لومړنیو خدماتو لاسرسی، له همدې امله دوی د ناوړه استفادې او وسلهوالو ډلو له لوري د جذب په خطر کې دي.»
د نړیوال بانک د شمېرو له مخې، نږدې نیمايي افغانان د فقر کرښې لاندې ژوند کوي او شاوخوا یوه په څلور کې د ۱۵تر۲۹ کلونو ځوانان بېکاره دي.
یوې اروپایي سرچینې چې نوم یې ندی یاد شوی ویلي: «موږ لا له وړاندې پوهېږو چې ځینې افغانان له عقیدې نه، بلکې د اقتصادي اړتیا له امله توندلارو ډلو ته ورځي.»
امینه خان چې د اسلاماباد د ستراتیژیکو څېړنو انسټیټیوټ (ISSI) غړې ده، ویلي، هغه افغانان چې لسیزې یې بهر تېرې کړې، د ستنېدو پر مهال د خپل هېواد په ټولنه کې «پردي» ګڼل کېږي.
د هغې په وینا: «ځینې ستانه شوي کسان به پر پاکستان قهرجن وي، ځکه هلته یې کاروبارونه او شتمنۍ له لاسه ورکړي، دا خلک د هغو ترهګرو ډلو لپاره چې په سیمه کې فعالیت کوي، ډېر مناسب هدف ګرځي.»
همدا راز د مسکو په وینا، افغانستان د شاوخوا ۲۳ زره وسلهوالو کوربه دی چې ۲۰ بېلابېلو ډلو پورې تړاو لري.
د روسیې د امنیت شورا منشي سرګي شویګو د اګست په پای کې وویل: «تر ټولو ستره اندېښنه د داعش د افغان څانګې فعالیت دی، چې په افغانستان کې یې روزنیز مرکزونه جوړ کړي دي.»
د تېر جمهوري نظام پر مهال د خوست پخواني والي محمد حلیم فدایي د افغان سیاستوالو پر کړنو سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې د بګرام اډې په اړه د ډونالډ ټرمپ د ګواښونو او راتګ له موضوع سره د ځینو سیاستوالو خوشحالي ښيي چې هغوی نه له تاریخ زده کړه کوي او نه د هېواد د ژغورنې ظرفیت لري.
دغه څرګندونې فدایي د جمعې په ورځ (د تلې ۴مه) پر اېکس پاڼه کړي او افغان سیاستوال یې د تېروتنو د نه اصلاح کولو او د تکراري غلطیو پر دوام تورن کړي دي.
هغه لیکلي: «افغان سیاستوال نه له ۵۰۰۰ کلن تاریخ، نه له ۵۰ کلن تاریخ، نه له څلور کلن تاریخ، او نه له سقوط او نه له حاکمیت څخه زده کړه کوي، متاسفانه ظرفیت یې هم نه لري.»
فدایي د سیاستوالو پر چلند د انتقاد په ترڅ کې ویلي چې هغوی خپلې تلپاتې غلطۍ «غیرت او استقلال» بولي، خو په حقیقت کې د همدغو کړنو له امله تل د ابزار او قربانۍ په توګه کارول شوي دي.
هغه زیاته کړې: «تر هغې چې افغان سیاستوال له دې حالت څخه راونه وځي، نه حاکمیت، نه مخالفت، نه فرصت او نه چلینج به د دوی لپاره ګټور وي، بلکې په هره مرحله کې به یوازې ابزار او قرباني پاتې شي.»
پخواني والي ټینګار کړی چې که بهرنی ځواک بېرته راشي او یا اوسنی استبداد دوام وکړي، دواړه د افغانستان او سیمې په زیان دي.
نوموړی د حل لارې په اړه وایي، چې سیاستوال دې لږ تر لږه د احمد الشرع له تګلارو زده کړه وکړي، ځکه «هغه یو سل او اتیا درجې بدلون وکړ او په دې توګه یې ځانونه وژغورل او سیمې ته یې لږ زیان ورساوه.»
فدایي د طالبانو حکومت ته په اشاره ویلي: «زموږ خو د جهاد پر وخت ځانمرګي کوي او د حاکمیت پر وخت ملت مرګي کوي او دا عملونه د غيرت او جهاد په نوم توجیه کېږي. نهایت افسوس دی.»
د ایران د بهرنیو چارو وزیر د ملګرو ملتونو د ۸۰یمې عمومي غونډې په څنډه کې د پاکستان، روسیې او د چین له ځانګړو استازو سره په څلور اړخیزه غونډه کې چې د چین په نوښت جوړه شوې وه ویلي، که امریکا بېرته په افغانستان کې خپلې پوځي اډې پرانیزي، دا به د سیمي لپاره جدي ګواښ وي.
دغه ناسته کې چې د پنجشنبې په ورځ (د تلې څلورمه) شوې وه عباس عراقچي وویل:« موږ په کلکه د هر ډول سیاسي او پوځي لاسوهنې، د افغانستان د بحران د عاملینو د بیا ستنېدو او د دې هېواد له ستونزو څخه د جیوپولیټیکي موخو لپاره د استفادې مخالفت کوو.»
عراقچي په افغانستان کې د امریکا شل کلن حضور ته په اشاره وویل:«د امریکا مداخله او پوځي شتون په افغانستان کې له مصیبت، ناامنۍ، تروریزم، د نشه يي توکو پراختیا، فساد، فقر او بې ځایه کېدو پرته بله پایله نه درلوده.»
نوموړي په افغانستان کې د اوسنیو ستونزو پړه پر امریکا او ناټو اچولې ده.
عراقچي وايي:«په افغانستان یا د دغه هېاد په شاوخوا سیمو کې د بهرنیو پوځي اډو بیا ځای پر ځای کول ددې هېواد د حاکمیت ښکاره نقض دی، د سیمي سولې او امنیت ته ګواښ دی او افراطیت او بې ثباتي به لا پسې پراخه کړي.»
د ایران د بهرنیو چارو وزیر د روانو بشري ناورینونو په اړه اندېښنه ښودلې او وايي، چې د افغانستان اوسنۍ حالت د سیمې لپاره منفي پایلې لري.
نوموړي په افغانستان کې د ترهګرو ډلو د فعالیتونو په اړه جدي خبرداری ورکړ او له طالبانو یې وغوښتل چې «روښانه، د باور وړ او قاطع اقدامات» دې د دې ډلو پر وړاندې ترسره کړي.
عراقچي زیاته کړې:«د تروریزم پر ضد مبارزه باید هر اړخیزه، له تبعیضه لرې او د نړیوالو قوانینو سره سم وي.»
نوموړی دا څرګندونې په داسې حال کې کوي چې د
امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د تېرو څو ورځو راهیسې د بګرام پوځي اډې د بېرته ترلاسه کولو په اړه څرګندونې کوي. د امریکا ولسمشر طالبانو ته خبرداری ورکړی چې که د بګرام اډه ورته ونه سپاري نو یوه بده پېښه به رامنځ ته شي.
سيبياېس شبکې د یوه راپور په خپرولو سره ویلي، د بګرام اډې بېرته نیولو څخه د ټرمپ موخه دا ده چې له دغه ځایه د چین اټومي پروګرام وڅاري. کارپوهان وايي، چین خپلې وسلې د هېواد په ژورو سیمو کې جوړوي؛ خو د لوپ نور سیمه یې پخوانی ازمايښتي ځای دی، چې له بګرام څخه شاوخوا ۱۲۰۰میله لرې ده.
د راپور له مخې؛ د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په وار، وار ويلي چې غواړي د بګرام هوايي اډه له طالبانو څخه د جوړجاړي یا له بلې لارې واخلي؛ خو له یوې خوا طالبانو دغه خبره نهده منلې او له بلې خوا کارپوهان دغه کار ناشونی بولي.
د نړۍوالې سولې لپاره د کارنیجي نومي بنسټ د اټومي تګلارې لوړپوړي غړي تونګ جاو ویلي، چې په لوپ نور سیمه کې په ۱۹۹۶کال کې وروستۍ ازمايښتي چاودنه شوې؛ خو په وروستیو کلونو کې هم داسې نښې نښانې لیدل شوې، چې چین اوس هم له دغه ځایه کار اخلي او خپل اټومي پروګرام پراخوي.
هغه وايي، چې امریکا غواړي د بګرام هوايي اډې له لارې د چین اټومي پروګرام وڅاري؛ ځکه پنټاګون وړاندوینه کړې، چې تر ۲۰۳۰ کاله پورې به د چین اټومي سرګلولې تر ۱۰۰۰ډېرې شي حال دا چې په ۲۰۱۹کال کې د دغه سرګلولو شمېر یوازې د ۲۰۰ په شاوخوا کې و.
جاو زیاتوي، چې چین په دغه سیمه کې خپلې پرمختللې الوتکې، توغندي، د توغندیو دفاعي سیسټمونه او د هوا او فضا وسایلو ازمايښتونه کوي. لوپ نور د شینیانګ ولایت اړوند سیمه ده، چې د چین د توغندیو او الوتکو ګڼې فابریکې پهکې جوړې شوې دي.
په راپور کې د امریکا د دفاعي چارواکو په حواله راغلي، چې له بګرام پرته د چین د اټومي پروګرام د څارولو نورې لارې هم شته؛ خو که داسې یې وګڼو چې له طالبانو سره سیاسي جوړجاړی وشي، بیا هم د بګرام هوايي اډې کنټرول زرګونه عسکرو ته اړتیا لري.
بېل روګیو د (لانګ وار) ژورنال لیکوال دی او د افغانستان په اړه یې ۲۵کاله څېړنې کړې دي. هغه په دې اړه ویلي، چې طالبانو د امریکا پر وړاندې ۲۰کاله جګړه وکړه او اوس دا امکان نهلري چې هغوی به امریکایانو ته د بګرام هوايي اډه بېرته ورکړي.