عراقچي: په افغانستان کې د امریکا شل کلن حضور او لاسوهنې یوازې ناامني رامنځته کړې

د راپور له مخې؛ د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په وار، وار ويلي چې غواړي د بګرام هوايي اډه له طالبانو څخه د جوړجاړي یا له بلې لارې واخلي؛ خو له یوې خوا طالبانو دغه خبره نه‌ده منلې او له بلې خوا کارپوهان دغه کار ناشونی بولي.

د نړۍوالې سولې لپاره د کارنیجي نومي بنسټ د اټومي تګلارې لوړپوړي غړي تونګ جاو ویلي، چې په لوپ نور سیمه کې په ۱۹۹۶کال کې وروستۍ ازمايښتي چاودنه شوې؛ خو په وروستیو کلونو کې هم داسې نښې نښانې لیدل شوې، چې چین اوس هم له دغه ځایه کار اخلي او خپل اټومي پروګرام پراخوي.

هغه وايي، چې امریکا غواړي د بګرام هوايي اډې له لارې د چین اټومي پروګرام وڅاري؛ ځکه پنټاګون وړاندوینه کړې، چې تر ۲۰۳۰ کاله پورې به د چین اټومي سرګلولې تر ۱۰۰۰ډېرې شي حال دا چې په ۲۰۱۹کال کې د دغه سرګلولو شمېر یوازې د ۲۰۰ په شاوخوا کې و.

جاو زیاتوي، چې چین په دغه سیمه کې خپلې پرمختللې الوتکې، توغندي، د توغندیو دفاعي سیسټمونه او د هوا او فضا وسایلو ازمايښتونه کوي. لوپ نور د شینیانګ ولایت اړوند سیمه ده، چې د چین د توغندیو او الوتکو ګڼې فابریکې په‌کې جوړې شوې دي.

په راپور کې د امریکا د دفاعي چارواکو په حواله راغلي، چې له بګرام پرته د چین د اټومي پروګرام د څارولو نورې لارې هم شته؛ خو که داسې یې وګڼو چې له طالبانو سره سیاسي جوړجاړی وشي، بیا هم د بګرام هوايي اډې کنټرول زرګونه عسکرو ته اړتیا لري.

بېل روګیو د (لانګ وار) ژورنال لیکوال دی او د افغانستان په اړه یې ۲۵کاله څېړنې کړې دي. هغه په دې اړه ویلي، چې طالبانو د امریکا پر وړاندې ۲۰کاله جګړه وکړه او اوس دا امکان نه‌لري چې هغوی به امریکایانو ته د بګرام هوايي اډه بېرته ورکړي.

د دغه ټولنې په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې د طالبانو یوټیوب چلوونکي له بهرنیو سېلانیانو سره فرمایشي مرکې کوي او غواړي چې نړۍ ته د افغاستان جعلي انځور وړاندې کړي.

د خبرپاڼې له مخې، طالبان غواړي افغانسان نړۍ ته ډېر خوندي ځای معرفي کړي؛ خو شواهد ښيي، چې افغانستان د نړۍ له خطرناکو هېوادونو ګڼل کېږي.

په خبرپاڼه کې زیاته شوې، چې افغانستان د بهرنیانو لپاره خوندي ځای نه‌دی. د څېړنو له مخې؛ په تېرو څلورو کالو کې د بهرنیو سېلانیانو د نیولو لږ تر لږه شپږ پېښې ثبت شوې دي.

د بشري حقونو د فعالانو ټولنه وايي، چې له بهرنیو سېلانیانو سره د ناوړه چلند په لړ کې اوږدمهاله بند، په غیرانساني ډول زنداني کېدل او د اعدام ګواښ د یادونې وړ دی.

دغه ټولنه وايي، چې د طالبانو تبلیغات له واقعي حالاتو سره په ټکر کې دي او افغانستان ته سفر کول ګڼ ګواښونه له ځانه سره لري.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت ویاند خبیب غفران ویلي و چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې شاوخوا ۲۴زره بهرني سېلانیانو له افغانستان څخه لیدنه کړې ده.

دغه ناستې ته «له دین څخه ناوړه ګټه اخیستل او پر افغانستان یې ناوړه اغېز» سرلیک غوره شوی دی. دغه ناسته د بشري حقونو او مدني ټولنو ځينې سازمانونه سمبالوي.

په دغه ناسته کې به د پرینسټن پوهنتون د نړۍوالو اړیکو د پوهنځي مشره امنه جمال، د فرانسې د جنسي برابرۍ او مساوي فرصتونو پخوانۍ وزیره ایزابېل روم، خبریال لطف‌الله نجفي زاده، د بشري حقونو فعاله پښتنه درانۍ، د بشري حقونو څېړونکې نازیلا علمي، د جورج واشنګټن پوهنتون استاده نیلوفر سخا او خبریال پروېز کاوه ویناوې وکړي.

تر دې مهاله د دغه ناستې په اړه نور جزییات نه‌دي خپاره شوي. د بشري حقونو فعالې نګینه یاري د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ په څنډه کې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ښځو د زده‌کړو، روغتیایي اسانتیاوو او محدودیتونو مسایل به د خبرو د سر موضوع وي.

نوموړې زیاته کړه، چې په دغه ناسته کې به د بشري حقونو پر وضعیت، د ښځو، د سولې او امنیت اړوندو موضوعاتو هم بحث شي. د نوموړې په وینا؛ د ګڼو هېوادونو استازي غواړي، چې د افغان ښځو خبرې واوري او د هغوی پیغام خپلو مشرانو ته ورسوي.

هغې وویل، چې په دغه ناستو کې د هېوادونو استازي د افغان ښځو نظریاتو ته ډېر لېواله دي. د اغلې یاري په وینا؛ په افغانستان کې د یوناما فعالیتونه او همدارنګه د ملګرو ملتونو پر ټولګډونه تګلارې به هم بحث وشي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ټولګډونه تګلاره یوه رسمي طرحه ده، چې د ۲۰۲۵ کال د فبرورۍ په میاشت کې وړاندې شوې وه. د دغه طرحې موخه له طالبانو سره د یوه پړاو په بڼه انعطاف منونکی او مشروط تعامل رامنځته کول دي.

دغه طرحه په تېرو میاشتو کې د افغانستان د مدني ټولنې او سیاست‌والو له پراخو نیوکو سره مخ شوې ده. د دوی په باور؛ دغه تګلاره کېدای شي ورو، ورو طالبانو ته د مشروعیت ورکولو لامل شي او په ورته وخت کې د بشري حقونو او افغانانو رېښتیني ګډون، په تېره بیا ښځې او مدني ټولنې له پامه وغورځوي.

د دغه هېوادونو په ګډه خبرپاڼه کې راغلي، دغه غونډه د روسیې په بلنه جوړه شوې وه چې د ایران، روسیې، چین او پاکستان د بهرنیو چارو وزیرانو په‌کې برخه اخیسته وه.

په خبرپاڼه کې پر خپلواک، یو موټي، باثباته او داسې افغانستان ټینګار شوی، چې له ترهګرۍ، جګړو او نشه‌یي توکو پاک وي. په خبرپاڼه کې له افغانستان سره د دغه هېوادونو پر اقتصادي تعاملاتو او سوداګرۍ ټینګار شوی او د سیمې پر اقتصاد د افغانستان رول ارزښتناکه بلل شوی.

په خبرپاڼه کې راغلي، باید د طالب چارواکو پر سفر بندیزونه لرې کړل شي چې په افغانستان کې پراخ بنسټه حکومت ته زمینه برابره شي. خبرپاڼه له افغانستان سره د نړۍوالو مرسته غوښتنه کوي او زیاتوي، چې باید بشري مرستې له سیاسي شرطونو سره ونه تړل شي.

په خبرپاڼه کې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو په اړه اندېښنه ښودل شوې او ویل شوي، چې داعش، القاعده، د ترکستان ختیځ اسلامي حرکت، د پاکستاني طالبانو تحریک، جیش العدل، د بلوڅ بېلتون پاله، د مجید بریدګر ډله او نورې ورته ډلې د افغانستان، سیمې او نړۍ د امنیت لپاره جدي ګواښ دی.

په خبرپاڼه کې زیاته شوې، چې طالب چارواکي دې له نړۍوالې ټولنې سره خپلې ژمنې عملي او دغه ډلې دي وځپي. د دغه ډلو د جنګیالیو د جلب او جذب، مالي سرچینو راټولولو، وسلو ورکولو او بهرنیو ترهګرو سره د همکاریو مخه ونیسي.

په یاده غونډه کې د طالبانو له‌خوا په افغانستان کې د کوکنارو پر کښت بندیز ستایل شوی؛ خو له طالب چارواکو غوښتل شوي، چې په دغه هېواد کې دې د کیمیاوي نشه‌يي توکو د جوړولو او قاچاقو مخه هم ونیسي.

د غونډې ګډونوال پر دې خبره سلا شوي، چې باید ناټو د افغانستان د اوسني وضعیت اصلي مسوولیت پر غاړه واخلي، د افغانستان د اقتصادي ودې او پرمختګ لپاره فرصتونه برابر کړي او دغه ډول دې د افغانستان کنګل شوې شتمنۍ بېرته افغانانو ته ورکړي.

که څه هم په خبرپاڼه کې له طالبانو غوښتل شوي، چې طالبان دې د کډوالو ستنولو ته شرایط برابر کړي؛ خو د افغانستان ناوړه اقتصادي وضعیت ته په کتو، له ایران او پاکستان نه د افغان کډوالو ډله‌ییز او جبري شړلو ته اشاره نه‌ده شوې.

ډان ورځپاڼې راپور ورکړی، چې د پنجاب حکومت مخکې په پاکستان کې د بې‌اسناده افغان کډوالو د ستنولو د پلان له مخې د توقيف مرکزونه جوړ کړي وو او د هغوی د پېژندلو بهير يې پيل کړی دی.

په راپور کې د پنجاب ایالت د کورنيو چارو وزارت د یوه چارواکي احمد جاوید قاضي په حواله لیکل شوي، چې په ميانوالي سیمه کې د کوټ چندنا پنډغالي تر تړل کېدو وروسته نور په دغه ایالت کې د افغان کډوالو بل پنډغالی نه‌دی پاتې. ډاکټر احمد جاوید قاضي وویل: «باید ټول افغانان له پاکستان نه ووځي او یوازې هغه افغانان په پاکستان کې اوسېدای شي، چې د اعتبار وړ وېزې ولري.»

په هغه خبرپاڼه کې چې د ميانوالي پنډغالي د تړل کېدو په اړه خپره شوې راغلي، چې په پنجاب کې د افغان کډوالو د پنډغالو تر تړل کېدو وروسته به په دغه پنډغالو کې د افغان کډوالو ټولې ځمکې، هټۍ او نور نه انتقالېدونکي ملکیتونه اړونده مرستیال ولسوال ته په لیکلې بڼه وسپارل شي.

د پاکستان حکومت د ۲۰۲۳کال د وروستیو میاشتو راهیسې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ پیل کړې ده. ډان ورځپاڼې د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې په حوالې لیکلي، په پاکستان کې تر ۳.۵ ميليونه ډېر افغانان اوسېږي چې شاوخوا ۷۰۰زره يې په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو تر دویمې واکمنۍ وروسته پاکستان ته راغلي او نږدې نیمايي یې په دغه هېواد کې د اوسېدو قانوني اسناد نه‌لري.