منیژه باختري: د افغان ښځو وضعیت باید د نړۍوالې ټولنې له پامه ونه غورځول شي

اغلې جمال وویل: «افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د سیاسي کړکېچ، د بشري حقونو پراخ نقض، اقتصادي ګډوډۍ او د خلکو د هر اړخیزو کړاوونو ښکار دی. نن د هر وخت په پرتله ډېره اړتیا ده چې نړیواله ټولنه د یوه داسې ګډ چوکاټ له مخې پر افغانستان تمرکز وکړي، چې ټول افغانان پکې د ګډون احساس وکړي.»

هغې د پرینسټون پوهنتون د افغانستان د سیاست د څېړنیز لابراتوار فعالیتونو ته هم اشاره وکړه او زیاته یې کړه، چې دا مرکز د ګڼو څېړنیزو راپورونو په خپرولو، له ۳۰ډېر نړیوالو غونډو په جوړولو او له ۱۵ډېر افغان څېړونکو او همکارانو په مېزبانۍ سره هڅه کړې، چې د افغانستان د وضعیت د څېړنې او د سیاست‌ جوړونې د بحثونو لپاره یوه علمي زمینه برابره کړي.

اماني جمال د ملګرو ملتونو د «موزاییکي» یا متنوع تګلارې په اړه هم وغږېده او هغه یې د افغانستان د ستونزو په حل کې یو بالقوه مسیر وباله؛ خو ټینګار یې وکړ، چې دغه تګلاره باید له جدي بیا کتنېسره مخ شي، څو د شمولیت، شفافیت او حساب ورکونې ضمانت پکې موجود وي.

د پرینسټون پوهنتون د عامه نړیوالو چارو پوهنځي مشرېپه پای کې زیاته کړه، چې د نړیوالو تعاملاتو پراختیا او له څو اړخیزو بنسټونو، په ځانګړي ډول ملګرو ملتونو سره ګډ کار د دې پوهنتون له ستراتیژیکو ستنو څخه دی.

د هغې په خبره، د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلې په څنډو کې د دې ډول ناستې ترسره کېدل د نړیوالې ټولنې سره د اغېزمنو او رغنده خبرو اترو د هڅو یوه بیلګه ده.

نوموړي زیاته کړه، چې طالبان هڅه کوي په افغانستان کې یو داسې حکومت او ټولنه جوړه کړي چې ښځې پکې هېڅ ونډه ونه لري.

د هغه په وینا، ښځې په منظم ډول له اساسي حقونو بې‌برخې کېږي او له ژوند د ټولو ډګرونو شړل کېږي.

باب ري،د طالبانو اوسنی چلند یو «ناورین زېږونکې او د تاوتریخوالی ډکه ټولنیزه ازموینه» وبلله او څرګنده یې کړه، چې دا د جنسیت پر بنسټ د ټولنې د کمزوري کولو او وېش روښانه بېلګه ده.

هغه د افغانستان وضعیت د ایران له شرایطو سره هم پرتله کړ او ویې ویل: «په ایران کې سره له دې چې ځینې محدودیتونه شته، خو د ټولنې په طبي، علمي او حقوقي برخو کې د ښځو ګډون اړین دی. خو طالبان هڅه کوي ټولنه په بشپړه توګه بې له ښځو اداره کړي.»

د کاناډا استازي ټینګار وکړ، چې هېواد به یې د طالبانو د واکمنۍ د پایلو او لګښتونو په اړه له نړیوالو چارواکو او نورو اړخونو سره خبرو ته دوام ورکړي. هغه زیاته کړه چې د دې وضعیت د ګواښونو درک کول خورا مهم دي.

له تېرو درېیو میاشتو راهیسې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر ۳ ځلي امریکا ته سفر کړی او د ډونالډ ټرمپ په ګډون یې له یو شمېر سیاسي او ملکي چارواکو سره خبرې کړي او همداراز د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلۍ کې د افغانستان په تړاو د پاکستان د لومړي وزیر له وینا او ورپسې له عاصم منیر سره یو ځای له ډونالډ ټرمپ سره لیدنې یو شمېر طالب چارواکي وارخطا کړي دي.

یو له دغو طالب چارواکو د افغانستان بانک د نظارت او مالي خدمتونو مشر لطف الله خیرخواه چې تر دې مخکې د لوړو زده کړو وزارت مرستیال و پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخلي وايي، په اسیا کې یو هېواد دی چې په سیمه کې د جګړې جوړولو هڅې کوي.

پاکستان چې په دومره صراحت د افغانستان د مسایل په تړاو خبرې کوي، خو طالب چارواکي بیا دومره په خپلو خبرو کې صریح نه دي او دغه وضعیت ګڼې پوښتنې رامنځته کړي دي.

لطف الله خیرخواه د جمعې په ورځ (د تلې ۴مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، «د اسيا يو هېواد چې تل من حيث دولت اجاره کېږي، سيمه کې د ملېشې کردار لوبولو ته ټټر وهي او سيمه کې د جګړې جوړولو کوښښ کوي.»

نوموړي په ګواښوونکي ډول ویلي، چې دا ځل به پیل کړې جګړه تاسو هم «لوڅوي» او سیمه به بېرته پخواني طبیعت ته ګرځي او زیاتوي، «واورئ!تاسو پيل کړې جګړه به دا ځل تاسې لوڅوي، اوبه به ستاسې پر شګلنو ورخونو اړوي او سيمه به بېرته پخواني طبيعت ته ځي.»

هغه همداراز زیاته کړې، «افغانستان حادثه نه ده، د تاريخ تسلسل دى!»

سره له دې چې لطف الله خیرخواه په اسیا کې د دغه هېواد نوم نه دی اخیستی، خو له خبرو داسې ښکاري چې موخه یې پاکستان دی، ځکه خیرخواه د خپلو خبرو په پای کې وايي، «سیمه به بېرته پخواني طبیعت ته ځي.» دا په دې معنا چې له افغانستان څخه بېله شوې خاوره به هم بېرته د افغانستان په کنټرول کې راشي.

تر دې مخکې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د خپرونو چارو مرستیال مهاجر فراهي هم پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخلي ویلي، ، د لرې او نږدې غلیمانو د «نوک» ځواب به په «سوک» ورکړي. هغه همداراز هغو کسانو ته چې غواړي د نورو په مټ په افغانستان کې اور ته لمن ووهي خبرداری ورکړی چې د هېواد د دفاع لپاره د پرون او وړمې ورځې په څېر چمتو دي.

مهاجر فراهي:د لرې او نږدې غلیمانو د نوک ځواب په سوک ورکوو | افغانستان انټرنشنل پښتو

له دې سره سم، په پاکستان د افغانستان پخوانی ډيپلوماټ او د سیاسي چارو شنونکی احمد سعیدي په خپله یوه مقاله کې په تېرو درېیو میاشتو کې امریکا ته د پاکستان د پوځ د مشر عاصم منیر درېیو سفرونو او همداراز د شهباز شریف په ګډون له ډونالډ ټرمپ سره یې لیدنې ته په اشارې سره وايي، «دغه لیدنې او کتنې عادي مه ګڼۍ، زما په باور په افغانستان کې یوه نوې لوبه پیلېدونکې ده. دغه لوبه به هم له امریکا سره په همغږۍ ترسره شي.»

د نوموړي په باور، ښايي په دې لوبه کې د طالبانو اوسنی مشر څنډې ته شي او «نرم» کسان به چې اسلام اباد او واشنګټن ته د منلو وي او په ټوله کې په افغانستان کې واک داسې ډلې ته سپارل کېږي چې له نړۍوالې ټولنې سره ښه تعامل وکړلای شي او ورسره جوخت د پاکستان ژیوپلیتیک او د امریکا امنیتي ګټې خوندي کړي.

سره له دې چې، په سپينه ماڼۍ کې له ډونالډ ټرمپ سره د پاکستان د لومړي وزیر او د پوځ د مشر د وروستۍ لیدنې په تړاو بشپړ معلومات او په ځانګړې توګه دا چې د افغانستان د وضعیت په تړاو یې څه ویلي، نه دي خپاره شوي، خو تر دې مخکې شهباز شریف د ملګرو ملتونو په عمومي غونډه کې د وینا پرمهال له طالبانو وغوښتل چې د بشري حقونو او د ښځو حقونو ته درناوی وکړي او ډاډ ورکړي چې د افغانستان له خاورې به د هېڅ هېواد پر ضد کار نه اخېستل کېږي.

شهباز شریف له طالبانو د بشري حقونو او د ښځو حقونو د درناوي غوښتنه وکړه | افغانستان انټرنشنل پښتو

هغه همداراز پر نړیوالې ټولنې غږ وکړ چې د هغو ډلو پرضد اقدام وکړي چې د نوموړي په وینا له افغانستان څخه فعالیت کوي.

هغه د جمعې په ورځ (د تلې ۴مه) په خپله فېسبوک پاڼه د پاکستان پر دغې چارې په نیوکو سره پر پښتنو او د پښتون ژغورنې غورځنګ غړو غږ کړی، «د بر وطن افغانانو جبري اېستلو پر ضد، پښتانه ځوانان په ځانګړي ډول د تحریک ملګري په مسلسل ډول هڅې کوئ او غږ پورته کوئ.»

د راپورونو له مخې، دمګړۍ په پاکستان کې مېشتې کورنۍ د پولیسو له لوري د نیول کېدو له وېرې ان د درملنې لپاره روغتونونو ته هم نه ځي.

له پاکستان او ایران څخه اېستل کېدونکي افغانان په افغانستان کې د ژوند کولو لپار هېڅ امکانات نه لري او ډېری دغه کورنۍ را روان ژمي ته سخت اندېښمن دي.

له دې سربېره منظور پښتین پر پښتون مېشو سیمو د پاکستان د پوځ د کړنو پر خلاف د سوات پاڅون ستایلی او په وینا یې د بکاخېل غونډې د پرېکړې پر بنسټ به ۳ ورځې وروسته په بنو کې ورته پاڅون راووځي.

نوموړي زیاته کړې، «د روان ظلم او جبر پر خلاف او د یولسم اکتوبر د جرګې د یاد او بېرته متحد کېدلو د اړتیا په اړه به د پي ټي ایم امریکا له اړخه د اکتوبر په ۱۹مه په ټېکساس، امریکا کې یوه لویه جرګه کېږي.»

هغه له پښتنو او په ځانګړې توګه د پښتون ژغورنې غورځنګ له غړو غوښتي چې له پاکستان څخه په جبري توګه د افغانانو د اېستنې پر ضد او همداراز په قبایلي سیمو کې د شویو ظلمونو، راکټونو ورونې او ډرون بریدونو په تړاو په پرلپسې توګه خپلو هڅو او غږ پورته کولو ته دوام ورکړي.

د یادونې وړ ده، چې تېره یکشنبه (د وږي ۳۰مه) په تیراه کې د پاکستاني جېټ الوتکو په هوایي بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون لږ تر لږه ۲۰ولسي وګړي ووژل شول.

پيټر د «سهار په خیر بریتانیا» ټلویزوني پروګرام سره په خبرو کې وویل: «زه هېڅ نه پوهېدم چې زما مېرمن ژوندۍ ده که نه، روغتیا یې څنګه ده او یا ورسره کوم ناوړه چلند کېږي او که نه».

دغه جوړې چې شاوخوا ۱۸کاله یې په افغانستان کې ژوند کړی او یو تعلیمي مرکز یې پرمخ وړ، دوی د بامیان ولایت پر لور د ستنېدو پر مهال د طالبانو له‌خوا ونیول شول. طالبانو د پيټر او باربي د نیولو په اړه هېڅکله واضح دلیل وړاندې نه کړ، یوازې د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل چې «د افغانستان قوانین یې مات کړي»؛ خو نور معلومات یې ور نه کړل.

پيټر او باربي څرګنده کړې چې د اسارت پر مهال په لسو بېلابېلو زندانونو کې ساتل شوي دي.

پيټر ان په یوه لوړ امنیت لرونکي زندان کې بندي و، چې هلته د داسې کسانو ترڅنګ ساتل کېده چې د خپلې کورنۍ د غړو په وژلو تورن وو. هغوی په اونیو-اونیو د لمر له رڼا پرته په تنګو خونې کې ساتل کېدل.

دوی زیاتوي چې د خپلې لور «سارا» له لارې وتوانېدل چې لږ تر لږه لنډ پیغامونه لکه «مینه درسره لرم» او «یادېږې مې» یو بل ته ولېږي. دا د هغوی د اسارت تر ټولو یوازینۍ هیله بښونکې نښه وه.

باربي رینولډز په خپله کیسه کې ویلي چې د زندان یوازینۍ سرمایه یې یو کاچوغه وه چې د لومړیو ورځو په جریان کې یې ترلاسه کړې وه. هغه وایي چې دا مې زده کړل چې له همدې کاچوغې د هر کار لپاره ګټه واخلم؛ له ډوډۍ پرې کولو نیولې تر کچالو پاکولو پورې. د هغې لپاره دا کوچنی شی د ژوند د دوام نښه او د هیلې سمبول وګرځېد.

دوی یوازې یوه ګړۍ مخکې له خپل پروازه خبر شول چې خوشې کېږي، او بالاخره لندن ته ورسېدل. د دوی کورنۍ د هغوی د ازادۍ شېبه «د خوښۍ ډکه لحظه» وبلله.

د هغوی اولادونه وایي: «له بشپړې منندویۍ او ډاډ سره تایید کوو چې زموږ مور او پلار له اووه میاشتو او ۲۱ورځې اسارت وروسته د طالبانو له بند څخه خوشې شوي دي».

سره له دې تریخې تجربې، پيټر او باربي ویلي چې لا هم د افغانستان د راتلونکي په اړه هیله لري.

پیتر ټینګار وکړ: «موږ باور لرو چې افغانستان د بدلون توان لري او یوه ورځ به نړۍ حیرانه کړي. دا هېواد باید یوازې د تاوتریخوالي، تښتونې او نشه‌يي توکو د قاچاق له مخې ونه پېژندل شي، دلته معجزه رامنځته کېدای شي».

باربي هم په خبرو کې زیاته کړه: «زه د افغانستان له خلکو سره ژوره همدردي لرم. زندان یوه سخته تجربه وه، خو له هغه هم دردوونکې د خلکو ورځنی ژوند دی چې د طالبانو تر سختو محدودیتونو لاندې تېرېږي».