له ایران نه ستانه شوي ډېری افغانان بیا هم ایران ته د تګ تکل لري
په وروستیو میاشتو کې ایران کې د ګڼو ستونزو تر ګاللو او له دغه هېواده افغانستان ته تر جبري ستنېدو وروسته افغان کډوال بیاهم د کار او روزګار لپاره ایران ته د تګ تکل لري.
په وروستیو میاشتو کې ایران کې د ګڼو ستونزو تر ګاللو او له دغه هېواده افغانستان ته تر جبري ستنېدو وروسته افغان کډوال بیاهم د کار او روزګار لپاره ایران ته د تګ تکل لري.
بریتانوۍ خبري شبکې سکای نیوز راپور ورکړی، که څه هم ډېری افغانان په ایران کې د اوسېدو او ستنېدو پرمهال له تاوتریخوالي ډک چلند سره مخامخ شوي؛ خو له دې سره، سره بیا هم د مجبورۍ له مخې بېرته ایران ته د تګ تکل لري.
په راپور کې راغلي، چې په افغانستان کې مخ پر زیاتېدونکی فقر او بېکاري له دغه هېواده د افغانانو د وتلو لوی لامل بلل کېږي.
د راپورونو پربنسټ؛ د روان ۲۰۲۵کال له پیل راهیسې تراوسه شاوخوا یو نیم مېلیون افغان کډوال له ایران نه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
له بل پلوه نړۍوال بانک په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په پراخه توګه د کډوالو شړلو، د بهرنیو مرستو کمېدو او مرګوني طبیعي پېښو د افغانستان انساني او اقتصادي ناورین نور هم زیات کړی دی.
د راپور له مخې؛ شاوخوا ۱۵ تر ۲۳مېلیونه پورې خلک په افغانستان کې له سختې بېوزلۍ سره ژوند کوي. په همدې حال کې د کډوالو ستنېدو بیا د کمزوري اقتصاد پر وړاندې سخت فشار راوړی دی.
په راپور کې دغه راز راغلي، چې له دوو کلونو راهیسې لږ تر لږه ۴ مېلیونه کډوال له ایران او پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي یا شړل شوي دي. په پراخه توګه د کډوالو اېستلو د افغانستان د کار پر بازار او د خدماتو په برخه سخت فشار راوړی دی.
د هندوستان ټایمز د راپور له مخې؛ د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي به د دغه هېواد د بهرنیو چارو له وزیر جی شنکر سره تر لیدنې وروسته له «دیوبند دارلعلوم او مدرسې» نه هم لیدنه وکړي. ټاکل شوې، چې هغه به د هند په اګرا کې له تاج محل نه هم لیدنه وکړي.
امیرخان متقي تېر ماښام ناوخته نوي ډیلي ته رسېدلی او ځايي چارواکو یې هرکلی هم کړی دی. دا د طالبانو په روانه واکمنۍ کې لومړنی چارواکی دی، چې په ښکاره او رسمي توګه هند ته په شپږ ورځني سفر ورغلی. دغه سفر د هند له لوري د طالبانو له حکومت سره د کاري اړیکو د ټینګېدو په لړ کې مهم ګام بلل کېږي. هند پر کابل دغه واکمنه ډله تر اوسه په رسمیت نهده پېژندلې او روسیه په نړۍ کې یوازینی هېواد دی، چې د طالبانو حکومت په رسمیت پېژني.
که څه هم تر اوسه دواړو لوریو په رسمي ډول د دغه سفر په اړه څه نهدي ویلي؛ خو باوري سرچینې وایي، چې متقي له پنځه کسیز پلاوي سره هند ته تللی. په دغه کسانو کې د یادې ډلې د صنعت او سوداګرۍ وزارت مرستیال، د متقي ویاند او ځینې نور کسان هم شامل دي.
هندي رسنۍ وایي، د متقي هرکلی د رسمي تشریفاتو له مخې شوی او هغه به د هند د بهرنیو چارو له وزیر جی اېس شنکر سره د «حیدر اباد هاوس» په نوم ودانۍ کې ناسته وکړي. دغه ودانۍ کې د هند لوړپوړي چارواکي له بهرنیو مېلمنو سره ګوري. د هند د بهرنیو چارو وزیر پر ټلېفون له متقي سره خبرې کړې؛ خو دا ځل به په لومړي وار مخامخ ورسره وګوري.
هندي رسنۍ وایي، دغه لیدنه به دواړو لورو ته دا فرصت برابر کړي چې د خپلو اړیکو عمومي وضعیت، په ځانګړې توګه د امنیتي همکاریو او د ترهګرۍ ضد هڅو په اړه خبرې وکړي.
جمعه د (تلې ۱۹مه) د رسمي لیدنو کتنو اصلي ورځ بلل شوې ده او احتمال شته، چې متقي د هند د ملي امنیت له سلاکار اجېت دووال سره هم وویني.
د طالبانو پلاوی به د افغان زدهکړیالانو، سوداګرو او ناروغانو لپاره د ویزې د ورکړې اسانتیا او همدارنګه په هند کې د طالبانو د ډېپلوماټیک حضور د پراخېدو موضوع هم د بحث لپاره وړاندې کوي. متقي به د راتلونکې شنبې په ورځ (د تلې ۱۹مه) دیوبند دارلعلوم ته هم ولاړ شي. دا هغه دیني مرکز دی، چې د طالبانو مشران ورته ځانګړی درناوی لري او ځانونه د همدې دیني مدرسې د فکري او درسي مکتب لاروي ګڼي. د طالبانو اکثریت لوړ پوړي غړي په خېبر پښتونخوا کې د «دارلعلوم حقانیه» مدرسې فارغان دي، چې د دیوبند په بڼه جوړه شوې ده.
په ۱۳۴۷کال کې د هند او پاکستان تر بېلتون وړاندې د حقانیه مدرسې بنسټ اېښودونکي مولانا عبدالحق د هند په دیوبند مدرسه کې زدهکړې کړې وې او بیا یې هلته تدریس هم کړی و. د هغه زوی مولانا سمېع الحق چې د «طالبانو پلار» په نوم هم شهرت لري، د همدې مدرسې له لارې پر افغانستان د واکمنو طالبانو په روزنه کې مهم رول لاره.
همدا راز ټاکل شوې ده، چې متقي د یکشنبې په ورځ د (تلې ۲۰مه) د هند اګرې ښار ته ولاړ شي او د «تاج محل» له تاریخي ودانۍ څخه لیدنه وکړي. نوموړی به وروسته د نوي ډيلي د یوې پېژندل شوې سوداګریزې خونې په کوربهتوب د هندي سوداګرو او د صنعت استازو سره هم وګوري. هندوستان ټایمز لیکلي، د اشرف غني د حکومت تر نسکورېدو وروسته طالبانو تل هڅه کړې چې له هند سره خپلې اړیکې پراخې کړي.
متقي به د راتلونکې دوشنبې په ورځ د (تلې ۲۱مه) له هند مېشتو افغانانو سره هم کتنه وکړي او د راتلونکې چهارشنبې په ورځ د (تلې ۲۳مه) به بېرته کابل ته ستون شي.
دغه سفر په داسې حال کې تر سره کېږي، چې د افغانستان او پاکستان اړیکې ترینګلې شوې دي. اسلاماباد طالبان تورن کړي، چې د پاکستاني طالبانو تحریک (ټيټيپي) ملاتړ کوي. د متقي دغه سفر پخوا د ملګرو ملتونو د بندیزونو له امله ځنډول شوی و؛ خو د هند د هڅو په پایله کې (د سپتمبر په ۳۰مه) د امنیت شورا لهخوا ورته د سفر معافیت ورکړل شو.
په هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور رییس احمدالله متقي وایي، چې دوه کاله وړاندې په دغه ولایت کې د زلزلې له امله د زیانمن شویو تاریخي ځایونو د بیارغونې چارې روانې دي او یوشمېر رغول شوي هم دي. نوموړی وايي، د اختیار الدین کلا، د هرات جامع جومات او تاریخي منارونه رغول شوي دي.
د طالبانو په وینا؛ دوی ټول هغه تاریخي عابدات چې په زلزله کې زیانمن شوي رغوي او په دې تړاو ټولو کېدونکو چارو ته متوجې دي. متقي زیاتوي، چې د دغه تاریخي ځایونو د خوندیتوب لپاره ژمن دي او په اساسي توګه به یې د رغولو تر څنګ ساتنه هم کوي.
طالبان همدا راز ادعا کوي، چې په هرات کې یې زلزله ځپلو کورنیو ته ۹زره کورونه هم جوړ کړي دي.
دوه کاله وړاندې په هرات کې یوه زوروه زلزله وشوه، چې نږدې ۲زره کسان پهکې مړه او زرګونه نور ټپیان شول. دغو زلزله ځپلو سره نړۍوالې ټولنې، بهرنیو مرستندویه ادارو او په کور دننه افغان خیریه بنسټونو هم ځانګړې مرستې وکړې؛ خو پر طالبانو نیوکه وه، چې د مرستو دغه بهیر یې سم نه و مدیریت کړی.
په ننګرهار کې د طالبانو والي ملامحمد نعیم اخوند په دغه ولایت کې د امربالمعروف قانون د پلي کېدو په تړاو غونډه کې ویلي، چې خلکو سره باید په دې اړوند «حکیمانه او نرم چلند» وشي. هغه زیاته کړې: «زموږ خلک اسلام او خپل کلتور ته وفاداره دي او هر وخت د قانون منلو ته چمتو دي».
په یاد ولایت کې د طالبانو رسنیز دفتر د (تلې ۱۶مه) لیکلي، چې نوموړي د دغه قانون اړوند د ناستې ګډونوالو سره خپلې تجربې شریکې کړې او ورته یې سپارښتنه وکړه چې باید اصولي اقدامات وکړي. امربالمعروف د طالبانو یو له سختدریځه قوانینونو بلل کېږي، چې د ښځو تر څنګ پهکې پر نجونو هم سخت محدودیتونه او بندیزونه وضعه شوي دي.
په ننګرهار کې د علماوو شورا رییس شیخ حضرت جان حنفي دغه ناسته کې ویلي، چې د امربالمعروف قوانین باید لومړی د طالبانو پر مسوولینو پلی شي او بیا له هغې وروسته یې پر عامو وګړو د بشپړ تطبیق هڅې وشي. دغه ناسته کې طالبانو همدا راز پرېکړه کړې، چې د ننګرهار په بېلابېلو ولسوالیو کې به د یاد قانون د پلي کېدو لپاره کمېټې هم جوړې کړي.
خبرپاڼه کې راغلي، چې جلالاباد ښار کې د دغه قانون د پلي کېدو لپاره عامه پوهاوی ترسره کېږي او همدا راز په بازارونو کې د لمانځه لپاره ځایونه هم مشخص کېږي. د طالب محتسبانو له ناوړه چلند او دغه سختدریځه قانون نه خلک خورا تنګ شوي.
کابل او یو شمېر ولایتونو کې د دغه قانون له مخې؛ هغه ښځې هم نیول شوې او زنداني شوې، چې لوڅ مخونه په بازار کې ګرځېدل. دیني عالمان وایي، په «اسلامي شریعت» کې د ښځو لوڅ مخ ګرځېدل هېڅ ډول شرعي ستونزه نهلري او طالبان دغه ډول کړنې د خپل شخصي طبیعت او فکر له مخې کوي.
د ملګرو ملتونو په ګډون بېلابېلو بشري سازمونونو خبرداری ورکړی، چې د طالبانو د امربالمعروف قانون د افغانانو ژوند په ګڼو برخو کې له بندیزونو او محدودیتونو سره مخ کړی دی. په ځانګړې توګه ښځې له دغه قانون نه ډېرې اغېزمنې بلل شوې او افغانستان ورته د یو زندان په څېر یاد شوی دی.
د هند په ګډون د سیمې یوشمېر هېوادونو د افغانستان په خاوره کې د هر ډول بهرنيو پوځي اډو د جوړېدو مخالفت څرګند کړی دی. دغه ګډ دريځ وروسته له هغې نیول کېږي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د بګرام پوځي اډې د بیا نیولو لپاره څو څو ځله ګواښ کړی.
په هغه ګډه اعلاميه کې چې د سېشنبې په ورځ «د مسکو د مشورتي چوکاټ د غړو هېوادونو» له لوري خپره شوه، پهکې روسيې، چين، ايران، هند، پاکستان او د منځنۍ اسيا یو شمېر هېوادونو ټينګار کړی چې دوی د يوه خپلواک، متحد او سولهييز افغانستان ملاتړ کوي او د هر ډول بهرنۍ پوځي زېربنا د جوړېدو هڅې په افغانستان او يا ګاونډيو هېوادونو کې د منلو وړ نهدي».
په اعلامیه کې راغلي: «د هغو هېوادونو هڅې چې غواړي خپلې پوځي زېربناوې په افغانستان يا ګاونډيو هېوادونو کې ځای پر ځای کړي، د سيمې د سولې او ثبات پر ګټه نهدي او بايد ودرول شي».
که څه هم تېر کال په ورته غونډه کې هم دغه ډول دريځ څرګند شوی و؛ خو تازه اعلاميه د سيمې د هېوادونو پراخ مخالفت څرګندوي او د ټرمپ د دریځ پر خلاف ګډ دریځ څرګندوي. دا هماغه اډه ده، چې ټرمپ پنځه کاله مخکې د امريکايي ځواکونو د وتلو د تړون په چوکاټ کې طالبانو ته وسپارله.
هند چې د امريکا له پخوانيو سټراتېژيکو متحدينو څخه دی، د دغه اعلاميې په لاسليک سره ځان په يوه حساس سياسي حالت کې ښکېل کړی. دا داسې حالت دی، چې د واشنګټن اړيکې ورسره سړې شوې او له طالبانو سره يې ورو، ورو نږدېوالی پیدا کړی دی. هندي چارواکو په دې وروستيو کلونو کې هڅه کړې، چې له طالبانو سره د اړيکو يو نوی فصل پيل کړي؛ سره له دې چې پخوا یې سخت مخالف و.
د دغه بدلون يوه تازه نښه دا ده، چې د طالبانو د بهرنيو چارو وزير اميرخان متقي د هند په رسمي بلنه، (د اکټوبر له ۹مې تر ۱۶مې) نېټې پورې نوي ډيلي ته په لومړي ځل رسمي سفر کوي. متقي د مسکو له ناستې وروسته وويل: «افغانستان يو خپلواک او ازاد هېواد دی او د تاريخ په اوږدو کې يې بهرنی پوځي حضور نهدی منلی. زموږ پاليسي بدلېدونکې نهده – افغانستان به ازاد او خپلواک پاتې شي».
شاوخوا يوه مياشت مخکې ډونالډ ټرمپ په خپلو څرګندونو کې ګواښ کړی و، که افغانستان د بګرام اډه «بېرته ورنهکړي»، نو له «ناوړه پايلو» سره به مخ شي. ټرمپ ادعا وکړه، چې د بګرام جغرافيايي موقعيت د امريکا د ګټو لپاره ډېر مهم دی؛ ځکه له چين سره نږدې پروت دی. طالبانو دغه غوښتنه په بشپړه توګه رد کړې ده.
د بګرام هوايي اډه د چین له پولې شاوخوا ۸۰۰ کيلومتره او د شينجيانګ د توغنديو له فابريکو شاوخوا ۲۴۰۰ کيلومتره واټن کې پرته ده. ټرمپ تېره مياشت لندن کې د وینا پر مهال وويل: «دغه اډه يوازې يوه ګړۍ واټن له هغه ځایه لري، چې چين پهکې اټومي وسلې جوړوي».
خو اوسني او پخواني امريکايي چارواکي وايي، دغه طرحه عملي نهده. د دوی په وينا؛ بېرته بګرام ته ستنېدل به د «بیا ځلي بريد» په توګه تعبير شي او لږ تر لږه لس زره سرتېرو او پرمختللو دفاعي تجهيزاتو ته اړتيا پېښېږي.
په جنیوا کې د وسلهواله ډلو د څېړنیز مرکز مشره اشلي جکسن وايي: «دغه طرحه له لوژستيکي پلوه ډېره پېچلې، ګرانه او وختخوړونکې ده او لا هم روښانه نهده، چې دا به د کوم اړخ په ستراتيژيکو ګټو کې وي».
بګرام هوايي اډه، چې د امريکايي ځواکونو د شل کلنې جګړې پر مهال د هغوی د عملياتو اصلي مرکز و، د ۲۰۰۱ کال د سپتمبر له يوولسمې بريدونو وروسته «د ترهګرۍ پر ضد جګړې» کې یې مهم رول ولوباوه.
په دې اډه کې زرګونه کسان بې له محاکمې کلونه، کلونه بنديان ساتل شوي، چې ډېری يې د شکنجې او بدسلوکۍ له مواردو سره مخ شوي وو.
طالبانو په ۲۰۲۱کال کې د امریکا تر وتلو وروسته دغه ستره اډه تر خپل واک لاندې راوسته. د امریکايي ځواکونو د وتلو بهیر د ډونالډ ټرمپ د تېرې واکمنۍ پر مهال پیل شو او د جو بایډن په واکمنۍ کې بیا په بشپړه توګه له افغانستانه ووتل او ورسره د افغانستتان جمهوري نظام هم ړنګ شو.
پاکستانۍ وېبپاڼه «ډیلي سیپک» په یوه خپره کړې مقاله کې وایي، د روسیې «مسکو فارمټ» غونډې د افغانستان د وضعیت په اړه د سیمې مهم هېوادونه سره راټول کړل، چې پکې پاکستان د افغانستان له خاورې د ترهګرۍ د ګواښونو د مخنیوي لپاره د ګډو هڅو غوښتنه وکړه.
په دې اوومه ناسته کې د افغانستان ترڅنګ د هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغزستان، پاکستان، روسیې، تاجکستان او ازبکستان استازو ګډون کړی و. دا په داسې حال کې ده، چې د لومړي ځل لپاره طالبان په رسمي ډول د غړیتوب برخه وو او بېلاروس د مېلمه په توګه ګډون درلود.
دا خبري وېبپاڼه وایي، چې د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق د دغه ناستې پر مهال ټینګار وکړ، چې د سیمې هېوادونه باید د افغانستان له خاورې د فعالو ترهګريزو شبکو په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» پر ضد ګډه همغږي رامنځته کړي. هغه وویل، د ترهګرۍ ضد هڅې باید له سیاسي او اقتصادي همکارۍ او د نشه یي توکو پر ضد له ګډو نوښتونو سره یوځای پر مخ ولاړې شي. پاکستان یو ځل بیا د یو باثباته او سولهییز افغانستان د ملاتړ ژمنه تکرار کړه.
په مقاله کې راغلي، چې د غونډې په ګډه اعلامیه کې ټینګار شوی چې افغانستان د سیمهییز امنیت لپاره بنسټیز ارزښت لري. ګډونوالو غوښتنه وکړه، چې د افغانستان له خاورې د ترهګریزو فعالیتونو د مخنیوي لپاره باید پرېکنده ګامونه پورته شي. همدارنګه د افغانستان د اقتصادي ودې، سوداګرۍ، پانګونې، سیمهییز اتصال او د بشري مرستو د پراختیا غوښتنه وشوه، د ګډون کوونکو هېوادونو استازو ټینګار وکړ چې بشري مرستې باید له سیاسي موخو لرې وساتل شي.
ډیلي سیپک وېبپاڼه وایي، چې ګډونوالو په څرګنده توګه د بهرنیو قدرتونوپه ځانګړي ډول د امریکا له خوا په افغانستان کې د پوځي اډو د بیا ځای پر ځای کولو هڅې رد کړې. دا څرګندونې وروسته له هغې کېږي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د بګرام هوايي اډې د بیا فعالېدو وړاندیز کړی و. خو طالبانو ویلي، چې هېڅ بهرني ځواک ته به د پوځي حضور اجازه ورنه کړي.
د غونډې په څنډو کې، د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره وکتل. دواړو د سوداګرۍ، ټرانزیټ، سیمهییز اتصال او امنیت په اړه خبرې وکړې او پرېکړه یې وکړه، چې د ګمرکي چارو په اسانولو او د زېربناوو په پیاوړتیا سره د سیمهییزو سوداګریزو دهلېزونو امکانات پرانیزي. همدارنګه، محمد صادق د چین او ایران له استازو سره هم لیدلي او د سیمهییز امنیت، ترهګرۍ ضد همکارۍ او بشري ملاتړ پر موضوعاتو یې خبرې کړې دي.
له بلې خوا، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف سره هم لیدلي دي. دواړو د دوه اړخیزو اړیکو، اقتصادي همکاریو، سیمهییزو پروژو او د نشه یي توکو پر ضد مبارزې په اړه بحث کړی. متقي د روسیې له لوري د طالبانو د رسمي پېژندنې هرکلی کړی او دا یې د افغانستان د نړۍوالو سیاسي او اقتصادي تعاملاتو لپاره یو مهم ګام بللی.
د مسکو د فارمټ ګډونوالو یو ځل بیا د یو خپلواک، باثباته او سولهییز افغانستان د ملاتړ ژمنه وکړه. دوی ټینګار وکړ، چې د ترهګرۍ پر ضد مبارزه، اقتصادي وده، سیمهییز اتصال او دوامداره بشري مرستې د سیمې د سولې او پرمختګ لپاره اړین ګامونه دي.
د غونډې په پای کې ګډونوالو یو ځل بیا ژمنه وکړه، چې د دوامدارو خبرو، همکارۍ او ګډو اقداماتو له لارې به د سیمې د سولې او ثبات لپاره هڅې جاري وساتي.