د هرات امنیتي خبرو ۱۳مه ناسته به راتلونکی کال په برلین کې جوړه شي
د افغانستان د ستراتیژیکو مطالعاتو او څېړنو انستیتیوټ اعلان کړی چې د «هرات امنیتي خبرو» دیارلسمه ناسته به د راتلونکي کال په حمل میاشت کې په برلین ښار کې ترسره شي.
د افغانستان د ستراتیژیکو مطالعاتو او څېړنو انستیتیوټ اعلان کړی چې د «هرات امنیتي خبرو» دیارلسمه ناسته به د راتلونکي کال په حمل میاشت کې په برلین ښار کې ترسره شي.
د دې ناستې اصلي موضوع «د بن کنفرانس د لیدلوري تحقق» ټاکل شوې، چې پکې به د بن د کنفرانس ژمنې د افغانستان د اوسني سیاسي او سیمهییز وضعیت سره پرتله او ارزول کېږي.
د معلوماتو له مخې، دغه ناسته به د ۱۴۰۵کال د حمل په درېیمه او څلورمه نېټه د جرمني له یو شمېر علمي او څېړنیزو بنسټونو سره په ګډه د دوو ورځو لپاره په برلین کې جوړه شي.
همدارنګه د ناستې ترڅنګ به د نوروز لرغونی جشن د افغان ځوانانو د موسیقۍ د ارګستر په ځانګړي کنسرټ سره ونمانځل شي.
د ستراتیژیکو څېړنو انستیتیوت وایي چې په تېرو دولسو پړاوونو کې د دې کنفرانس له لارې د افغانستان مخکښ سیاسي شخصیتونه، سیمهییز سیاستوال، دیپلوماتان، پوهان، د مدني ټولنې استازي او نړیوال کارپوهان سره راټول شوي، څو د افغانستان د سولې، ثبات او سیمهییزو همکاریو لپاره د نوو لارو چارو په اړه بحث وشي.
تر ۲۰۲۰کال پورې، دا ناسته لږ تر لږه نهه ځله په هرات ښار کې جوړه شوې وه، خو د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته د ۲۰۲۲او ۲۰۲۳کلونو ناستې په دوشنبه، د تاجکستان په پلازمېنه کې ترسره شوې. د دې لړۍ دولسمه ناسته تېر کال په مادرید، د هسپانیا په پلازمېنه کې جوړه شوې وه.
دا تمه کېږي چې د برلین ناسته به یو ځل بیا د افغانستان د سیاسي راتلونکي او سیمهییزو تعاملاتو په اړه د نوو بحثونو لپاره مهمه څېره ولري.
د طالبانو د حج او اوقافو وزارت د جمعې لمانځه لپاره د هېواد د ټولو جوماتونو ملا امامانو او خطیبانو ته په استول شوي تقریر کې پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخلي، ویلي دي چې له پنځوسو کلونو او په ځانګړې توګه د طالبانو له حاکمیت وروسته افغانستان کې د ګاونډيانو لاسوهنې روانې دي.
د طالبانو د ارشاد، حج او اوقافو وزارت د مساجدو اوحُسَینو د ارشاد او انسجام ریاست د هېواد د ټولو جوماتونو ملا امامانو او خطیبانو ته د «نړۍوالو فشارونو او د ګاونډیو د لاسوهنو پر وړاندې د یووالي او استقامت د ساتلو د اړتیا» تر سرلیک لاندې لیکلی تقریر سپارلی و.
په دې تقریر کې پرته له دې چې د کوم هېواد نوم واخیستل شي، ویل شوي چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ سره سم، له نړۍوالو سربېره ګاونډیان هم د افغانستان په چارو کې «ناوړه» او د نړۍوالو اصولو خلاف مداخله کوي.
په دې بیان کې د پاکستان له نوم اخیستلو پرته هغه ګاونډی چې د افغانستان پر پلازمېنه کابل او همداراز پر کندهار او پکتیکا هوايي بریدونه کړي ډېر «سپین سترګی» بللی دی.
ویل شوي، چې د ګاونډیانو د دغو «بې شرمانه» مداخلو مقصد دا دی چې افغانان د هغوی «ناجایزې او نا معقولې» غوښتنې ومني او د خپلې خاورې واک ور وسپاري او یا یې هم په سیاسي واک کې شریک کړي.
په دغه بیان کې د «ناجایزو او نا معقولو» غوښتنو په تړاو جزییات نه دي ورکړل شوي، خو دومره ویل شوي، «هغوی غواړي چې د خپل ځان او مال اختیار ورکړو، زموږ ګاونډیانو له موږ څخه غواړي چې د الله تعالی د راکړو ثروتونو، معدنونو او اوبو څخه سالمه ګټه وانخلو، هغوی غواړي چې په افغانستان کې باید هېڅ اقتصادي حرکت او پرمختګ ترسره نهشي او موږ باید لاس تر زنې کښېنو او هغوی پرېږدو چې زموږ په داخلي چارو کې چې څرنګه یې خوښه وي، هسې لاسوهنې وکړي.»
په دغه بیان کې راغلي، «زموږ ګاونډیانو وايي چې زموږ په خوښه به تاسو خپله سیاسي پالیسي عیاروۍ او له نړۍوالو سره به روابط زموږ په خوښه ټينګوۍ.... ته به وایې چې موږ د هغوی حلقه به ګوش غلامان یو.»
دغه بیان زیاتوي، افغان ولس به هېڅکله هم د ګاونډيانو ناړه او غیر مشروع غوښتنو ته د غلامۍ سر ټيټ نهکړي.
په دغه بیان کې په ټوله کې د نړۍوالو او په ځانګړې توګه د ګاونډیانو پر وړاندې د افغانانو پر یووالي او استقامت ټینګار شوی دی.
په جنیوا کې د افغانستان استازي نصیر احمد اندېشه د ملګرو ملتونو د۸۰مې کلیزې په مناسبت په یوه پیغام کې ویلي، په افغانستان کې ولسواکه نظام و، خو طالبانو ړنګ کړ. د هغه په وینا، لا هم په نړۍوالو سازمانونو کې د افغانستان استازي د افغانانو غږ پورته کوي.
هغه زیاته کړې، په داسې حال کې چې طالبانو په کور دننه د افغانانو او په ځانګړې توګه د افغان ښځو حقونه تر پښو لاندې کړي، خو د جمهوري نظام ډیپلوماټان لا هم په نړۍوال ډګر کې د افغانانو د حقونو غږونه پورته کوي.
د نوموړي په وینا، افغان ډيپلوماټان د طالبانو پر وړاندې د ټوپک نه بلکې د اعلامیو او ډيپلوماسۍ له لارو خپلو مبارزو ته دوام ورکوي.
هغه زیاتوي، «موږ ولسواکي جوړه کړې وه، خو طالبانو ړنګه کړه. خو زموږ استازولۍ لا هم د ټول ګډوني ادارې، د ښځو ونډې، د ځوانانو زده کړې او له وقار سره د سولې لمبه ژوندۍ ساتلې ده.»
اندېشه زیاتوي، د جمهوري نظام پر مهال نږدې ۱۰ میلیونه نجونې او هلکان ښوونځي ته تلل او ښځې سره له دې چې له خپلو ټولو حقونو برخمنې وې، په پارلمان کې هم خپله ونډه درلوده او په وینا یې دا به هېڅکله هېر نهشي.
د یادودنې وړ ده، چې د ۲۰۲۵کال د اکټوبر ۲۴مه د ملګرو ملتونو د جوړېدو له اتیایمې لسیزې سره برابره ده. دا هغه نړۍواله اداره ده، چې په ۱۹۴۵ کال کې د دویمې مرګونې نړۍوالې جګړې وروسته د سولې ساتنې، د همکاریو پیاوړتیا او د بشري حقونو د ودې په موخه رامنځته شوه.
شنونکي وايي، دغه نړۍواله اداره د پخوا په څېر په نړۍوالو مسایلو کې هغسې چې باید ښکېله واوسي، ښکېله نه ده او پر دغې ادارې تور پورې کوي چې د امریکا تر اغېزو لاندې ده.
د تاجکستان ولسمشر په دوشنبې ښار کې د ترهګرۍ او افراطیت سره د مبارزې په اړه د خپلواکو دولتونو د ګډو ګټو په دریم کنفرانس کې ویلي، چې په افغانستان کې ثبات نه یوازې د دې هیواد لپاره بلکې د تاجکستان او ټولې سیمې د امنیت لپاره هم حیاتي ارزښت لري.
اویستا خبري اژانس په خپل خبر کې ویلی، امام علي رحمان د ګډو خپلواکو دولتونو د درېیم کنفرانس پر مهال د غړو هېوادنو د پولو په اوږدو کې د افراطیت او ترهګریزو نظریو د خپرېدو په اړه خبرداری ورکړ. او د امنیتي ګواښونو سره د مبارزې لپاره یې د استخباراتي ادارو تر منځ د همکارۍ او همغږۍ پر اړتیا ټینګار وکړ.
د تاجکستان ولسمشر وویل: «موږ باید نه یوازې خپلې ملي ګټې، بلکې د ټولو غړو هیوادونو امنیت هم په پام کې ونیسو.»
هغه د نشه یي توکو قاچاق په ځانګړې توګه د مصنوعي نشه يي توکو زیاتوالی د اندیښنې وړ وباله او دا یې د ترهګرو ډلو د تمویل له اصلي سرچینو څخه وګڼله.
دا څرګندونې هم مهاله دوشنبې ته د طالبانو د سفر سره ورته والی لري.
د طالبانو د بلخ والي یوسف وفا د لړم میاشتې په لومړۍ نېټه د تاجکستان له چارواکو سره د امنیتي موضوعاتو په اړه لیدنه او خبرې کړې.
د ګډو خپلواکو دولتونو سازمان د پخواني شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته رامنځته شوی. د دې سازمان غړي هېوادونه روسیه، مولداوي، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان، بلاروس، ازبکستان، ارمنستان او د اذربایجان جمهوریت دي.
د کونړ پر سیند د بندونو د جوړولو په تړاو د طالبانو د مشر له امر وروسته د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت وزیر وايي، پر یاد سیند د بندونو د جوړولو په تړاو له یو شمېر شرکتونو سره خبرې شوي، خو ځينې یې بیا له لېوالتیا سره سره له هېڅ ډول ځواب ورکړې ورکېږي.
د طالبانو مشر همدا څو ورځې مخکې د خپلې ډلې د اوبو او انرژۍ وزارت وزیر ته امر وکړ چې د کونړ پر سیند د بندونو د جوړولو چارې چې هر څومره ژر ممکن وي، پیل کړي.
ملا هبت الله سپارښتنه کړې چې نور دې بهرنیو شرکتونه ته انتظار نه کوي او تړونونه دې له کورنیو شرکتونو سره وکړي.
د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت وزیر عبداللطیف منصور د جمعې په ورځ (د لړم ۲مه) رسنیو ته په یوه غږیز پیغام کې ویلي، د جمهوري نظام پر مهال د شته اسنادو لهمخې پاکستان موافقه ښودلې چې د کونړ پر سیند د برېښنا د تولید بندونه جوړ شي او په وینا یې پاکستان هم خپل مطالعات کړي او په دې چارې سره ضرر نهکوي.
عبداللطیف منصور زیاتوي، «موږ مصمم یو. موږ له څو شرکتونو سره ډېر مخته ولاړو، خو متاسفانه بعضې شرکتونه راشي خبرې وکړي، بیا مثبت یا منفي ځواب نه راکوي. که موږ وتوانېږو بل چاته نه ګورو، موږ داسې یوه طرحه جوړوو چې څرنګه افغان سرمایه ګذارانو ته دعوت ورکړو چې راشي دلته سرمایه ګذاري وکړي هغوی هم ګټه وکړي او دغه بندونه هم جوړ شي.»
نوموړی په ډاګه وايي، د دوی د مطالعاتو لهمخې د کونړ د سیند اوبه د افغانانو دي او باید د دوی په ګټه هم استعمال شي او په وینا یې، د دغه سیند اوبه هېڅ لوري ته نه منحرفېږي یوازې ترې استفاده کېږي او بېرته همدغه سیند ته بهېږي.
د تاریخي روایتونو لهمخې، د کونړ سیند ته «راسا سیند» ویل شوی، خو اوس د کونړ پر سیند شهرت لري. دغه سیند د شرقي هندوکش له «بروغېل تنګي» او د نورستان له غرونو سرچینه اخلي او بیا د کونړ د ناړۍ ولسوالۍ په دوکلام کې د پښتونخوا له «چترال» سیند سره یو ځای کېږي.
د دغه سیند اوبه بیا د کونړ له ناړۍ، غازي اباد، اسمار او شیګل ولسوالیو تېرېږي او بیا د پېچ درې کوچنی سیند ورسره یو ځای بهېږي.
په کونړ کې د دغو اوبو اندازه ۱۸۰۰ میلیارد متر مکعب اوبو ته رسېږي او په کونړ کې د ۴۸۰ کیلومتره په مزل سره بیا په ننګرهار کې د کابل له سیند سره یو ځای کېږي او همداسې د ننګرهار له کامې، ګوشتې او لعلپورې ولسوالیو تېرېږي او له ډیورند کرښې په اوښتو سره پېښور ته رسېږي.
د اوبو د چارو کارپوهانو په وینا، د کونړ د سیند اوبو سرعت ډېر او کابو د کال په ټولو موسمونو کې ثابت دی او پرته له دې چې د اوبو پر کمیت او کیفیت څه اغېز وکړي په هرو لسګونه کیلومترو کې د برېښنا د تولید بندونو د جوړېدو ظرفیت لري.
د تخنیکي څېړنو پر بنسټ، د کونړ سیند اوبه په هره ثانیه کې په اعظمي ډول ۲۳۵۰ متر مکعب او په کمه اندازه ۱۴۹ متر مکعب بهېږي او تر اوسه په شال او څاګي سیمو کې د دوو بندونو لپاره پلان طرحه شوی او هر یو یې د ۱۰۰۰ مېګاواټه برېښنا د تولید ظرفیت لري.
د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت په وینا، دمګړۍ هېواد اوبه د شاوخوا ۲۳ زره مېګاواټه برېښنا د تولید ظرفیت لري په داسې حال کې چې د افغانستان لږ تر لږه ۵ زره مېګاواټه او حد اکثر تر ۷ زره مېګاواټه برېښنا ته اړتیا لري، نو د یادو ظرفیتونو په ګټنې سره افغانستان د برېښنا پر صادرېدونکي هېواد بدلېدای شي.
د کونړ پر سیند په اسعد اباد ښار کې د داوود خان د واکمنۍ پر مهال د مناګي په نوم د برېښنا بند جوړ شوی او په هغه وخت کې تر ۷۵۰ کیلو واټه برښنا د تولید ظرفیت درلود.
په ۱۳۹۲ کال کې د جمهوري نظام پر مهال د اوبو او انرژۍ وزارت د ۹ اعشاریه ۸ میلیونه ډالرو په لګښت ۲ اعشاریه ۱ مېګاواټ برېښنا ته د یاد بند د برېښنا د تولیدي ظرفیت د لوړولو په موخه کار پیل شو او شاخوا ۹ کاله وروسته بشپړ شو خو لا هم ځینې تخنیکي ستونزې لري.
د اوبو چارو کارپوهان وايي، په هېواد کې د اوبو په مدیریت او مهارېدو سره د برېښنا له تولید او سمسورتیا سربېره، کرنه او د کبانو د روزنې سکټور هم غوړېږي او همداراز د صنعتي پارکونو په پراخېدو سره یو زیات شمېر هېوادوالو ته کاري زمینې هم برابرېږي.
پر کونړ سیند د بندونو د جوړولو موضوع له کلونو راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ یوه حساسه مساله ګڼل کېږي. د دغه سیند لویه برخه د افغانستان له خاورې سرچینه اخلي او وروسته د پاکستان تر کنټرول لاندې سیمو ته ننوځي او هلته هم د کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره کارول کېږي.
په تېرو دوو لسیزو کې څو ځله د کونړ د بندونو د جوړولو طرحې وړاندې شوې، خو د ناامنیو، تخنیکي ننګونو او د پاکستان له فشارونو سره یو ځای د حکومتونو د کمزورۍ له امله عملي نه شوې.
شننونکي وايي، که د کونړ پر سیند بندونه جوړ شي، دا به نه یوازې د برېښنا د تولید لپاره ګټور وي، بلکې د افغانستان د اوبو د خپلواک مدیریت لپاره به یو ستر ګام وي، خو په ورته وخت کې دا اقدام به یو ځل بیا د کابل او اسلاماباد ترمنځ اړیکې ترینګلې کړي.
د یادونې وړ ده، چې دمګړۍ په افغانستان کې نږدې ۱۰۰۰ مېګاواټه برېښنا شته او له دې منځه تر ۴۰۰ مېګاواټه یې له کورنیو سرچینو برابرېږي او پاتې نور یې له ایران او منځنۍ اسیا هېوادونو په کال کې د شاوخوا ۳۰۰ میلیونه ډالرو په ارزښت را واردېږي.
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لېنډسي کابل ته له خپل سفر وروسته ویلي، چې هغه د طالبانو له چارواکو سره په خپله لیدنه کې د ټولشموله حکومت او د ملګرو ملتونو په مشرۍ د دوحې بهیر سره د رغنده تعامل پر اړتیا ټینګار کړی دی.
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي د جمعې په ورځ (د لړم ۲مه ) په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې د طالبانو له استازو سره په لیدنه کې یې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ښځو، نجونو او قومي او مذهبي لږکیو د حقونو په اړه خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.
نوموړي سیمه ییز ثبات یو مهم موضوع بللې او ویلي یې دي، چې له طالبانو سره په خبرو کې یې د شخړو د کمولو او د دوامدارو حل لارو د موندلو لپاره د خبرو اترو پر اړتیا ټینګار کړی دی.
ریچارډ لېنډسي د افغانستان د سفر پر مهال د طالبانو د بهرنیو چارو، عامې روغتیا، کډوالو وزیرانو او د طبیعي پېښو د مبارزې ادارې له مشر سره هم لیدنې او خبرې کړې دي.
هغه په دې لیدنو کې د بشردوستانه مرستو د اسانتیا، د انټرنېټ ته د لاسرسي اړتیا، د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو د بیاکتنې او د سیمه ییز ثبات پر اهمیت ټینګار کړی دی.
ښاغلي لېنډسي لیکلي دي: «دا سفر یوه موقع وه، څو د طالبانو له وزیرانو او چارواکو سره د ګڼو مهمو موضوعاتو په اړه رغنده تعامل وشي.» هغه زیاته کړه، چې بریتانیا د افغان ولس له ملاتړ سره ژمنه ده او سږکال یې د افغانانو د مرستې لپاره څلور میلیونه پونډه بېړنۍ بودجه او تر ۱۵۱ میلیونو پونډو پورې د بشردوستانه پروګرامونو لپاره ځانګړې کړې ده.
دغه د بریتانیا لوړپوړي دیپلوماټ څرګنده کړې، چې د انټرنېټ پرېکېدل په افغانستان کې د ضروري خدماتو وړاندې کول ګډوډوي او زیان منونکي ټولنې له نورو څخه منزوي کوي. نوموړي د طالبانو له چارواکو وغوښتل، چې د افغانستان په ټولو برخو کې د خلکو د انټرنېټ لاسرسی وساتي.
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي ویلي، چې په دې سفر کې یې له یو شمېر فعاله ښځو او د مدني ټولنې له غړو سره هم لیدنې کړي دي. هغه په دغو لیدنو کې د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو د لګولو له امله رامنځته شوي ننګونې او د هغو اغېزې یې ارزولې دي، چې د مرستو د وېش پر بهیر اغېز کوي.
د بریتانیا ځانګړي استازي د طالبانو د کډوالو له وزیر عبدالکبیر سره په لیدنه کې د طالبانو او پاکستان تر منځ له اوربند څخه هرکلی کړی.