د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد ویلي، په ترکیه کې د طالبانو او پاکستاني پلاوو ترمنځ خبرې د تیرې ورځې په تعقیب نن هم دوام کوي او پایله به یې د دواړو لوریو تر هوکړې وروسته له رسنیو سره شریکه کړل شي.
تېره ورځ د ترکیې په استانبول ښار کې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال رحمت الله نجیب په مشرۍ د افغان او پاکستاني پلاوو ترمنځ دویم پړاو خبرې پيل شوې. د طالبانو حریت راډيو پر خپله اېکس پاڼه د ذبیح الله مجاهد له خولې لیکلي، چې د تېرې ورځې په تعقیب به نن هم خبرې دوام وکړي.
هغه زیاته کړه، کله چې دواړه لورې په بشپړ ډول موافقې ته سره ورسېدل، د خبرو پایله به یې له رسنیو سره شریکه کړي. د دې مذاکراتو لومړ پړاو د اکټوبر پر ۱۹مه نېټه په دوحه کې پيل شو چې په پایله کې یې د دواړو لورو تر منځ اوربند وشو.
د طالبانو د ټولګټو وزارت ویاند محمد اشرف حق شناس یکشنبه د (لوم ۴مه) ویلي چې په تېره اونۍ کې د وسپنې پټلۍ له لارې (۱۲۹۶۱۲) مټریک ټنه انتقالات شوي دي. په دې انتقالاتو کې صادرات هم شامل دي.
د حیرتان له لارې (۹۳۲۳۸) ټنه، د اقینې بندر له لارې (۹۳۹۵) ټنه، د تورې غونډۍ له لارې (۱۸۰۲۰) ټنه او د خواف–هرات له لارې (۸۹۵۹) ټنه انتقالات شوي، چې ټولټال (۱۲۹۶۱۲) ټنه کېږي.
محمد اشرف حق شناس پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، په دې انتقالاتو کې صادرات او واردات دواړه شامل دي.
هغه ویلي، چې د صادراتو په لړ کې د (۱۲۶) ټنو په اندازه وچه مېوه صادره شوې ده.
اقتصاد پوهان وايي، چې د افغانستان صادرات د وارداتو پرتله یوه سلنه هم نه کېږي. که د صادراتو او وارداتو ترمنځ توازن نه وي د هغه هېواد اقتصاد ته زیان اوړي او په مصرفي هېواد بدلېږي.
د ټاپي پروژې مشرمحمد مراد امانوف اعلان کړی، چې ترکمنستان غواړي د ۲۰۲۷ کال تر پیل پورې افغانستان ته د طبیعي ګاز رسولو لړۍ پیل کړي. هغه د ټاپي نل لیکي جوړولو په اړه وویل: «زموږ پلان او هدف دا دی چې د راتلونکي کال تر پایه پورې به یې ساختماني کارونه بشپړ کړو».
د هغه په وینا، د افغانستان د برخې تر بشپړېدو وروسته به د ترکمنستان ګاز افغانستان ته صادر شي. دغه ډول هغه زیاته کړه چې له پاکستان سره د ټاپي پروژې په اړه خبرو کې کافي پرمختګ شوی دی.
د امانوف په خبره: «موږ هڅه کوو، چې د پاکستان په ګډون د داسې مهمو تړونونو تضمین وکړو، چې راتلونکو پانګونو ته زمینه برابره کړي». نوموړي وویل چې چارې بشپړېدو ته نږدې دي او تر ۹۰ سلنه ډېر کار شوی دی.
د ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند ګاز پایپلاین پروژه د دې لپاره طرحه شوې، چې هر کال د ترکمنستان له ګالکینیش مېدان څخه ۳۳ مېلیارډ متره مکعب ګاز ولېږدوي. ترکمنستان خپله برخه کار په ۲۰۲۴ کال کې بشپړ کړی دی.
د ۲۰۲۴ کال په سپټمبر کې په افغانستان کې د دې پایپ لاین ۱۵۳ کیلومېټره برخې عملي کار پيل شو. دا چارې له سرحد آباد څخه بیا تر هرات پورې په رسمي ډول پرانیستل شوي. د روان کال د اکتوبر پر ۲۱مه نېټه د ترکمنستان ملي مشر قربانقلي برديمحمدوف په افغانستان کې د تاپي پایپلاین د نوې مرحلې عملي کار په اساسي ډول پيل کړ.
د افغانستان لپاره د ۱.۵ میلیارډ متره مکعب ګاز صادرات
په ورته وخت کې د ترکمنګاز دولتي شرکت مشرمَکسات بابایف اعلان کړی، چې په لومړي پړاو کې به د ټاپي پایپلاین له لارې افغانستان ته د ګاز صادرات ۵۰۰ مېلیونه متر مکعبه وي او وروسته به دا اندازه ۱.۵ میلیارډه متر مکعب ته ورسېږي.
هغه په عشقاباد کې یوې خبري غونډې ته وویل: «له افغانستان سره د ګازو شرکت د تړون له مخې، په څو لومړیو کلونو کې په کال کې د ګازو صادرات ۵۰۰ مېلیونه متر مکعب ټاکل شوي دي».
د هغه په وینا، په راتلونکو کلونو کې به دا اندازه تر ۱.۵ میلیارډه متر مکعبه پورې لوړه شي.
د طالبانو د رییس الوزرا اقتصادي مرستیال دفتر د تلې د میاشتې پر ۲۸مه نېټه اعلان وکړ چې د ترکمنستان مشر قربانقلي برديمحمدوف افغانستان ته د خپل سفر پر مهال د ټاپي پروژې د عملي کار بهیر وکوت.
ښاغلي برديمحمدوف ټاپي پروژه د خپل هېواد له مهمو لومړیتوبونو څخه وبلله او د دې پروژې پر بشپړېدو یې ټینګار وکړ.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ویلي، ډېر ژر به د پاکستان او طالبانو ترمنځ رامنځته شوی کړکېچ هم حل کړي او دا کار یې خورا اسانه بللی دی. هغه د مالیزیا په کولالمپور کې د تایلنډ او کولمبیا ترمنځ د سولې تړون پر مهال زیاته کړې چې د پاکستان لومړی وزیر او لوی درستیز ښه خلک دي.
د ټرمپ په وینا، د دویم ځل واکمنۍ له ۸میاشتو تېرېدو راهیسې یې تر اوسه پورې ۸نړۍوالې شخړې حل کړي دي. د امریکا ولسمشر تر دې مخکې هم د طالبانو او پاکستان ترمنځ د رامنځته شوې کشالې د ختمیدو خبره کړې وه. دا په داسې حال کې ده چې له پرون راهیسې د ترکیې په استانبول ښار کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ مذاکرات روان دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې پرون په یاده ناسته کې اسلام اباد طالبانو ته ۷غوښتنې وړاندې کړي چې پهکې ترې د ترهګرو ډلو خلاف د ګډو استخباراتي همکاریو غوښتنه هم شوې. پاکستان د تل په څېر د کابل له واکمنو په دې مذاکراتو کې د ټيټيپي او بلوڅبېلتون پالو خلاف د اقداماتو غوښتنه هم کړې ده.
ډېپلوماټ مجلې شنبه د (لړم ۳مه) د افغانستان د روان وضعیت په اړه یوې مقاله کې لیکلي، طالبان هوښیار او لوستی ملت د خپل واک لپاره ګواښ بولي چې له همدې امله یې عصري زده کړې او انټرنېټ محدود کړی دی. وایي، باید د بشري حقونو د سرغړونو په تور لېسټ کې د طالبانو نور مشران هم ورزیات شي.
ډېپلوماټ مجله وړاندې کاږي چې انساني کړاوونه او بېځوابه بنسټپالنه د داسې امنیتي ناورین دروازې پرانیزي، چې خورا پراخه ساحه زیانمنه کولای شي. مجله زیاتوي، تر څلور کلنې واکمنۍ وروسته طالبان بیا هم دا ثابتوي، چې د هغوی استبداد هیڅ پوله نه لري.
د تبصرې لیکوال وايي: «طالبانو په افغانستان کې انټرنېټ محدود کړی دی.دا کار ښځې، ماشومان او په عام ډول ملت ځوروي او دا چاره نړۍوال امنیت ته هم ګواښ کېدای شي».
د لیکوال په باور، د دې پر ځای چې د طالبانو له چارواکو سره خبرې وشي یا د بګرام اډه بېرته ترلاسه شي، باید نړۍوال مشران د طالبانو پر ضد د حساب ورکولو میکانېزمونه جوړ او عملي کړي، څو د افغان ملت هغه هیلې وغوړوي چې طالبانو یې مخه نیولې ده.
لیکوال زیاتوي چې طالبانو د بیان د ازادۍ،نجونو د زده کړو، ازاد فکر او خپلواکو رسنیو مخه نیولې ده؛ خو بیا هم افغان خبریالان، مدني فعالان او ښوونکي په انلاین بڼه کار کوي او خپلواکې رسنۍ چلوي چې د ظلم سندونه ثبت کړي او د هیلو څرک ژوندی وساتي.
ډېپلوماټ مجله لیکي چې د طالبانو تر واکمنۍ وروسته په افغانستان کې د مېندو او ماشومانو د مړینې کچه لوړه شوې اوبېوزلي ډېره شوې ده.
مجله مخکې لیکي، چې طالبان یو ځل بیا افراطیت ته زمینه برابروي او غواړي افغانستان د ترهګرو په مرکز بدل کړي. هغوی له دې پرته چې په خپلو تګلارو کې اصلاحات راولي نړۍوال مشروعیت غواړي او هغه هېوادونه چې طالبانو ته د نړۍوال مشروعیت لپاره هڅې کوي په حقیقت کې هغوی هم نړۍوال ثبات ته ګواښ پېښوي.
د مجلې لیکوال زیاتوي: «کارپوهان له ملګرو ملتونو او هېوادونو څخه غواړي، چې په تور لېسټ کې د طالبانو نور مشران هم ورزیات کړي، د هغوی سفرونه محدود کړي او شتمنۍ یې کنګل کړي».
د لیکوال په ټکو، نړۍوال مشران باید د افغانانو غږ بدرګه کړي، په ځانګړي ډول د ښځو او مدني ټولنو د استازو ملاتړ وکړي او هغوی د افغانستان په اړه د بحثونو سټیج ته راوبولي.
لیکوال د طالبانو لهخوا د نجونو زړه کړو ته په اشارې سره وايي: «د زده کړو، د نجونو د زده کړو مخه نیول دیني او فرهنګي نه، بلکې د طالبانو د واکمنۍ مسئله ده.طالبان له هوښیار او لوستي ملت څخه ډارېږي، ځکه هوښیار او لوستی ملت د هغوی واکمنۍ ته لوی ګواښ دی».
سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، پاکستاني پلاوي په ترکیه کې طالبانو ته ۷ غوښتنې وړاندې کړي. د ټيټيپي او بلوڅ بېلتون پالو پر ضد عملیات، د افغانستان خاوره د پاکستان پر خلاف نه کارول، د استخباراتي مالوماتو تبادله او له د ډیورنډ کرښې څارنه په دې غوښتنو کې شامله ده.
همدا راز ویل شوي چې پاکستان ته باید د مشکوکو خلکو مخنیوی او عملي اقداماتو لپاره مهالوېش جوړېدو په تړاو هم طالبان راپور ورکړي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې پاکستان له طالبانو غوښتنې، چې د ترهګرو او وسلهوالو ډلو د پناهځایونو او عملیاتو د مخنیوي لپاره دې سملاسي لاس په کار شي.
سرچینه زیاتوي، چې پاکستاني پلاوي له طالبانو دا هم غوښتي، چې د افغانستان خاوره باید د پاکستان پر ضد د نفوذ، پلانونو او بریدونو لپاره ونه کارول شي.
د سرچینې د مالوماتو له مخې، د اسلام اباد بله غوښتنه دا ده، چې د پاکستاني طالبانو او بلوڅ بېلتونپالو پر ضد پرېکنده عملیات وشي او د دې ډلو هغه غړي دې ونیول شي، چې د تاوتریخوالي پلانونه جوړوي او یا یې عملي کوي.
سرچینه وايي، پاکستان دا غوښتنه هم کړې، چې باید د اسلام اباد او طالبانو ترمنځ د استخباراتي مالوماتو د تبادلې او همغږۍ بهیر پیاوړی شي او په دې ډول د پاکستان ضد جنګي ډلو د نفوذ مخه ونیول شي.
همدا راز ویل شوي، پاکستان له طالبانو غوښتي، چې دوی ته دې پر ډیورنډ کرښه باندې د امنیت لپاره د ښکاره تدابیرو او عملي ګامونو په اړه شفاف راپورونه ورکړل شي. د سرچینې د مالوماتو پر بنسټ، چې له طالبانو دا غوښتنه هم شوې، چې د مشکوکو ډلو یا اشخاصو د ځای پر ځای کېدو او هغوی د کړنو مخنیوي ته لومړیتوب ورکړي.
د سرچینې په وینا، په دې نوملړ کې د پاکستان وروستۍ غوښتنه دا ده، چې د عملي اقداماتو لپاره روښانه او دقیق مهالوېش جوړ او په دې اړه پاکستان ته د خپلو فعالیتونو راپور ورکړل شي.
که څه هم د قطر په غونډه کې ویل شوي و، چې د استانبول غونډه به د هدفونو عملي کولو لپاره میکانیزم ته ځانګړې وي، خو اوس څرګنده شوه، چې پاکستان خپلې اصلي غوښتنې په دې غونډه کې وړاندې کړې.
داسې ښکاري، چې ځينې غوښتنې به طالبان ومني؛ خو عملي کول به یې ورته ګران کار وي. یو دا چې د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته پښتانه او بلوڅ قبایل پراته دي، جنګي ډلې په اسانۍ کولای شي، چې دواړو غاړو ته واوړي او د خپلې قبیلې په لیرې پرتو او غرنیو سیمو کې پټ شي.
دغه ډول د قطر تر غونډې وروسته طالبانو وویل، چې د ډیورنډ پر کرښه باندې د تاوتریخوالي بشپړ بندېدل امکان نه لري، ځکه چې پاکستاني طالبان د ډیورنډ کرښې هاغه غاړې ته اوسېږي او هلته عملیات کوي.
د قطر ۱۳ ساعته غونډې وښودله، چې هرې غاړې به یو د بل مالومات خپلو مشرانو ته د ټلیفون له لارې ویل او بیا به یې خبرو ته دوام ورکاوه، خو تر دې مهاله مالومه نه ده، چې د طالبانو مشران به په دې غوښتنو کې کومې یې ومني او کومې به یې رد کړي.
دغه ډول دا هم روښانه نه ده، چې طالبانو له پاکستان څخه کومې غوښتنې کړي دي. ایا طالبانو به هم له پاکستان څخه غوښتي وي چې خپله خاوره دې د افغانستان پر ضد نه کاروي. پر اسلام اباد تور دی چې له تېرو څلور لسیزو راهیسې د افغانستان په ویجاړیو او ناکراریو کې یې لوی لاس درلود او بېلابېلو وختونو کې یې د حکومتونو ضد ډلو ته پناه ځایونه ورکړي وو.