ملګرو ملتونو په سوډان کې د چټک ملاتړ ځواکونو او د دغه هېواد د پوځ ترمنځ په جګړو کې د ملکي وګړو د مرګ ژوبلې په اړه ژوره خواشیني ښودلې ده. په ورته وخت کې د سوډان پوځ اعلان کړی، چې له دارفور ایالت څخه یې شاتګ کړی دی.
د سوډان د پوځ مشر جنرال عبدالفتاح البرهان ویلي، چې دغه پرېکړه یې د ملکي وګړو د وژنې او ویجاړیو د مخنیوي لپاره کړې؛ خو ژمنه یې کړې چې د دارفور الفاشر پېښو غچ به اخلي.
برېتانوۍ ورځپاڼې «ډیلي مېل» په خپل یوه راپور کې د برېتانیا د دفاعي کمېټې د تازه څېړنې په حواله ویلي، لږ تر لږه د هغو ۴۹ افغانانو خپلوان یا ملګري چې د برېتانوي ځواکونو له لوري یې شخصي معلومات افشا شوي وو، د همدې تېروتنې له امله وژل شوي دي.
په راپور کې راغلي، له ۲۳۱ افغانانو څخه چې د خپلو معلوماتو د افشا کېدو په اړه خبر شوي وو، ۴۹ کسانو ویلي، چې د دوی د کورنۍ یو غړی یا همکار د دې تېروتنې له امله وژل شوی دی.
د یادې افشا شوې معلوماتي قضیې پېښه په ۲۰۲۲ کال کې د برېتانیا د ځانګړو ځواکونو د مرکز لهخوا په تصادفي ډول رامنځته شوه، چې پکې د شاوخوا ۲۵ زره افغانانو هویت او شخصي جزیات خپاره شول. دا هغه کسان وو، چې د طالبانو د غچ اخیستنې له ویرې او د ځان د ژغورنې لپاره یې د پناه غوښتنه کړې وه.
د راپور له مخې، د دې تېروتنې له کبله نږدې ۱۰۰ زره افغانان د مرګ له ګواښ سره مخ شول، ځکه هغوی په تېرو شلو کلونو کې له برېتانیايي ځواکونو سره کار کړی و.
ډېلي مېل ورځپاڼې غوښتل چې په ۲۰۲۳ کال کې دغه افشا شوی معلوماتي ناورین خپور کړي، خو حکومت د «نه خپرېدونکې» یا پټ عدالتي امر له لارې د موضوع د خپرېدو مخه ونیوله، چې وروسته په جولای میاشت کې لغوه شو.
په څېړنه کې راغلي، چې له ۲۳۱ کسانو څخه ۲۰۰ کسانو ته د طالبانو لهخوا ګواښونه شوي دي. نږدې ۹۹ کسانو ویلي، چې مستقیم د مرګ ګواښونه ورته شوي او ۱۲۱ نورو بیا ویلي، چې د دوی کورنۍ او دوستان په افغانستان کې د طالبانو لهخوا ګواښل شوي دي.
د برېتانوي پوځ پخواني افسر فیلیپ اینګرام دغه شمېرې «د حیرانتیا او د نه منلو وړ» بللي او ویلي یې دي: «د دې تېروتنې مسوولان باید حساب ورکړي.»
په راپور کې د یوه افغان سرتېري کیسه هم راغلې ده، چې د برېتانوي ځانګړو ځواکونو یو وژل شوی سرتېری یې له جګړې رااېستلی و. نوموړی وروسته د طالبانو اړوندو کسانو لهخوا ونیول شو، شکنجه شو، د هغه د ښي لاس ګوتې پرې شوې او له کاره ولوېدې.
دغه ۳۴کلن افغان چې د «ټریپلز» ځانګړو ځواکونو غړی و، نږدې لس کاله یې د برېتانیا له پوځ سره کار کړی و او په ۲۰۱۸کال یې په کابل کې د انټرکانټینټل هوټل د برید پر مهال د لوېدیځو اتباعو د ژغورنې په عملیاتو کې ګډون کړی و.
د دفاع وزارت منلې، چې د افغانانو د ځای پر ځای کېدو د پروګرام په اړوند اداره کې تر اوسه ۴۹ بېلابېلې د معلوماتو د افشا پېښې ثبت شوې دي، چې ځینې یې د انساني تېروتنې او ځینې د سایبري بریدونو پایله وې.
د وزارت ویاند ویلي: «درېیمو خپلواکو څېړنو ښودلې چې یوازې په دغه افشا شوي نوملړ کې نوم لرل د دې لامل نهشي کېدای، چې څوک په نښه شي، خو موږ دا خطر له پامه نهغورځوو.»
د ملګرو ملتونو د بشرپاله چارو د همغږۍ دفتر (OCHA) اعلان کړی، چې په تېرو دوو کلونو کې په غزه کې د هغو کسانو شمېر چې رواني مراقبتونو ته اړتیا لري، دوه برابره شوی او اوس یې شمېر له یو میلیون کسانو هم زیات دی.
دغه بنسټ زیاته کړې، ډېری بېځایه شوې کورنۍ په لنډمهاله، ګڼ مېشته او ناخوندي پناه ځایونو کې شپې او ورځې تېروي او دوی له جدي روغتیايي او رواني ستونزو سره مخ دي.
د ملګرو ملتونو د بشرپاله چارو د همغږۍ دفتر ټینګار کړی، چې د غزې اوسېدونکو ته به خپلې مرستې او همداراز رواني او ټولنیز خدمتونه پراخ کړي.
یونېسف هم راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۳ کال په اکټوبر کې پر غزې د اسراییل له برید مخکې په دغه ښار کې شاوخوا ۵۰۰ زره ماشومانو رواني او ټولنیزو خدماتو ته اړتیا درلوده، خو اوس د دغې سیمې کابو ټول ماشومان دغه ډول خدمتونو او مرستو ته اړتیا لري.
په استانبول کې د طالبانو او پاکستاني پلاویو ترمنځ خبرې اترې د درېیمې ورځې لپاره هم بې کومې هوکړې پای ته رسېدلې دي. د دواړو لوریو چارواکو «اسوشېټېډ پرېس» خبري اژانس ته ویلي، چې له څو ساعتونو خبرو وروسته هم کومه څرګنده پایله یا ګډه اعلامیه نه ده خپره شوې.
په راپور کې راغلي، دواړه لوري لا هم د دوامداره اوربند د څرنګوالي او د وسلهوالو ډلو د کنټرول په میکانېزم اختلاف لري.
پاکستاني پلاوی له دې امله ناخوښ دی چې طالبان په افغانستان کې د پاکستاني وسلهوالو ډلو حضور نه مني او طالبان یې د «سخت دریځۍ او انعطاف نه لرلو» په تور تورن کړي دي.
د اسوشېټېډ پرېس د سرچینو په وینا، د پاکستان استازو په استانبول کې طالبانو ته خپل وروستی دریځ وړاندې کړی او ټینګار یې کړی، چې د ترهګریزو ډلو ملاتړ «د منلو وړ نه دی». اسلاماباد له طالبانو غوښتي، چې د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) پر ضد «روښانه او ارزول کېدونکي ګامونه» واخلي.
ترکیه چې د دغو خبرو کوربه ده، هڅه کوي خبرې «جوړوونکې او پایلې لرونکې» وساتي، خو د دوشنبې تر ماښامه هم هېڅ ګډه اعلامیه نه ده خپره شوې. سرچینې وایي، دواړه لوري به په راتلونکو ورځو کې خپلو مشورتي بحثونو ته دوام ورکړي.
د یادولو ده، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د خبرو لومړی پړاو د اکټوبر په ۱۹مه په دوحه کې د قطر په کوربهتوب ترسره شوی و، چې د هغې په پای کې دواړو خواوو د اوربند پر سر هوکړه کړې وه.
د افغانستان د بشري حقونو څارونکی بنسټ وایي، څو ورځې کېږي چې ایراني پولیسو د افغان مېرمنو او بشري حقونو فعاله حلیمه پژواک نیولې ده. دغه بنسټ د اغلې پژواک نیول کېدل غندلی او دا یې له بشري حقونو څخه ښکاره سرغړونه بللې ده.
حلیمه پژواک چې کلونه یې د ښځو، اقلیتونو او مدني ازادیو د دفاع په برخه کې فعالیت کړی، د وروستیو معلوماتو له مخې له پرون راهیسې د ایران د امنیتي ځواکونو لهخوا نیول شوې او په بند کې ده.
هغه د خپلو څو نورو ملګرو سره یو ځای د ایران په شمالي سیمه کې هغه وخت ونیول شوه، چې امنیتي ځواکونو پر یوه استوګنځي چاپه ووهله.
تر نیول کېدو وروسته، اغلې پژواک لومړی د سیمې د امنیتي ادارې مرکز ته ولېږدول شوه او وروسته بیا د ویزې او د استوګنې اسنادو د نشتوالي له امله د کډوالو لنډمهالي توقیف کمپ ته وړل شوې ده. سرچینې خبرداری ورکوي، چې که بېړنۍ قانوني هڅې و نه شي نو ښایي هغه د ایران د خراسان ولایت د کډوالو پنډغالي ته ولېږدول شي او ان په زوره افغانستان ته وشړل شي، چې دا به یې د مرګ له ګواښ سره مخامخ کړي.
یاد بنسټ وایي، چې د پژواک نیول د بیان او سولهییز فعالیت د ازادۍ ښکاره نقض دی او موخه یې د بشري حقونو د مدافعینو د غږونو خاموشه کول دي.
دغه سازمان همدارنګه د هغې د ځای، وضعیت او چلند د روڼتیا د نشتوالي په اړه ژوره اندېښنه څرګندوي او وايي، شونې ده چې حلیمه پژواک له ناسم چلند، شکنجې یا جبري ورکېدو سره مخ شي.
یاد سازمان د حلیمه پژواک د سمدستي خوشې کېدو غوښتنه کړې او له ایراني چارواکو یې غوښتي، چې د هغې د بند ځای څرګند کړي او کورنۍ او قانوني استازي ته یې د لاسرسي زمینه برابره کړي.
د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي ملي ادارې رييس نورالدین ترابي د دوشنبې په ورځ (د لړم ۵مه) په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پرمختیايي پروګرام (UNDP) له رييس سټېفن رودریګز او مل پلاوي سره په کتنه کې وویل، تر اوسه یې ۴۰۰۰ هغه نقطې مشخصې کړي چې پراختیايي پروژو ته اړتیا لري.
نورالدین ترابي په دې کتنه کې زیاته کړه: «له دې منځه بیا د ۸۰۰ پروژو د طرحو او ډیزاین چارې مو خلاصې کړي، څو سازمانونه او مؤسسې پرې کار وکړي.»
دغې ادارې د دغو مشخصو شویو نقطو د موقعیت او څرنګوالي په تړاو جزییات نه دي ورکړي.
د دغې ادارې د خبرپاڼې لهمخې، په دې کتنه کې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پرمختیايي پروګرام رييس سټېفن رودریګز په چارو کې له چټکتیا مننه وکړه او زیاته یې کړه: «دغه لېستونه به موږ ته راکړئ چې ددې ادارې د انجینرانو لهخوا شاوخوا ۴۰۰۰زره نقطې معلومې شوې دي.»
په دې کتنه کې دواړو لورو ژمنه وکړه، چې په ګډه به هغه ستونزې له منځه یوسي چې د چارو پر وړاندې یې خنډونه رامنځته کړي، څو خلکو ته اساسي خدمات ورسول شي.