د ډله ییز امنیت تړون سازمان: د افغانستان ترینګلی وضعیت د سیمې امنیت ته جدي ګواښ دی

د کندهار د صنایعو او کانونو خونې سرچینو د چارشنبې په ورځ، د لړم پر اوومه، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې د تېر جمهوري نظام له پرځېدو وروسته په یاد ولایت کې ۲۲۵ لویې او وړې تولیدي فابریکي بندې شوي دي.

یادو سرچینو د نوم نه ښودلو په شرط وویل، چې د تېر جمهوري نظام پرمهال د یاد ولایت په صنعتي پارک کې ۳۵۵ فابریکو فعالیت درلود.

سرچینې زیاتوي:«ځینې فابریکي د پخوانیو چارواکو وې، هغوی د ځینو ستونزو له امله خپلې فابریکې بندې کړې، یا یې خپله ماشینري نورو ولایتونو ته انتقال کړه. ځینې فابریکې بیا نه شي کولی چې په جنراتوري برېښنا تولید وکړي، ځکه عمومي برېښنا ډېره کمه ده.»

دغه سرچینې وايي، چې د یادو فابریکو له ډلې ۱۰۰ فابریکې د طالبانو له واکمنېدو وروسته او پاتې نورې یې د شاوخوا یو کال په جریان کې بندې شوې دي.

یو شمېر کندهاري صنعتکارانو د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې په کندهار کې د برېښنا د کمښت له امله اړ شوي چې د فابریکې تولید بند او کارکوونکي رخصت کړي.

د شریف الله په نوم د پایپ تولیدي فابریکي مسوول وايي، د برېښنا د کمښت له امله یې د خپلې فابریکې فعالیت درولی دی.

نوموړی وايي:« په دې فابریکه کې مې تقریبا یو مېلیون ډالر سرمایه ګزاري کړې وه. اوس برېښنا نشته، یعنې زموږ لپاره څلور یا پنځه ساعته برېښنا په درد نه خوري، مجبوره شوم کارخانه مې بنده کړه. مخکې په پخواني حکومت کې د برېښنا اولین حق زموږ د فابریکو و، خو اوس زموږ ستونزې نادیده نیول کېږي.»

پر همدغه مهال په کندهار کې د جان سټیل په نوم د یوې فابریکي مسوول عبدالقدیر وايي، چې یو شمېر صنعتکارانو د برېښنا د نشتوالي له امله خپلې فابریکې کندهار او کابل ولایتونو ته انتقال کړې دي.

نوموړی له طالبانو غوښتنه کوي، چې د کندهار د صنعتي پارک د برېښنا نشتوالي ستونزه ژر تر ژره حل کړي.

عبدالقدیر زیاتوي:«کابل او هرات کې فابریکو ته له ۱۴ تر ۱۶ ساعتونو برېښنا ورکول کېږي، خو زموږ صنعتي پارک ته ۴ ساعته برېښنا ورکول کېږي. زموږ ټوله تکیه د کجکي په برېښنا ده چې هغه هم هر کال په دې موسم کې بیخې پر نشت حساب وي. حکومت دې د کندهار د فابریکو د فعالیت لپاره د انتقالي برېښنا غم وخوري.»

یو شمېر صنعتکاران چې نه غواړي نوم یې واخېستل شي وايي، د کندهار د صنعتي پارک د برېښنا د ستونزې د حل په موخه یې په ځلونو هڅه کړې، چې د طالبانو له مشر مولوي هبت الله سره وویني، خو له هغه سره په لیدنه نه دي توانېدلي.

د یاد سازمان ویاند،ستېفن دوجارېک د نیویارک په مرکزي دفتر کې د ورځني مطبوعاتي کنفرانس پر مهال وویل، هیله لري چې د دواړو ګاونډیو هېوادونو ترمنځ جګړه بېرته پیل نه شي، حتا که خبرې موقتي ځنډېدلې وي.

هغه زیاته کړه: «موږ له ټولو لوریو غواړو چې له زغم او ډيپلوماټیکو لارو چارو څخه کار واخلي، څو د سیمې ثبات ته زیان ونه رسېږي او شخړې د خبرو له لارې حل شي.»

یاده دې وي، چې د پاکستان او طالبانو د استازو ترمنځ په استانبول کې څو ورځنۍ خبرې اترې بې پایلې پای ته رسېدلې دي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویلي، چې کابل کې د طالبانو له لوړپوړو چارواکو سره د لېدنو په ترڅ کې یې د یادې ډلې د بهرنیو چارو وزارت سره په افغانستان کې د بندي ایراني وګړو د انتقال په اړه هوکړه کړې ده.

غریب ابادي ویلي:« هوکړه وشوه، چې د بندي ایرانیانو نوملړ به زموږ سفارت ته وسپارل شي او له هوکړې سره سم به د ایراني بندیانو د انتقال لپاره زمینه برابره شي.»

دغه ایراني چارواکي ویلي، چې له ایران څخه هم د افغان بندیانو د انتقال په اړه هوکړه شوې او یاد بندیان به د خپل زندان پاتې موده په افغانستان کې تېره کړي.

کاظم غریب ابادي زیاته کړې:«ځیني مجرمان هم لرو، چې په حقیقت کې هغه افغان مجرمین دي، چې بېلا بېل جرمونه یې کړې دي. موږ غوښته وکړه، چې یوه مناسبه همکاري د افغان لوري څخه هم په دې برخه کې وشي.»

یاد لوړپوړي ایراني دیپلومات افغانستان ته د خپل سفر پر مهال د طالبانو د سرحدونو قبایلو چارو وزیر په ګډون له ګڼو طالب چارواکو سره هم کتلي او د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوبو، پولې، نشه يي توکو او انساني قاچاق په اړه یې بحثونه کړي دي.

خُرم د چارشنبې په ورځ، د تلې پر اوومه پر خپل اېکس ولیکل، چې حامد کرزي په ۲۰۰۷ کال کې د اسلام‌اباد پوځي اکاډمۍ کې د وینا پرمهال ویلي وو، چې «افغانستان او پاکستان کولای شي د اروپايي اتحادیې د غړو هېوادونو په څېر، د متمدنو اړیکو له لارې یو له بل سره په سوله کې ژوند وکړي او د ګډې ودې لور ته لاړ شي».

خو خُرم وايي، دا لیدلوری پلی نه شو، ځکه د ده په وینا،د پاکستان مشرانو د نورو د ګټو لپاره د افغانستان د تخریب لاره غوره کړه.

نوموړي زیاته کړې، « نن هم د پاکستان د مشرانو تګلاره په داسې وخت کې جګړه‌طلبانه شوې ده، چې نړۍ د ژور بدلون او احتمالي وېش په پړاو کې ده».

خُرم ویلي، امکان لري نړۍ د «یالتا – ۲» په څېر حالت ته ننوځي او یو ځل بیا د لویو قدرتونو ترمنځ وویشل شي، یا د یوې سترې نښتې لور ته ولاړه شي.

هغه د امریکا او چین د ولسمشرانو د سبانۍ لیدنې یادونه کړې او وايي، دا ناسته به یوازې په سوداګرۍ، اقتصاد او ټکنالوژۍ پورې محدوده نه وي، بلکې جیوپولیتیکي مسایل به هم پکې شامل وي.

د ده په باور، که هلته موافقې وشي یا اختلافات ژور شي، دواړه حالتونه به پر افغانستان او سیمه ژور اغېز ولري.

خُرم پوښتنه کړې، چې « ایا د پاکستان نوې جګړه‌طلبي له دغو نړیوالو بدلونونو سره تړاو لري؟ او اسلام‌اباد یو ځل بیا د نورو د ګټو لپاره افغانستان او پاکستان د یوې نوې فاجعې پر لور بیايي؟».

نوموړي دا احتمال شونی بللی دی.

د کرزي ددفتر پخوانی رییس ټینګار کړی چې افغانستان د خپل تاریخ په یو حساس پړاو کې دی او بریالیتوب یوازې هغه وخت شونی دی چې افغانان په منځ کې متحد او همغږي شي، ټول ملت حکومت خپل وبللای شي او ترڅنګ یې ودریږي.

نوموړي دغه راز په دې برخه کې د افغانستان د باوري متحدینو او ثابت نړیوال دریځ اړتیا په ګوته کړې ده.

د پاکستان نیوز ورځپانې په خپل یو راپور کې ویلي، چې افغانستان پر کونړ او کابل سیندونو د بندونو په جوړولو سره کولی شي، چې د ۳،۰۸ تر ۳،۷۰ میلیارده متر مکعب اوبه ذخیره او پراخې ځمکې پرې خړوبې کړي.

د راپورونو له مخې، پاکستان اوس په منځني ډول له کابل سیند څخه هرکال څه باندې ۲۰ میلیارده متره مکعبه اوبه کاروي او که افغانستان د اوبو د زېرمه کولو په پلان کې بریالی شي، نو پاکستان ته تلونکې اوبه به ۱۶ سلنه کمې شي.

د «اندس سیند سیسم ادارې» او د اوبو سرچینو وزارت چارواکي ویلي، چې د کابل سیند د پاکستان د باراني فصل لپاره ځانګړی ارزښت لري او د اوبو د کمښت پرمهال یوازې د جیلم سیند د کرنیزو ځمکو اړتیاوې نه شي پوره کولی.

د یادې ادارې یو چارواکي ویلي:«د جون له ۱۰ مې مخکې د کابل سیند اوبه خورا مهمې دي، ځکه هغه مهال د سند او سویلي پنجاب د ځینو سیمو د کرنې لپاره د تخم پاشۍ پرمهال د اوبو کمښت رامنځته کېږي او د تربېلا بند کې اوبه خورا کمې وي.»

دغه پاکستاني رسنۍ په خپل راپور کې ویلي، چې هند طالبانو ته د افغانستان د اوبو بنسټیزو پروژو لپاره د مالي او تخنیکي مرستۍ په توګه ۱ میلیارد ډالره ژمنه کړې ده، خو په اسلام اباد کې لوړ پوړو چارواکو ویلي، د هند دغه ډول ژمنې د سیاسي موخو لپاره دي، نه د سیمه ییزې همکارۍ لپاره.

د اوبو د برخي پاکستاني کارپوهانو ویلي، طالبان د برېښتا د تولید او کرنې لپاره د اوبو بندونو جوړولو لپاره کافي تخنیکي او مالي وړتیا نه لري«په کونړ یا بل ځای کې د لویې زېرمې جوړول یو سخت کار دی. د اوسنیو سیاسي او اقتصادي حقایقو په نظر کې نیولو سره دا ډېر امکان نه لري چې دغسې پروژې ژر عملي شي.»

د پاکستان د چترال سیند له دغه هېواد څخه له وتلو وروسته د کونړ په سیند بدلیږي او د کابل سیند په بهیدنه کې ۵۰ سلنه ونډه لري.

د اوبو چارو پاکستاني کارپوهانو ویلي، چې د کونړ سیند د هر ډول تعدیل به د دواړو هېوادونو ترمنځ د حقوقي او سیاسي شخړو لامل شي.

پاکستاني چارواکو ویلي، چې پاکستان د نړیوالو کنوانسیونونو له مخې، حق نه لري چې د چترال سیند اوبه په خپله خاوره کې راوګرځوي او د چترال سیند اوبو کې د افغانستان مشروع حق باید په پام کې ونیول شي.

کار پوهانو ویلي، چې دواړه هېوادونه دې خپل اوبیز حقوق د خبرو اترو له لارې وساتي او د یو اړخیزو اقداماتو مخه دې ونیول شي.

د کارپوهانو په وینا، د افغانستان د نفوس د زیاتېدو او د کرنې د اړتیاوو د پراخېدو له امله د اوبو د زیرمو رامنځته کول د کابل منطقي غوښتنه ده.

د راپورونو له مخې، تردې مهاله د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اوبو د رسمي وېش هېڅ تړون نشته.

پاکستان کې د باراني فصل پر مهال د اوبو د کمښت په تړاو اندیښنې پر داسې مهال راوړلاړې شوې دي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ له جګړې وروسته د طالبانو مشر ملا هبت الله د خپلې ادارې د اوبو او انرژۍ وزیر ته پر کونړ سیند د بند جوړولو امر وکړ.