د تېر جمهوري نظام پر مهال په پاکستان کې د افغانستان سفیر نجیبالله عليخېل وايي، هغه افغانان چې خپل وطن ته ستنېږي، له ځان سره د غربت ترڅنګ د ګاونډي هېواد د «مېلمه پالنې دردناکه خاطرې» وړي.
دغه افغان ډېپلوماټ په اېکس لیکلي، چې له پاکستانه ستنېدونکي هېوادوال به نه یوازې د احتیاج او مجبورۍ درد له ځانه سره یوسي، بلکې د «مېلمه پالنۍ» هغه ترخې خاطرې به هم ورسره پاتې وي چې د ګاونډي هېواد په چلند کې یې تجربه کړې دي.
نوموړي زیاته کړې: «هغوی به په چوپه خوله یو ستر پېغام هم لېږدوي او هغه دا چې بالاخره په ملي فکر او احساس سره، شته زخمونه علاج او د افغانانو سرګردان او کډهپهشا حالت ته د پای ټکې کېښودل شي.»
دا څرګندونې داسې مهال دي چې په پاکستان کې د افغانانو پر وړاندې سخت اقدامات روان دي او د جبري ویستنې لړۍ یې چټګه کړې.
د خوړو نړۍوال پروګرام ویلي، د افغانستان د خوړو ناورین د میندو او ماشومانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کړی دی. دا اداره وايي، د نړۍوالو مرستو کمېدو او د طالبانو د بندیزونو له امله په هېواد کې د لوږې او خوارځواکۍ کچه بېسارې لوړه شوې او دې وضعیت اوس د انساني ناورین بڼه خپله کړې.
په افغانستان کې دخوړو نړۍوال پرګرام د دفتر مشر جان اېلییف ویلي:«د خوړو نړۍوالو مرستو کمېدو لوږه او خوارځواکي پراخه کړې او دغې چارې د خوارځواکۍ چټک زیاتوالی د درې میلیونه ماشومانو ژوند له ګواښ سره مخ کړی دی.»
همدا ډول د نړۍوالو ادارو د ارزونو له مخې، له ۱۵ مېلیونو زیات افغانان د خوړو له سخت کمښت سره مخ دي او تر ټولو ډېر زیان یې ښځې او ماشومان ویني. یونسېف وایي، یوازې ۱۲ سلنه ماشومان چې عمرونه یې له شپږو تر ۲۴ میاشتو پورې دي، کافي خواړه ترلاسه کوي.
د دوی په وینا، د طالبانو د بندیزونو له امله ښځې نه شي کولای له محرم پرته روغتیايي مرکزونو ته ولاړې شي او د دې محدودیت له کبله امیندوارې ښځې تر زیږون مخکې او وروسته پاملرنه له لاسه ورکوي.
د یونسېف اجراییه رییسې کاترین رسل وایي:«کله چې یوه ښځه یا نجلۍ کافي تغذیه نه ترلاسه کوي، د جنسیت نابرابري نوره هم ژوره کېږي، مناسب خواړه د ماشوم د بقا بنسټ دی.»
د روغتیا نړۍوال بنسټونه وايي، د افغانستان روغتیايي نظام تر ډېره پر بهرنیو مرستو ولاړ و، خو دا ملاتړ د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته ودرېده. ددغو مرستو بندېدو سره، د درملو، تغذیهيي توکو او د وقایوي خدماتو کمښت د ښځو او ماشومانو ژوند له خطر سره مخ کړی دی.
د جانز هاپکنز پوهنتون په یوه وروستۍ څېړنه کې «د میندو او ماشومانو د روغتیا کړکېچ په افغانستان کې» نومېږي، راغلي، یو پر درې روغتیايي کارکوونکي باور لري چې د میندو او ماشومانو مد مړینې کچه لوړه شوې ده.
ددغه څېړنې یو افغان ډاکټر چې نوم یې نهدی یاد شوي، ویلي:«ډېری ښځې د پیسو نشتوالي یا د طالبانو له وېري کلینیکونو ته نه ورځي او دې د زیږون پر مهال د مړینې کچه لوړه کړې ده.»
یاده دې وي چې، یونسېف اود خوړو نړۍوال پرورګرام د ۲۰۲۵ کال په اګست کې یو ګډ اقدام پیل کړی، څو د ماشومانو د خوارځواکۍ مخه ونیسي او د میندو تغذیه او د مور شیدو دود ته وده ورکړي.
ډبلیو ایف پي وایي، د دې پروګرام له لارې ښځو ته د حرفوي روزنې او عاید د سرچینو زمینه برابریږي، څو د فقر پر وړاندې مقاومت زیات کړي. خو دا اداره خبرداری ورکوي چې د بودیجوي کمښت له امله د مرستو دوام لا هم له خطر سره مخ دی.
د برېټانيې په ختيځه برخه کې د شنبې ماښام په ځايي وخت ۷:۳۹بجې د يو مساپرو وړونکي رېلګاډي دننه څو کسان د چړو په ګوزارونو ټپیان شوي او بیا سملاسي روغتون ته رسول شوي دي. د دغه هېواد پولیسو ویلي چې د برید په تور یې دوه کسان نیولي دي.
پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې د پيټربرو له تمځايه دغه رېل ګاډی د هانټينګډن پر لور روان و. د راپورونو تر ترلاسه کېدو وروسته، له ۳۰ څخه زيات پوليس او ځانګړي وسلهوال ځواکونه سیمې ته واستول شو او رېلګاډی په هانټينګډن تمځای کې ودرول شو.
پوليسو وويل، دوه تنه نارينه یې پېښه کې د لاس لرلو په تور ځای په ځای ونیول او ټپیان یې نږدې روغتیایي مرکزونو ته ورسول. پوليس اوس هم د پېښې په ځای کې حضور لري او د ښار مرکز ته تلونکې «A1307» لاره تړل شوې ده.
عيان شاهدانو د پېښې صحنې ډارونکې بللې دي. يو مساپر رسنيو ته ويلي: «یو کس چغې وهلې چې ټپي شوی یم. د یو بل بدن په وینو لړلی و او ناڅاپه په ځمکه ولوېد. ځینو کسان تشنابونو کې پټ شوي وو.»
د هلمند د طالبانو ولایت مقام په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې د لسمې حوزې اړوند د سرپرېکړې په سیمه کې ویالې ته د یوه ټراکټور د لوېدو له امله درې تنه مړه او پنځه نور ټپیان شوي دي. طالب چارواکو ویلي، په مړو او ټپيانو کې ښځې او ماشومان شامل دي.
د هلمند د طالبانو د پولیسو ویاند عزتالله حقاني هم پېښه تایید کړې او ویلي یې دي، چې یادې کورنۍ غوښتل خپله کډه له یوې سیمې بلې ته ولېږدوي.
د نوموړي په خبره، په پېښه کې دوه نارینه او یوه ښځه مړه شوي او یوه بله ښځه او ۴ ماشومان ټپيان شوي دي.
هغه د ټپيانو روغتيايي حالت د ډاډ وړ ښودلی دی .
د پروان ولایت لپاره د طالبانو امنیه قومندانۍ وايي، د یوه کس د قتل په تور د شنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) د دغه ولایت په بګرام ولسوالۍ کې د درېیو ښځو په ګډون ۵ کسان نیول شوي دي. د وسیم په نوم د وژل شوي کس جسد د چاریکار په خواجه سیارانو سیمه کې موندل شوی و.
د یادې امنیه قومندانۍ مسوولینو لا تر اوسه د دغه قتل د لامل په تړاو څه نه دي ويلي، خو په وینا یې نیول شویو کسانو په لومړنیو څېړنو کې خپل جرم منلی او لا هم له یادو کسانو پوښتنې روانې دي.
د یوه بل خبر لهمخې، د دغه ولایت د مرکز چاریکار ښار د لومړۍ امنیتي حوزې له شاوخوا سیمو د دوو ښځو په ګډون ۳ کسان د غلا په تور نیول شوي دي.
د دغې قومندانۍ په وینا، یادو کسانو له یوه کور څخه شاخوا ۲۰۰ زره افغانۍ غلا کړې وې او پر خپل جرم یې هم اعتراف کړی دی.
د طالبانو ویاند د پاکستان د دفاع وزیر وروستیو ګواښونو ته په لومړي ځل غبرګون کې وویل، دوی د داسې یوه کس خبرې جدي نهګڼي، چې پهخپله ستونزې لري او ټول واک یې پر اېکس یو پوسټ کول وي. خواجه اصف یو ځلي ګواښ کړی و، چې که له طالب لوري سره خبرې ناکامه شي، نو مخامخ به جګړې ته داخل شي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد د شنبې په ماښام (د لړم ۱۰مه) له یوې کورنۍ رسنۍ سره په مرکه کې په لومړي ځل د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف ګواښوونکو څرګندونو ته غبرګون وښود او زیاته یې کړه: «موږ نه غواړو خواجه اصف ته ځواب ورکړو، ځکه هغه متضادې خبرې کوي او موږ پر دې پوهېږو چې څومره واک لري د هغه ټول واک پر اېکس پر یوه پوسټ کولو محدود دی.»
ذبیحالله مجاهد ویلي، طالبان نهغواړي چې د خواجه اصف پر خبرو د پاکستان له ټول ملت سره مخامخ شي او په وینا یې، د پاکستان ولس او ټول ګوندونه له افغانستان سره جګړه نه غواړي او افغانستان هم له پاکستان سره د جګړې په لټه کې نه دی.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف د تېرې اوونۍ (شنبه د لړم ۳مه) طالبانو ته خبرداری ورکړ، چې که د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ په استانبول کې خبرې ناکامې شي، نو پاکستان به نېغ په نېغه له افغانستان سره جګړې ته مخه کړي.
مجاهد زیاته کړه: «موږ د یوه شخص [خواجه اصف] چې پهخپله یې ډېرې ستونزې لري جدي نه ګڼو. د پاکستان په تشکیلاتو کې دفاع وزیر یو کلیشهيي بست دی او هېڅ ډول واک او د پرېکړو کولو واک نهلري او په ټوله کې دومره کولی شي، چې په اېکس کې یو پوسټ وکړي.»
د ذبیحالله مجاهد په باور، د پاکستان په پوځ کې یوه کوچنۍ کړۍ له افغانستان سره د جګړې پلویتوب کوي او په وینا یې په داسې حال کې چې پاکستان پوروړی دی او همداراز له امنیتي او سیاسي ستونزو سربېره له ګڼو ټولنیزو او اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان دی، نو دغه ډول پالیسي یې په ګټه نه ده.
هغه وايي، د پاکستان په پوځ کې یوه کړۍ د نړۍ د ځينو زبرځواکو په اشارې سره په سیمه کې د جګړې د دوام په لټه کې ده او زیاتوي: «موږ فکر کوو هغه کسان چې بګرام هوايي اډه غواړي، د فشار راوستلو په لټه کې دي، سره له دې چې هغوی پهخپله نهراځي، نو دوی یې [د پاکستان په پوځ کې یوه کړۍ] توظیف کړي، چې په سیمه کې ناامني رامنځته کړي چې راتلونکو سناریوګانو ته یې زمینه برابره شي.»
د طالبانو ویاند په ډاګه وايي، دوی به د دغه ډول سناریوګانو عملي کېدو ته اجازه ورنهکړي او د هر ډول توطیې پر وړاندې به ودرېږي او هېچاته به د دې اجازه ورنهکړي، چې د نورو ناسم خوبونو په سیمه کې پر واقعیت بدل شي.
ذبیحالله مجاهد همداراز خبرداری ورکړ، که چېرې د نورو په لمسون دغه ډول سناریو عملي هم شي، نو «لومړنی قرباني به هم پهخپله پاکستان وي.»
د طالبانو د ویاند ذبیحالله مجاهد له دغو څرګندونو څو شېبې وروسته د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف تُند غبرګون وښود او د ذبیحالله مجاهد څرګندونې یې «ناوړه او تېر اېستونکې» وبللې او زیاته یې کړه، د افغانستان په اړه د سیاسي ګوندونو او پوځ په ګډون د ټولو پاکستانیانو تر منځ اجماع شته.
خواجه اصف د شنبې په ماخوستن (د لړم ۱۹مه) پر خپله اېکس پاڼه په ظاهره د ذبیحالله مجاهد د هغو څرګندونو چې د ده واک یې یوازې پر اېکس پر یوه پوسټ محدود ګڼلی و، طالبانو ته د «رژیم» په خطاب سره وویل، دوی په کور دننه له ګڼو فکري اختلافونو سره مخ دي او په وینا یې طالبان د افغان ولس استازي نه دي او په دغه هېواد کې یې خلک له بیان ازادۍ او زده کړو محروم کړي دي.
په ورته وخت کې د شنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) د طالبانو ویاند له یوې پاکستانۍ رسنۍ سره په مرکه کې د پاکستان له لوري دغه ډول ګواښونه د مسلې حل ونهباله او په وینا یې مسایل باید د خبرو له لارې حل شي او زیاته یې کړه: «پاکستان اړخ پر خپلو وعدو وفا نهکوي او دا لویه ستونزه ده او موږ هم اوس د دوی پر خبرو اعتماد نهشو کولی، متاسفانه [د پاکستان] په حکومت کې داسې کسان شته چې د وعدو د نه عملي کېدو ستونزه لري.»
هغه په دې مرکه کې څرګنده کړه، چې په ترکیه کې د طالب پلاوي او پاکستانیانو تر منځ د مذاکراتو پر مهال د پاکستان دفاع وزیر څو وارې ګواښونه وکړل: «د خبرو په جریان کې دغسې ګواښونه کول که له نورو سره ګټه وکړي که ونهکړي، خو له افغانانو سره دغه ډول چلند ډېرې بدې اغېزې لري.»
مجاهد په دې مرکه کې یو ځل بیا په ډاګه وویل، طالبان اوس پر پاکستان بېباوره او مشکوک دي، ځکه «هغوی [پاکستان] کېدای شي دغه جګړه د بل چا په خوله کوي او کېدای شي د بل چا لهخوا ورته ویل شوي وي او کېدای شي په دې جنګ کې یو چاته نږدې کېدل غواړي.»
ذبیحالله مجاهد د طالبانو او هند تر منځ اړیکو ته په اشارې سره وویل، دغه اړیکې ډيپلوماټيکي او سوداګریزې دي او په وینا یې «د هند او پاکستان ستونزه جلا ده او موږ نه غواړو چې افغانستان د نورو هېوادونو تر منځ د ناندریو مرکز وګرځي، ځکه زموږ پالیسي متوازنه پالیسي ده.»
هغه د خپلو خبرو په پای کې وویل: «د پاکستان ولس باید پر دې پوه شي چې د پاکستان په پوځ کې یوه ډله د افغانستان او پاکستان تر منځ د فضا د خرابولو په هڅه کې ده او نه پرېږدي چې په دې برخه کې پرمختګ وشي.»