د روغتیا نړۍوال سازمان خبرداری ورکړی، چې د ژمي په روان موسم کې د شري ناروغي خورا ژر خپرېږي او باید افغانستان کې کورنۍ خپل له پنځو کلونو کم عمره ماشومان د دغه ناروغۍ پر وړاندې واکسین کړي.
دغه سازمان وایي، افغانان باید په بېلابېلو ولایتونو کې نږدې روغتونونو ته ماشومان د واکسین لپاره یوسي.
په هرات کې د طالبانو رسنیز دفتر خبر ورکړی، چې د دغه ولایت په حوزوي روغتون کې د ۱۵مېلیونه افغانیو په ارزښت یوشمېر روغتیايي پروژې ګټې اخیستنې ته سپارل شوې دي. د ښځو عمومي داخلې څانګې رغونه، د بېړني څار څانګې پراخول او د لېزري عملیاتو دستګاه په یادې پروژې کې شاملې دي.
د چهارشنبې په ورځ د (لړم ۱۴مه) خبرپاڼه کې راغلي، چې په هرات کې د طالبانو والي مولانا اسلام جار د دغه پروژو د پرانېستلو پر مهال ځايي ډاکترانو ته سپارښتنه کړې؛ څو له ناروغانو سره ښه چلند وکړي. هغه زیاته کړې: «د ناروغانو درملنه یو دیني، علمي او ثواب لرونکی عمل دی.»
هممهاله د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د روغتیایي امکاناتو له کموالي او په روغتونونو کې د کمزوري کېفیت د خدمتونو له وړاندې کېدو خلک شکایت کوي. افغان ناروغان ډېر کله اړ اېستل کېږي، چې په کور دننه د کمو امکاناتو له کبله ګاونډي پاکستان او هم ځینو نورو هېوادونو ته لاړ شي.
په دې وروستیو کې د امریکا پراختیایي مرستو په بندېدو سره په افغانستان کې روغتیایي سکټور هم زیانمن شوی او د دغه مرستو له لوري تمویلېدونکي لسګونه روغتونونه هم په بېلابېلو ولایتونو کې تړل شوي دي. د روغتیا نړۍوال سازمان هم اندېښنه څرګنده کړې، چې په روغتیایي سکتور کې د مرستو کموالي د مور او ماشوم د مړینې کچه لوړه کړې ده.
دغه سازمان همدار راز دا وېره هم ښوولې، چې د دغه مرستو او یو شمېر روغتونونو د تړل کېدو له امله د ښځینه ناروغانو پر وړاندې امکانات تر بل هر وخته خورا ډېر محدود شوي دي. ویل کېږي، که پر افغانستان بندیزونه دوام ولري او طالبان په خپلو سختدریځه تګلارو کې غور ونهکړي؛ نو ښايي په بېلابېلو برخو کې روان ناورین لا پسې پراخ شي.
پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د بلوچستان ایالت په بېلابېلو پوهنتونو کې په زدهکړو بوخت ۲۰۱ افغان زدهکړیالان د اېستلو له ګواښ سره مخ دي. د راپورونو له مخې؛ دغه زدهکړیالانو ته ویل شوي، چې افغانستان ته ووځي او بېرته د ویزې له لارې پاکستان ته د زدهکړو د دوام لپاره ورتلای شي.
د شمېرو له مخې؛ د کویټې په بلوچستان پوهنتون کې ۸۴، د بیوټمز د علومو او ټېکنالوژۍ پوهنتون کې ۵۹، په لورالایي پوهنتون کې ۲۲ او د کویټې د سردار بهادر خان د ښځو پوهنتون کې ۳۶ ښځینه زدهکړیالانې پر زدهکړو بوختې دي.
د پاکستان فدرالي حکومت له لوري د افغانانو د اېستلو د پرېکړې پر بنسټ؛ ډېری افغان زدهکړبالان چې د بلوچستان پوهنتونونو کې یې زدهکړې کولې، اړ شول خپلې لوړې زدهکړې پرېږدي او خپل هېواد ته ستانه شي.
د پوهنتونونو ادارو ټولو افغان زدهکړیالانو ته امر کړی، چې د پاکستان له خاورې ووځي. خو د پوهنتونونو چارواکو ویلي، که افغان زدهکړیالان د پاکستان قانوني ویزه ترلاسه کړي؛ نو کولای شي بېرته ور ستانه شي او خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
سربېره پر دې، د بلوچستان پوهنتونونو سږ کال افغان زدهکړیالانو ته ځانګړې شوې سهمیې هم لغوه کړې دي. له پاکستان نه اېستل کېدونکو افغان کورنیو کې یو شمېر نجونې هم په افغانستان کې له لوړو زدهکړو او همداراز له شپږم ټولګي پورته د ښوونځیو له زدهکړو بېبرخې کېږي. ملګرو ملتونو او یو شمېر نورو نړۍوالو سازمانونو د بېرته ستنېدونکو افغان کډوالو مېرمنو او نجونو د وضعیت په اړه اندېښنه ښوولې. دغه سازمانونو خبرداری ورکړی، چې د طالبانو تر واک لاندې د دغه افغان مېرمنو او نجونو زدهکړې او کار له محدودیتونو سره مخ کېږي.
«ده یورپین کنزروېټیف» په نوم یوې اروپايي رسنۍ لیکلي، چې جرمني د طالبانو پر وړاندې په پټه خوله خپل دریځ نرم کړی؛ خو په ښکاره لا هم افغان طالبان په رسمیت نه پېژني.
برلین په تېرو میاشتو کې نه یوازې د طالبانو لارښوونې قانوني بللې دي؛ بلکې د دغې ډلې لهخوا ټاکل شوي استازي یې هم په رسمي ډول د کونسلګرۍ د کارکوونکو په توګه منلي او هغوی ته یې ډېپلوماټیک مصونیت ورکړی دی.
د اکټوبر په درېیمه نېټه د طالبانو لهخوا دوه نوي ټاکل شوي ډېپلوماټان د جرمني د بن ښار په افغان کونسلګرۍ کې پر دندو پیل وکړ. دا په داسې حال کې ده، چې د کونسلګرۍ پخوانی مشرتابه د طالبانو له بیعت کولو انکار وکړ او له کابل نه ورته د ستنېدو امر وشو. د جرمني د بهرنیو چارو وزارت د طالبانو غوښتنه ومنله او د پخواني جمهوري نظام د قونسل موده یې تمدید نهکړه.
د ۱۹۶۳ کال د ویانا کنوانسیون له مخې چې د کونسلګرۍ اړیکې تنظیموي، دا دوه نوي ټاکل شوي ډېپلوماټان اوس د کونسلګرۍ له مصونیت نه برخمن دي. یعنې د خپلو رسمي دندو له امله د قضایي څار نه معاف دي او یوازې که جدي جرم ترسره کړي؛ نو کېدای شي قانوني پوښتنې ورڅخه وشي.
د دوی له ډلې یو کس د «قونسل» په توګه رسمي ثبت شوی دی. د جرمني د بهرنیو چارو وزارت ادعا کوي، چې دا د طالبانو د قانوني رسمیت پېژندنې معنا نهلري؛ خو په عمل کې دغه کس د کونسلګرۍ بشپړ واک په لاس کې اخیستی دی.
د کونسلګرۍ تر نیولو وروسته، طالبانو د مهمو او حساسو معلوماتو لکه د جلاوطنه افغانانو اسنادو او معلوماتو ته هم لاسرسی موندلی دی. د جرمني د بهرنیو چارو وزارت استدلال کړی، چې د نړۍوالو حقونو له مخې اړ و چې د پخواني استازي د ستنېدو غوښتنه ومني؛ ځکه برلین افغانستان د یوه خپلواک او قانوني دولت په توګه پېژني. خو هممهاله یې ټینګار کړی، چې طالبان د افغانستان مشروع حکومت نه ګڼي.
نن د ترکیې په استانبول کې د طالبانو او پاکستاني پلاوي ترمنځ د خبرو اترو درېیم پړاو پیلېږي، چې د ډېپلوماټیکو سرچینو په باور پهکې به دواړه لوري د پخوانیو ژمنو ارزونه وکړي او همدا راز به د څارنې پر ګډ مېکانیزم هم بحثونه وکړي.
دواړه پلاوي د چهارشنبې په ورځ د (لړم ۱۴مه) استانبول ته رسېدلي؛ څو په دوه ورځنیو خبرو کې برخه واخلي. د منځګړو هېوادونو له ډلې یو ډېپلوماټ پاکستانۍ ډان ورځپاڼې ته ویلي، دواړه لوري به په دې پړاو خبرو کې د پخوانیو ژمنو د پلي کېدو بهیر و ارزوي او هڅه به وکړي چې د تېرې اونۍ د هوکړې له مخې د څارنې او رېښتېنولۍ مېکانېزم وروستي جزییات روښانه کړي.
دغه ډېپلوماټ زیاته کړې، د استانبول د خبرو بنسټیزه موخه دا ده چې دواړه لوري د اوربند پر ژمنې پاتې شي او یو عملي چوکاټ رامنځته کړي؛ څو د هوکړې سرغړونکي بیا د تړون اړوند له حقوقي ننګونو سره مخ شي. د ده په وینا؛ د ترکیې او قطر منځګړي هڅه کوي، چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ د باور فضا بېرته راژوندۍ کړي او پر ډیورنډ د شخړو له تکرار څخه مخنیوی وشي.
د خبرو اترو دغه ځنځیري لړۍ داسې مهال ترسره کېږي، چې د طالبانو او پاکستاني پوځیانو ترمنځ تېره میاشت پر ډیورنډ کرښه درنې جګړې وشوې. تر دې نښتو وروسته د دواړو هېوادونو اړیکې ترینګلې شوې او د قطر په ګډون د ترکیې په منځګړتوب یو نازک اوربند هم شوی دی.
په دې خبرو کې د طالب پلاوي مشري د دغې ډلې د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق او د پاکستان هغه بیا د «ایاېسای» مشر جنرال عاصم مالک کوي. پاکستاني پلاوي کې د بهرنیو چارو وزارت، د پوځ او استخباراتو ځینې نور لوړپوړي غړي هم شامل دي.
د طالبانو په پلاوي کې د دغه ډلې د کورنیو چارو مرستیال وزیر رحمت الله نجیب، د حقاني شبکې لوړپوړی غړی انس حقاني، په قطر کې د دوی سفیر سهیل شاهین، د بهرنیو چارو وزارت ویاند یې قهار بلخي، د همدې وزارت درېیم سیاسي رییس ذاکر جلالي او په انقره کې د طالبانو استازی هم شامل دی.
په تېر پړاو خبرو کې د ترکیې د بهرنیو چارو وزارت په ګډه اعلامیه کې ویلي و، چې «ټول لوري د اوربند پر دوام سلا شوي» او همدارنګه یې د «سولې د ساتلو او د هوکړې د سرغړونکو د مجازاتو لپاره د څارنې او رېښتېنولۍ مېکانېزم پر جوړښت اصولي هوکړه کړې.»
په هماغه اعلامیه کې دا هم راغلي و، چې «د دواړو هېوادونو لوړپوړي استازي د نومبر په ۶مه په استانبول کې سره راټولېږي؛ څو د هوکړو د عملي کولو په اړه خبرې وکړي.»
ډان خپل راپور کې لیکي، د پاکستاني لوري دریځ نهدی بدل شوی او بیا به هم دغه مذکراتو کې ټینګار وکړي چې د افغانستان خاوره باید د دوی خلاف د ترهګریزو فعالیتونو لپاره ونه کارول شي.
یو بل امنیتي چارواکي چې نه یې غوښتل نوم یې ښکاره شي، ویلي چې اسلاماباد له کابل نه «روښانه او د باور وړ تضمینونه» غواړي. په همدې حال کې د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف د چهارشنبې په ورځ وویل: «هیلهمن یو، چې طالبان له عقل او تدبیره کار واخلي او په سیمه کې تلپاتې سوله ټینګه شي.»
د ایران په پلازمېنه تهران کې د «قراني ډېپلوماسۍ بنسټ» له لوري د افغانستان د ختیځو ولایتونو د وروستۍ خونړۍ زلزلې د قربانیانو د درناوي او یادونې مراسم ترسره شوي. اېرنا خبري اژانس ویلي، دغه مراسمو کې یوشمېر ایراني چارواکو، فرهنګي ټولنو، دیني عالمانو او افغان کډوالو هم ګډون کړی و.
په راپور کې راغلي، د سېشنبې په ورځ د (لړم ۱۳مه) په دغه غونډه کې د دواړو ملتونو ترمنځ د انساني پیوستون، متقابل درناوي او د افغان کډوالو د منظم او انساني مدیریت پر اړتیا ټینګار وشو. د ایران د اساسي قانون د څار او فقیه کمېټې غړي ایت الله سید احمد حسیني د وینا پر مهال ویلي، چې د ایران دولت مشر د افغان ملت سره ځانګړې مینه لري او د دواړو ملتونو ترمنځ یې د ورورګلوۍ فضا پیاوړې کړې ده.
یوازې په کونړ کې د سپټمبر میاشتې په لومړۍ نېټه د خونړۍ زلزلې له امله تر ۲زرو ډېر کسان مړه او تر ۳نیم زرو زیات ټپیان شول. همدا راز زرګونه کورونه ونړېدل او لاهم سلګونه کورنۍ د سرپناوو له نشتوالي بېبرخې دي.
هغه زیاته کړه: «د ایران او افغانستان تاریخي، فرهنګي، ديني او ژبني شریکوالی باید د ګډو همکاریو بنسټ شي او هېچا ته باید اجازه ور نهکړل شي چې دغه انساني پیوستون د دسیسو ښکار کړي.» دغه ایراني چارواکي ټینګار کړی، چې مسلمان ملتونه باید یو موټی شي او له بهرنیو دښمنانو څخه خپله خپلواکي وساتي.
په دې ناسته کې همدا راز د افغان کډوالو د ښه مدیریت او ورسره پر انساني چلند ټینګار شوی. د ایران د قراني ډېپلوماسۍ د بنسټ مشر حامد شاکر نژاد ویلي، چې په خپل هېواد کې د افغان کډوالو په شتون ویاړي.
له بل پلوه ایران بیا د روان کال له پیله تر اوسه تر یو مېلیون ډېر افغانان له خپل هېواده اېستلي او د پولیسو په ګډون یې امنیتي ادارو ورسره ظالمانه چلندونه کړي دي. یو شمېر کډوالو ان شکایتونه کړي، چې په ایران کې یې مالونه لوټ شوي، شکنجه شوي او ان د ښځو له غاړې یې سره زر هم په زور اخیستي دي.