د طالبانو کورنیو چارو وزارت: په هرات کې د وسله‌والو غلو ۱۴ کسیزه ډله نیول شوې

شهباز شریف د دغه دوه‌ ورځنۍ ناستې د پرانیستې پر مهال وویل، چې «امن او ثبات د تلپاتې پرمختګ بنسټ دی.» هغه زیاته کړه، چې پرمختګ یوازې په هغه ټولنه کې شونی دی؛ چېرې چې امنیت او ثبات وي.

نوموړي دارنګه ویلي، «طالبان باید درک کړي، چې د تحریک طالبان پاکستان ملاتړ د سولې لاره نه‌ده. که افغان طالبان د ټي‌ټي‌پي او نورو ترهګرو ډلو پر ضد عملي اقدام وکړي، پاکستان به د هر ډول همکارۍ لپاره چمتو وي.»

دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په غونډه کې د پاکستان دايمي استازي عاصم افتخار ویلي، چې د افغانستان دننه د پرمختللو وسلو او مهماتو شته‌والی د اندېښنې وړ دی. نوموړي څرګنده کړې، چې اسناد ښيي ترهګر په ښکاره له افغانستان نه بریدونه کوي او هڅه کوي دغه وسلې د ترهګریزو موخو لپاره ګاونډیو هېوادونو ته قاچاق کړي.

خو دا هغه څرګندونې دي، چې طالبانو په وار، وار رد کړې دي.

د پاکستان ډان ورځپاڼې د رسمي سرچینو په حواله راپور ورکړی، چې د طالبانو د بیا واکمنۍ له پیل راهیسې د امنیتي ستونزو او د پاکستان له‌خوا د سوداګرۍ پر وړاندې د سختو تګلارو له امله پاکستان د افغانستان د بازار شاوخوا ۶۵ سلنه برخه له لاسه ورکړې، چې ځای یې ایران، د منځنۍ اسیا ځينو هېوادونو، ترکیې او هندوستان نیولی دی.

راپور کې راغلي، چې په پاکستان کې د ډېورنډ کرښې تړل پاتې کېدو له امله د کچالو او کیلې صادرات کم شوي او که سملاسي ګامونه ونه اخیستل شي؛ نو د مالټو صادرات به هم ټکني شي.

یو پاکستاني سوداګر نظیم ګل «ډان» ورځپاڼې ته ویلي، چې پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ له پیل څخه وړاندې هم د کابل او جلال‌اباد بازارونه د ایران، ترکیې او منځنۍ اسیا هېوادونو له محصولاتو ډک وو. هغه وویل، چې افغان سوداګر له پاکستان سره د سوداګرۍ پرتله د ایران سره سوداګري کول غوره ګڼي؛ ځکه ایران د ویزو او ګمرکي محصولاتو په برخه کې ورته اسانتیاوې برابروي.

د تورخم د ګمرکونو د تصفیې ټولنې مشر مجیب الله شینواري وویل، «موږ له اوږدې مودې راهیسې له حکومت څخه غوښتنه کوو، چې د افغانستان سره دوه اړخیزه سوداګري له امنیتي او سیاسي مسایلو جلا وساتي.»

هغه زیاته کړه، چې له افغانستان سره د پاکستان د سوداګري کچه د ۲۰۱۲-۲۰۱۶ کلونو پرتله له ۲،۵ مېلیارد ډالرو څخه اوس یوازې ۸۰۰-۹۰۰ مېلیون ډالره ته راټیټه شوې ده. شینواري د دغه ستونزې د حل لپاره وړاندیز وکړ، چې د قبایلي مشرانو، سیاست‌والو او سوداګرو یوه ځواکمنه جرګه جوړه شي؛ څو د دواړو هېوادونو سره د لارو د پرانیستلو لپاره یو ګډه حل لاره ومومي او د سوداګرو مالي تاوانونه راکم کړي.

له بلې خوا د ځايي ځوانانو سازمان مشر اسرار شینواري د تورخم دروازې د سمدستي پرانیستلو غوښتنه وکړه او خبرداری یې ورکړ چې که د دوی مشروع غوښتنې ونه منل شي؛ نو پراخ لاریونونه به وکړي.

د یاد کمېسیون په راپور کې راغلي، له دې ډلې د کندهار د سپین بولدک له لارې ۵۲۸۶، د ننګرهار د تورخم له لارې ۲۳۲۲، د هلمند د بهرامچې له لارې ۸۴۳، د هرات د اسلام‌کلا له لارې ۲۲۴ او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۲۲۲ افغانان افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

د راپور له مخې؛، د راستنېدونکو کډوالو لپاره د ترانسپورت او نورو لومړنیو اړتیاوو په برخه کې ټولې مرستې ۲۳.۶ مېلیونه افغانیو ته رسېدلې دي.

یاده دې وي، چې په دې وروستیو کې د پاکستان په ټولو ښارونو کې د پولیسو له لوري د افغانانو د نیولو او جبري اېستنې لړۍ چټکه شوې. که څه هم نړۍوالو ادارو او ملګرو ملتونو د پاکستان د حکومت دغه اقدام د نړۍوالو قوانینو او انسانیت خلاف عمل بللی او له دوی یې غوښتي، چې دغه لړۍ ودروي؛ خو د پاکستان حکومت د نړۍوالو دغه غوښتنې ته مثبت ځواب نه‌دی ورکړی.

د ایران د پوهنې وزارت له‌خوا په نوې لارښوونه کې ویل شوي، هغه کډوال زده‌کوونکي چې په ۱۴۰۵-۱۴۰۴ کلونو کې ښوونځي ته نه‌دي تللي؛ اوس کولای شي د یادو پنځو ولایتونو په ښوونځیو کې نوم لیکنه وکړي.

دغه ګام د ایران د ماشومانو او ځوانانو د ملاتړ قانون پر بنسټ د ټولو کډوالو زده‌کوونکو د زده‌کړو د پرېښودو کچې د کمولو لپاره اخیستل شوی دی. د نوم لیکنې شرایط د هغو کډوالو زده‌کوونکو لپاره اسانه دي، چې یا په تېرو کلونو کې ښوونځي ته تللي وي او یا د دوی د کورنۍ کوم غړي په روان کال کې ښوونځي ته نوم لیکنه کړي وي.

همداراز هغه زده‌کوونکي چې د سرشمېرنې پاڼه لري او د لنډمهالي اقامت اسناد یې ترلاسه کړي وي؛ کولای شي نوم لیکنه وکړي.

نجیب‌الله علي‌خېل په یوه تحلیلي لیکنه کې چې پر اېکس پاڼه یې خپره کړې لیکلي، چې د مرکزي او سویلي اسیا سیمه اوس د نړۍوالو قدرتونو، په ځانګړي ډول د امریکا چین او روسیې د ګټو د تقابل او سیالۍ اصلي محور ګرځېدلی.

هغه ویلي: «له افغانستان نه د امریکا له وتلو او پر اوکراین د روسیې تر یرغل وروسته د انرژۍ، اقتصاد، امنیت او جغرافیوي موقعیت له امله دغه سیمه د نوي جیوپولیټيک پړاو دروازه پرانیزي.»

علي‌خېل د مرکزي اسیا په تړاو لیکلي، چې دغه سیمه د تېلو، ګازو، نادره منرالونو او یورانیمو له شتمنیو ډکه ده او له کلونو راهیسې د امریکا، روسیې او چین ترمنځ د سترې لوبې مرکز بلل کېږي.

د هغه په وینا؛ که څه هم د اوکراین جګړې د روسیې پر نفوذ منفي اغېزه کړې؛ خو چین هڅه کوي د «یو کمربند او یو سړک» نوښت او د سي‌پېک پروژه د سیمه‌ییز نفوذ د پراخولو لپاره وکاروي.

نوموړي زیاته کړې، چې د چین اصلي اندېښنه د ترهګرو ډلو فعالیتونه دي؛ په ځانګړي ډول هغه چې په افغانستان کې اډې لري، ځکه دغه پدیده د چین د اقتصادي پانګونو او سترو پروژو راتلونکی ګواښلای شي.

علي‌خېل یادونه کړې، چې په ۲۰۲۰کال کې د ترهګرو له نوملړه د «ختیځ ترکستان اسلامي تحریک» د اېستلو په اړه د امریکا پرېکړې د چین اندېښنې لا زیاتې کړې او دغه اقدام یې د ګډې مبارزې پر ضد یو منفي ګام بللی.

هغه په خپلو څرګندونو کې دارنګه ویلي، امریکا د (C5+1) فارمټ له لارې له ۲۰۱۵کال راهیسې هڅه کوي له مرکزي اسیا سره اړیکې پراخې کړي. علي‌خېل د روسیې، اروپايي ټولنې، جاپان او ترکیې له‌خوا د مرکزي اسیا له هېوادونو سره د اړیکو پر پراخېدو هم تبصره کړې او ویلي یې دي، دغه هېوادونه هڅه کوي متوازن سیاست وساتي او له دې رقابتونو ځان خوندي وساتي.

د هغه په خبره؛ افغانستان د جغرافیایي موقعیت له امله د دغه سیالۍ په «زړه» کې پروت دی او راتلونکی به یې د دې لوبې له لوریو سره د تعامل څرنګوالی ټاکي.