د رویټرز د راپور لهمخې، هالیووډ (یکشنبه د لړم ۲۵مه)، نړۍوال فلمي ستوري ټام کروز ته د نږدې نیمې پېړۍ هنري سفر په درناوي افتخاري اسکار جایزه ورکړه. رویټرز لیکلي، چې ۶۳ کلن ټام کروز سره له دې چې دغې جایزې ته څلور ځلي نوماند شوی و، خو دا یې لومړی ځل دی چې د اسکار جایزه ترلاسه کوي.
کروز د هالیووډ سینما یو مخکښ ستوری دی، چې د «ریسکي بزنس» او «ټاپ ګن» فلمونو له امله یې بېساری شهرت ترلاسه کړ.
راپور زیاتوي،کروز د جایزې د ترلاسه کولو پر مهال وویل،چې د ماشومتوب پر مهال یې په سینما کې د فلم لیدلد خوښې وړ سرګرمي وه او همدې کار ورته د یوې نوې نړۍ لپاره لاره پرانیستله.
هغه وویل: «ما هر کار کاوه، چې څو روپۍ پیدا کړم او ټکټ واخلم. سینما زما لپاره یوازې کار نه دی، دا زما وجود دی.»
هغه پهټوکو سره زیاته کړه، چې هیله لري د سینما د ملاتړ پر لاره کې نور «ډیر هډوکي مات نه کړي». په ۲۰۱۷ کال کې د فلم اخیستلو پرمهال د هغه پښه ماته شوې وه.
د اسکار افتخاري جایزه هغه جایزه ده، چې د اسکار د اکاډمۍ د بورډ غړو لهخوا ځانګړو هنرمندانو ته ورکول کېږي، چې د اسکار د جایزې ګټلو وړ دي، خو لا یې ترلاسه کړې نه وي.
افغانستان د ګڼو قومونو، ژبو، باورونو او ټولنیزو طبقو ګډ کور دی، خو د دې ټولنیزې تنوع تر شا یو داسې ولسي جوړښت ولاړ دی چې د تاریخ په اوږدو کې یې د ملي یووالي بنسټ نه یوازې دا چې ساتلی، بلکې پیاوړی کړی دی.
افغانان د قومي یا مذهبي تفرقې پر ځای ژورو انساني اړیکو، دودیزو ارزښتونو او ګډو فرهنګي حافظو له یو بل سره تړلي پاتې کړې دي.
د قومونو، ایډیولوژیو او طبقو اختلافونه د ورځني ژوند، فرهنګي ارزښتونو او ټولنیزو تعاملاتو په ګډو روحیو کې تحلیل کېږي نه هغسې چې ځیني د ګوتو په شمار افغانان په ډیرې بې پروایۍ سره هڅه کوي د خپلو زهرجنو څرګندونو په وسیله د افغانانو نه ماتیدونکی یووالی زیانمن کړي.
ژور ولسي تړاو؛ د افغان ملت نهماتېدونکی هویت
افغانه ټولنه د داسې ولسي او دودیزو شبکو پر بنسټ ولاړه ده چې د ختیځ او لویدیځ، شمال او جنوب ترمنځ خلکو ته د خپلمنځي درک او همدردۍ ژوره فضا برابروي. د قومونو او افکارو اختلافونه دلته له منځه نه ځي، بلکې د ورځني ژوند په ګډ جریان کې مدغمیږي. همدا اړیکې د یو داسې ولس ریښه جوړوي چې د زمان په مختلفو کړاوونو او کړکېچونو کې په څرګند ډول متحد او یو موټی پاتې شوی دی.
په افغانستان کې د خپلوۍ، قومي اختلاط او ګډ کلتوري ژوند سېستمونه د سلګونو کلونو په اوږدو کې جوړ شوي دي. داسې اړیکې چې د ډېرو پرمختللو هېوادونو د معاصرو ټولنو په پرتله څو برابره ژورې او پایداره دي. دا اړیکې په بهرني فشار نه دي جوړې شوي بلکې پر یو بل د تکیه اقتصادي، فرهنګي او فکري اړیکو پایله ده.
په هغو هېوادونو کې چې د مختلفو قومونو ترمنځ د خپلوۍ دود لنډ تاریخ لري، افغانان ددغه دود د لرغوني او یو موټي ملت استازي دي.دا اړیکې ډېرې ژورې او راسخې دي او ټولو هغو هېوادونو ته لارښوونکی درس ورکوي چې اوس یې د قومي ګډ ژوند تجربې تازه پیل کړې دي.
افغانستاند قومي جګړو رسمي تاریخ نه لري
افغانستان برخلاف د اروپایي او ګڼو نورو هېوادونو چې د قوم، مذهب یا نژاد په نوم یې خونړۍ جګړې لیدلي دي، هېڅکله په رسمي ډول د قومي جګړو د تاریخ یو باب نه دی. د افغان ملت ملي یووالی د یوې لیکلې قانوني مادې پر اساس نه، بلکې د ولس د ناليکل شوې؛ خو ژورې ټولنیزې موافقې محصول دی.افغانه ټولنه خپله یوه شفاهي او ټولمنلې خو قوي ولسي قاعده لري، داسې فرهنګي میکانیزم چې د ملي یووالي بنسټ جوړوي.
حتا هغه مهال چې دولت کمزوری و او بهرني قوتونه د تفرقې په هڅو بوخت وو، افغان ملت د هغوی د پلانونو د عملي کېدو اجازه ورنه کړه. د ملت د وحدت ریښه د دولت په واک نه، بلکې د ټولنې په فطري جوړښت کې موجوده وه.
یو باثباته ولسي روایت: په جګړو کې د ملي اتحاد ساتنه
له ۱۹۹۲ تر ۲۰۰۱ پورې، چې هېواد د جهادي شخړو او بیا د طالبانو تر سختدریځي واک لاندې و، ملي ادارې له منځه لاړې، فرهنګي بنسټونه زیانمن شول او ټولنه ګډوډه شوه. خو بیا هم ملت د قومي کرکې پر ځای د زغم، صبر او ملي روحیې بېلګه پاتې شو.
په داسې زمان کې چې فرهنګي او تعلیمي ارزښتونه زیانمن شول، ملي روایتونه په زوره له منځه لاړل خو بیا هم ملت د ژور قومي انشقاق پر ځای متحد پاتې شو د معاصر تاریخ د قومي تړون یوه روښانه نمونه ده.
نننی مصنوعي ګواښ: سکتاریستان او د کرکې سوداګران
اوس هم سره له دې چې یو غیرډېموکراتیک حاکمیت پر ولس واکمن دی او له بل اړخه ځینې تنگنظرې، متعصبې او سکتاریستې کړۍ د کرکې او بېلوالي زهر شیندي، خو ولسي درایت دا امکان له منځه وړی چې دا زهر دې اغېز وکړي. ملت لاهم د هغو تفرقو پر وړاندې ودریږي چې د ولس له طبیعي جوړښته راټوکېږي. داسې کسان په ملت کې ځای نه لري، ځکه دوی د افغانانو د ولسي لرغوني وحدت له تاریخ، رېښو او جوړښت څخه بې خبره دي.
د اختلاف پر ځای د تفاهم ځواک
د نن ورځې اړتیا دا نه ده چې اختلافات ژور کړو، بلکې دا ده چې له فکري تنوع، سیاسي تجربو او ټولنیزو تفاوتونو څخه په ملي ګټه استفاده وشي. د ملت ځواک د نفرت په شعارونو نه، بلکې په ګډ ملي لیدلوري، سیاسي عقلانیت او ټولنیز تفاهم کې دی.
افغان ولس نه د کرکې نسخه غواړي او نه د تفرقې شعار؛بلکې د فکري ازادۍ، ټولنیز عدالت او سیاسي ثبات تږی دی. دا هغه مسیر دی چې د افغان ملت د نهماتېدونکي طبیعت او ملي یووالي تسلسل تضمینوي.
موږ باید د ملت پر وحدت باور ولرواو د هغو کسانو له بحثونو، شعارونو او بېمسوولیته تحلیلونو ځان لرې وساتو چې غواړي د افغانانو په منځ کې د بېلتون زهر وشیندي.له دوی باید فاصله واخلو،موږ باید د ولسي اتحاد په تړاو ډاډمن واوسو؛ نو غوره به وي چې خپله ارزښناکه انرژي په رغنده سیاسي انسجام ولګوو.
که خپل ځواک د ګډ ملي فکر، عادلانه نظام او د ټولو لپاره برابر سیاسي مشارکت لپاره ولګوو، نه یوازې دا چې ملت به متحد پاتې شي، بلکې افغانستان او د افغاني ټولنې ټول اقشار به له یو نوي ثبات، عدالت او روښانه سیاسي ثبات سره مخ شي.
موږ د ولس د یووالي په اړه ډاډمن یواو همدا ډاډ، په یویشتمه پېړۍ کې د افغان ملت تر ټولو لویه ملي سرمایه ده.
سټاکهولم سنډروم هغه رواني حالت دی چې پکې قرباني د خپل جبري حاکم، ظالم یا زورواک سره عاطفي تړاو پیدا کوي. دا حالت په ۱۹۷۳م کال کې د سوېډن د سټاکهولم د یو بانک د یرغمل نیونې له پېښې وروسته تشریح شو، هلته بنديانو د خپلو یرغملګرو پر ضد د غږ د پورته کولو پر ځای له هغوی دفاع کوله.
د دې رواني حالت اصلي ځانګړتیاوې په درېیو ټکو کې لنډېدای شي:
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې یو شمېر خلک د شدید فشار، وېرې او محدودو انتخابونو له امله د دې رواني حالت نښو ته نږدې کېږي او یوه ډله خلک تر دغه رواني فشار لاندې راغلي دي.
دغه خلک فکر کوي چې که دفاع ونه کړي، ښايي پر دوی حاکم شوی لوری ورسره سخت چلند وکړي او د دوی مخالفت به ګټور ونهګرځي.
سټاکهولم سنډروم: د ذهن یو دفاعي میکانیزم
سټاکهولم سنډروم یوازې د قرباني د کمزوري یا ضعیف شخصیت نښه نه ده، بلکې د انسان د روان د ژغورنې یو دفاعي میکانیزم دی. کله چې څوک د اوږدمهاله جبر، وېرې او اقتصادي یا ټولنیزو محدودیتونو لاندې ژوند کوي، ذهن د ژوندي پاتې کېدو لپاره له "ظالم سره د نږدې کېدو" یوه لار غوره کوي.
په افغانستان کې دا د خلکو د رواني دفاع یوه بڼه ده، ځکه د طالبانو سخت قوانین، شکنجه، نیونې، د بیان او تحصیل محدودیتونه او اقتصادي فشار خلک دې ته اړوي چې خپل مقاومت له منځه یوسي او د زغم یا ان عاطفي تطبیق حالت غوره کړي.
۱. د وېرې فرهنګ او جبر
طالبان د وېرې او جبر د یوې ثابتې فضا جوړولو لپاره څو مهم میکانیزمونه کاروي:
په داسې چاپېریال کې ذهن د دې لپاره چې ځان خوندي وساتي، د ظالم د کړنو منل او ان توجیه کول زده کوي او همدا ده، چې په عامه شعور کې سټاکهولم سنډروم ځای پر ځای کېږي.
۲. د طالبانو تبلیغاتي جګړه
طالبان یوازې په جبر بسنه نه کوي؛ دوی د ذهني تطبیق او عاطفي تړاو لپاره تبلیغات هم کوي:
څېړنو ښودلې ده، چې دا تبلیغاتي فضا د خلکو ذهن کې د سټاکهولم سنډروم د رامنځته کېدو لپاره یوه غوره زمینه برابروي.
۳. د مجبوریت دفاع
ځینې افغانان د طالبانو محدودیتونه او ظلم د "ژوندي پاتې کېدو" یوه وسیله ګڼي. دوی په بېلابېلو مفاهیمو خپلې انساني غوښتنې کنټرولوي. د بېلګې په توګه وايي: «موږ نور انتخاب نه لرو، دا لږ تر لږه امنیت دی.» "د طالب بدیل نشته". دوی د طالبانو د کړنو توجیه کول یوازې د خپل رواني فشار د کمولو لپاره کاروي.
دا رواني حالت د ذهن د دفاعي میکانیزم ښکاره مثال دی، چې قرباني د ظالم ملاتړ د دې لپاره نه کوي، چې دی یې خوښ دی، بلکې ملاتړ د دې لپاره دی چې بل اسان انتخاب نه لري.
۴. د اختیاري ملاتړ احساس
ځینې خلک بیا تېر له اوس سره پرتله کوي او د طالبانو د واکمنۍ د محدودو ښهګټو (لکه لږ امنیت، د فساد مخنیوی) د ملاتړ د دلیل په توګه یادوي، خو نږدې تاریخ یې هېر دی چې د دې ټولو اصل عامل څوک و؟
دا حالت د سټاکهولم سنډروم یوه څرګنده نښه ده، چې پرې اخته شوی خپله نږدې حافظه هم په اختیاري بڼه له یاده باسي او اوسنی جبر توجیه کوي. دلته هم قرباني د خپل ژوند د ژغورنې لپاره له ظالم سره تړاو پیدا کوي.
د سټاکهولم سنډروم خطرونه
که څه هم سټاکهولم سنډروم یوه رواني ناروغي ده او په نږدې وخت کې یې زیان نه شي حس کېدلی، خو په اوږدمهال کې په ټولییز ډول د ناورینونو زېږېدونکی حالت دی، چې پرې اخته شوی انسان پرې نه پوهېږي.
دا ناروغي لاندې پایلې لري:
که چېرې ټوله ټولنه له دې حالت سره عادت شي، نو د افغانستان راتلونکي نسلونه د ټولنیز، سیاسي او فکري ظلم لاندې پاتې کېدای شي.
یوې بلې مسلې چې د سټاکهولم سنډروم د رامنځته کېدو لپاره زمینه برابره کړې، هغه د جمهوري دولت له سقوط وروسته د نږدې اتو میلیونو افغانانو له هېواده وتل وو. په افغانستان کې پاتې خلک دا فکر کوي، چې له هېواده وتل بدلون تضمینوي او په هېواد کې دننه مخالفت ناشونی دی، ځکه خو پر دوی پخواني حاکمان له هېواد څخه ووتل.
د ننني افغانستان په ایینه کې دا چې افغاني ټولنه له سټاکهولم سنډروم ساتل شوې او که پرې قصدي اخته شوې، د جمعي بحثونو د محور په توګه یې شرحه اړینه ده.
اړتیا ده، چې د افغانستان ځوان کهول د سټاکهولم سنډروم د رواني نښو په اړه پوهاوی ولري، د وېرې، فشار او تبلیغاتو پر وړاندې انتقادي فکر وساتي او خپل ځواک په ګډ ملي فکر، عدالت او د سیاسي مشارکت پراختیا ولګوي.
دا کار نه یوازې ټولییز رواني فشار کموي، بلکې د ملي یووالي او سیاسي ثبات لپاره هم حیاتي دی.
نو په افغانستان کې د طالبانو جبر، فشار او ټولنیز کنټرول د سټاکهولم سنډروم د رامنځته کېدو لپاره شرایط برابر کړي دي. خو دا حالت د خلکو قصور نه دی؛ دا یوازې د اوږدمهاله ظلم، وېرې او محدودیتونو پر وړاندې یو ذهني دفاعي میکانیزم دی.
افغانستان ته یوازې سیاسي او اقتصادي اصلاحات پکار نه دي، بلکې ذهني او رواني ازادۍ ته هم اړتیا ده، څو خلک په خپل ذهن ازاد شي او د ټولنیز او سیاسي بدلون امکان رامنځته شي.
موږ باید د ولسي یووالي، فکري ازادۍ او عدالت لپاره هڅې وکړو، ترڅو ملت له رواني، سیاسي او ټولنیزو محدودیتونو ازاد پاتې شو.
د تېر جمهوري نظام پخواني لوی څارنوال محمد فرید حمیدي د جوزجان پوهنتون له لوحې د ازبکي ژبې د حذفېدو په غبرګون کې ویلي، پر افغانستان واکمنه ډله «د تعصب لهمخې هڅه کوي د اسلام خدمتګاره ژبې او تمدني ویاړونه لهمنځه یو سي.»
فرید حمیدي د جمعې په ماخوستن (د لړم ۲۳مه) پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې فارسي، دري او ترکې ژبې په تېرو ۱۴۰۰ کلونو کې د اسلامي تمدن دویمې او درېیمې ژبې وې.
د هغه په خبره په همدې ژبو زرګونه کتابونه، رسالې او همداراز علمي، فقهي، ادبي، عرفاني، کلتوري، ټولنیزې او سیاسي مقالې لیکل شوې دي.
نوموړي زیاته کړې: «دغه ډله نه پوهېږي چې د مجلة الاحکام قانوني ـ فقهي مجموعه، چې د دوی د رسمي پرېکړو او احکامو اصلي مرجع جوړوي لومړی په ترکي ژبه لیکل شوې وه او وروسته عربي، فارسي، اردو او نورو ژبو ته ژباړل شوې ده.»
نوموړي اندېښنه ښودلې، چې له تاريخي، کلتوري، هویتي او ملي مسایلو سره د طالبانو روښانه دښمنۍ د هېواد د خلکو پر ګډ ژوند، یووالي او همدردۍ منفي اغېزې کوي.
د افغانستان يوه پخواني جنرال عبدالمالک پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې فارسي او ازبکي ژبې د ملتونو تاریخي هویت دی او هېڅکله لهمنځه نه ځي.
هغه زیاته کړې: «یوه لوحه چې په ازبکي یا فارسي ژبه لوړه شي یا ښکته شي، هېڅ اصلي درد نهشي دوا کولی. موږ باید د حل لپاره منطقي لارې ولټوو.»
ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون هغه لوحه چې له نورو ژبو سربېره پهکې ازبکي هم کارول شوې وه، لرې کړې او پر ځای یې یوه نوې لوحه نصب کړې چې په پښتو، دري او انګلیسي ژبو لیکل شوې ده.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون له لوحې ازبکي ژبه حذف کړې ده. د طالبانو دغې چارې ګڼ غبرګونونه راپارولي او د پخوانۍ ولسي جرګې غړې فوزیه کوفي وايي، له یادې لوحې یوازې ازبکي ژبه نه، بلکې فارسي هم حذف شوې ده.
فوزیې کوفي د پنجشنبې په ماخوستن (د لړم ۲۲مه) په خپله اېکس پاڼه ویلي، چې د یوې ټولنې د ژبې، کلتور، مذهب او ټولنیزې تنوع لهمنځه وړل یوازې یوه معنا لري او هغه د هغې له پرمختګ څخه وېره ده.
د کوفي په وینا، د ټکنالوژۍ او د معلوماتو په پېر کې هېڅوک نهشي کولی یوه ژبه او یا هم هویت حذف کړي.
نوموړې زیاتوي، طالبان باید د دغه ډول پاروونکو کړنو پر ځای په هېواد کې د لوږې او په بېلابېلو پلمو د خلکو له وژنې مخنیوی وکړي او همداراز نجونو او ښځو ته د زدهکړو او کار دوام ته اجازه ورکړي.
ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون هغه لوحه چې له نورو ژبو سربېره پهکې ازبکي هم کارول شوې وه، لرې کړې او پر ځای یې یوه نوې لوحه نصب کړې چې په پښتو، دري او انګلیسي ژبو لیکل شوې ده.
د جمهوري نظام د بهرنیو چارو پخواني وزیر محمد حنیف اتمر د ازبکي ژبې سپکاوی او تبعیض د ټولو افغانانو سپکاوی ګڼلی دی. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون له لوحې ازبکي ژبه حذف کړې ده.
محمد حنیف اتمر د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۲مه) پر خپله اېکس پاڼه د ازبکي ژبې اړوند خپاره شوي خبرونه د «افسوس او کرکې» وړ ګڼلي دي.
ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون هغه لوحه چې له نورو ژبو سربېره پهکې ازبکي هم کارول شوې وه، لرې کړې او پر ځای یې یوه نوې لوحه نصب کړې چې په پښتو، دري او انګلیسي ژبو لیکل شوې ده.
حنیف اتمر د طالبانو دغه چاره د کرکې وړ یاده کړې او زیاته کړې یې ده: «هر ډول سپکاوی، که کوچنی وي یا لوی او د هرې پلمې لاندې چې وي، د هېواد د هرې ملي ژبې پر وړاندې هېڅ ډول د منلو وړ نه دی او زموږ د کرکې لامل کېږي.»
نوموړي غوښتنه کړې، چې د افغانستان پر «باعزته ملت دا بې احترامي» او د هغوی عوامل باید بېله ځنده لرې شي.
د نوموړي په خبره، افغانان د ادبیاتو، علم او کلتوري شتمنیو د ساتنې او بډاینې او د دې خاورې د تاریخ د درناوي لپاره تل خپل تدبیر د قانون په چوکاټ کې ساتلی دی.
د یادونې وړ ده، ازبکي ژبه، چې د جمهوریت پرمهال هر کال د تلې په ۲۹مه د ملي ورځې په نوم نمانځل کېده، سږکال په افغانستان کې له رسمي مراسمو پرته تېره شوه.