متقي له تاجکستان سره د دوستانه اړیکو د پراخولو غوښتنه کړې

نوري‌زاده دوغارون د ایران له مهمو اقتصادي بندرونو څخه وباله او زیاته یې کړه، چې د سرحدي زېربناوو پیاوړتیا، د سوداګریزو بهیرونو اسانتیا او د ګډو پانګونو رامنځته کول کولای شي د دواړو هېوادونو ترمنځ د راکړې ورکړې کچه لا لوړه کړي.

بېکدلي د یادې سیمې له پراختیايي پلانونو هرکلی وکړ او په ځانګړې توګه یې د هغو اقداماتو په برخه کې چې د دواړو هېوادونو سوداګریز فعالیتونه پیاوړي کوي؛ د ملاتړ ډاډ ورکړ.

د دوغارون ازادې سیمې د عامه اړیکو دفتر ویلي، چې حسن نوري‌زاده د کابل د ابوحنېفه نړۍوال نندارتون په څنډه کې د ایران او افغانستان د سوداګرۍ د خونې په ګډه ناسته کې هم ګډون کړی دی.

په دغه ناسته کې د دواړو هېوادونو د ګډو اقتصادي ظرفیتونو ارزونه وشوه او پر دې ټینګار وشو، چې د سوداګرۍ په بهیر کې د خنډونو کمول، د تګ راتګ اسانه کول او د پانګونې فرصتونو پراخول؛ باید د دواړو حکومتونو لومړیتوب وي.

راپور کې راغلي، چې وژل شويو کسانو د پاکستاني طالبانو غورځنګ د یوه سیمه‌ییز قوماندان ابو ذر په مشرۍ فعالیتونه کول او دوه تنه په‌کې افغانان دي. راپور زیاتوي، د ‌ټي‌ټي‌پي دغه وژل شوي افغان جنګیالي «احسان بدري، صبایب لیزري» نومېږي. همدا راز زیاته شوې، چې د دغه دواړو وسله‌والو مړي ننګرهار ته لېږدول شوي او د جنازو مراسم یې هلته ترسره شوي دي.

یاد عملیات داسې مهال کېږي، چې اسلام‌اباد پر کابل واکمن طالبان تورنوي چې د «ټي‌ټي‌پي» جنګیالیو ته یې خپله خاور کې ځای ورکړی او له هماغه ځایه په پاکستان کې بریدونه تنظیموي. افغان طالبان بیا دغه ادعاوې ردوي او پاکستان کې روانه نا امنۍ د یاد هېواد داخلي کمزوري بولي.

د «ټي‌ټي‌پي» پر سر د افغان طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې هم سختې کړکېچنې شوې او پر یو بل یې ډیورنډ کرښه کې دروازې هم د هر ډول سوداګرۍ او تګ راتګ پرمخ تړلې دي. دواړه لوریو څو اونۍ وړاندې په قطر او ترکیې کې تر جګړو وروسته اوربند هم وکړ؛ خو د مسایلو په تړاو یې ترمنځ درې پړاوه مذاکرات په پرله‌پسې توګه ناکام شول.

دواړه لوریو یو بل تورن کړي، چې د مسایلو حل ته غاړه نه ږدي او د خبرو په ګډوډیو یې یو بل تورن کړي دي.

د روسیې د لومړي وزیر دفتر وايي، د سازمان له غړو هېوادونو سره سره د خبرو اترو د شریکانو هېوادونو، د څارونکو هېوادونو، د ګډو خپلواکو دولتونو د ټولنې غړو او د اوراسیا اقتصادي ټولنې لوړپوړي استازي هم دې ناستې ته بلل شوي دي.

د شانګهای همکارۍ سازمان یو سیمه‌ییز بنسټ دی، چې په ۲۰۰۱ز کال کې جوړ شوی. د دغه سازمان اصلي غړي روسیه، چین، هند، قزاقستان، قرغزستان، تاجکستان، پاکستان، ایران او ازبکستان دي. بلاروس د ۲۰۲۴ز کال د جولای په څلورمه نېټه د سازمان غړیتوب ترلاسه کړ.

افغانستان او مغولستان د سازمان د څارونکو هېوادونو په توګه پېژندل کېږي. اذربایجان، ارمنستان، بحرین، مصر، کامبوج، قطر، کویټ، مالدیف، میانمار، نیپال، متحده عربي امارات، سعودي عربستان، ترکیه او سریلانکا د شانګهای د همکارۍ سازمان د خبرو اترو شریکان دي.

تر اوسه څرګنده نه‌ده، چې ایا د طالبانو د ادارې کوم استازی به په دې ناسته کې ګډون وکړي او که نه. طالب چارواکو تر دې وړاندې د مغولستان حکومت په څو ناستو کې د څارونکي هېواد په توګه ګډون کړی دی.

د روسیې د لومړي وزیر دفتر په یوې خبرپاڼه کې لیکلي، چې د هېوادونو مشران او استازي به د نن او سبانۍ غونډو پر مهال د شانګهای د همکارۍ سازمان د ۲۰۳۵م کال د پراختیا پر تګلارې بحث او سلا مشورې وکړي.

دوی وایي، په دې ناسته کې به ځانګړې پاملرنه د سوداګریزو، اقتصادي، فرهنګي او بشرپالونکو اړیکو د پیاوړتیا په تړاو وشي چې په‌کې به د ډیجیټلي اقتصاد، انرژۍ، شنه صنعت، مصنوعي ځیرکتیا، ساینس او نوښت، ښوونې او روزنې، کلتور، ګرځندوی، روغتیايي پاملرنې، ورزش او د ځوانانو اړیکو په برخو کې ګډ کار ته لومړیتوب ورکړل شي.

هغه وایي، چې د «دوستۍ بند» د اوبو په کمښت سره، د مشهد ښار د څښاک له جدي کموالي سره مخ شوی دی.

پژمانفر د ایران یوې دولتي رسنۍ اېرنا خبري اژانس ته زیاته کړې: «د دوستۍ بند چې د مشهد د څښاک اوبو اصلي سرچینه ده، د اوسنيو اوبو د ستونزو له امله له لومړي مرستیال ولسمشر څخه غوښتنه شوې چې له افغانستان سره لازمه همغږي وشي او لږ تر لږه ۲۰۰ مېلیونه متر مکعب اوبه د هریرود د لوړو ساحو له بندونو څخه د ژمي په یخ موسم کې د دوستۍ بند پر لور خوشې شي».

د ده په وینا؛ دا مهال د دوستۍ بند زېرمه یوازې ۳۴ مېلیونه متر مکعب اوبه لري، چې د بند د ټول ظرفیت کچه له درې سلنه هم کمه ده. هغه اټکل کوي، د روان کال د لېندۍ په میاشت کې به د بند وضعیت داسې شي چې نورې اوبه ترې د کار اخیستلو وړ نه‌وي.

د ایران د اوبو د سرچینو د مدیریت شرکت هم د روان کال په غبرګولي میاشت کې ویلي و، چې د مشهد د څښاک اوبو تر ټولو مهمه سرچینه یعنې د دوستۍ بند «مړې سطحې» ته رسېدلی دی.

د دوستۍ بند د ایران او ترکمنستان پر پوله جوړ شوی او د اوبو اصلي تغذیه یې د افغانستان له سیندونو څخه کېږي.

یادې ورځپاڼې د پاکستاني چارواکو په حواله لیکلي، چې اسلام‌اباد په ښکاره ټکو طالبانو ته څرګنده کړې؛ تر هغې چې د افغانستان په خاوره کې د دوی ضد مخالفې ډلې فعالې وي، نو د لارو د پرانېستلو او د سوداګرۍ د پیل لپاره به هېڅ ډول اقدامات ونه‌کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې تازه پر کابل واکمنو طالبانو پرېکړه کړې چې له پاکستان سره هر ډول سوداګريزې اړیکې ختمې کړي او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه کړې؛ څو په یاد هېواد کې خپلې معاملې پاکې کړي. د لارو د بندښت له کبله د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته زرګونه بار وړونکې موټرې له نامعلوم برخلیک سره مخ دي او د ټرانزیټ ترڅنګ یې سیمه‌ییزه سوداګري په بشپړه توګه فلج کړې ده.

اېکسپرېس ټرېبیون د یو لوړ پوړي پاکستاني چارواکي له قوله لیکلي: «د انسان ژوند د سوداګریزو او اقتصادي ګټو څخه لوړ دی». هغه ټینګار وکړ، چې اسلام‌اباد نه غواړي د ترهګرۍ پر ضد مبارزه کې کومه معامله وکړي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزات ویاند طاهر حسین اندرابي هم تېره جمعه د خبري کنفرانس پر مهال په ښکاره ټکو وویل، تر هغې چې طالبان د دوی ضد وسله‌والو ډلو خلاف تضمین شوي اقدامات ونه‌کړي؛ هېڅ ډول سوداګري او اقتصادي تعامل به رامنځته نه‌شي.

دغه ورځپاڼه پر ډیورنډ کرښه د لارو بندښت د پاکستان په سیاست کې سټراټېژیک بدلون بولي او وایي، د طالبانو مشرانو ته روښانه شوې چې په دې تړاو ورسره هېڅ ډول خبرې نه کېږي. راپور کې ویل شوي، چې پاکستان اوس د سوداګرۍ پر ځای خپل امنیت ته لومړيتوب ورکړی.