حنیف اتمر: طالبان باید د خلکو بنسټیز حقوق او د نجونو حقونه په جدي توګه خوندي کړي

پنج‌شنبه د (لړم ۲۸مه) خبرپاڼه کې زیاته شوې، په هرات کې د طالبانو سیمه‌ییزه اداره د ټولو هغو همکاریو هرکلی کوي چې خلکو ته د خدمتونو په ښه‌والي، د اړیکو پیاوړتیا او د رغنیزو پروژو په پلي کېدو کې اغېزمنې وي.

مولانا اسلام جار ویلي، چې هرات د ګډو پانګونو او سیمه‌ییزو همکاریو لپاره پراخ فرصتونه لري. هغه وايي، د دوی واکمنه ډله چمتو ده چې ګاونډیو او سیمه‌ییزو هېوادونو سره خپلې اړیکې لا پراخې او پیاوړې کړي.

طالبان داسې مهال له ګاونډیو هېوادونو سره د ښو اړیکو خبره کوي، چې له څه مودې راهیسې یې له خپل یو ګاونډي پاکستان سره وسله‌والې شخړې وکړې او اوس‌مهال ورسره په سخت کړکېچ کې ښکېل دي.

طالبانو له پاکستان سره هر ډول سوداګریزې اړیکې بندې کړې او افغان سوداګرو ته یې هم سپارښتنې کړې، چې له دغه هېواد څخه خپلې لمنې راټولې کړي.

خبرپاڼه کې راغلي، چې په دغه لیدنه کې د ختیځ زون سوداګرو د دوه طرفه اقتصادي غښتلتیا او سوداګریزو اړیکو په تړاو هوکړه شوې.

خبرپاڼه زیاتوي، د ختیځ زون او د ایران د سوداګرو په تګ راتګ، صادراتو او وارداتو، د پانګونې په فرصتونو، ټرانسپورټ او ټرانزیټ تر څنګ دواړه لورو د سړو خونو په جوړولو هم خبرې کړې دي. خبرپاڼه کاږي، سوداګرو، ناروغانو او کاریګرو ته د ایران د ویزو ورکړې په تړاو هم د طالبانو دغه والي د اسانتیاوو پر برابرولو ټینګار کړی دی.

له پاکستان سره د سوداګریزې راکړې ورکړې او پر ډیورنډ کرښه د لارو تر بندېدو وروسته پر افغانستان واکمنو اوس له ایران سره اړیکو ته مخه کړې ده. همدا راز طالبانو هڅه کړې، چې د ایران سربېره د سوداګرۍ د بدیلونو لپاره د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره هم خپلې اړیکې پراخې کړي.

د ایران اېراف اژانس د راپور له مخې؛ دغه موضوع د ایران د سوداګرۍ خونې د مرستیال او د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت‌الله بدري په تازه لیدنه کې مطرح شوې او دواړه غاړو پرې لومړنۍ هوکړه هم کړې ده.

د ایران د سوداګرۍ خونې مرستیال قدیر قیافه په دغه ناسته کې د افغانستان د پراخو کاني زېرمو یادونه وکړه او ویې ویل، چې د یادې برخې د پراختیا لپاره پراخې او علمي څېړنې اړینې دي. هغه زیاته کړه، چې وروسته باید د کاني موادو پروسس په اساسي ډول ترسره شي؛ څو د افغانستان اقتصاد کې د پام وړ ښه‌والی رامنځته شي.

راپور وایي، نوموړي د دواړه هېوادونو د خصوصي سکتور ترمنځ د ګډې کاني کمېټې د جوړولو وړاندیز هم وکړ؛ څو همکاري په بېلابېلو برخو کې پراخه شي. قیافه د ایران د صنعتي او کاني وړتیاوو په اړه وویل، چې ایران د فولادو په تولیدي ځنځیر کې بشپړه تجربه لري او کولای شي خپلې ماشینرۍ، بنسټیزې اسانتیاوې او تخنیکي پوهه له افغان لوري سره شریکه کړي.

هغه ټینګار وکړ، چې د برېښنا انرژۍ ته لاسرسی د کاني موادو د پروسس لپاره بنسټیز اهمیت لري او ایران چمتو دی چې په ګډو برېښنايي پروژو کې ګډون وکړي. د انساني ځواک روزنه هم هغه برخه ده، چې ایران په‌کې د همکارۍ وړتیا لري.

قیافه وړاندیز وکړ، چې په سرحدي سیمه کې دې د کاني توکو د پروسس ګډ مرکز جوړ شي؛ هغه اقدام چې د ده په وينا د افغانستان لپاره ځانګړې اقتصادي ګټه لري، ځکه ډېری غني کانونه د پولې ترڅنګ پراته دي او لومړی باید د دغه زېرمو دقیقې سروې ترسره شي.

هغه دارنګه د افغانستان د کانونو د برخې لپاره د لس کلن ستراتیژیک پلان د جوړولو ګډې کمېټې د رامنځته کولو وړاندیز وکړ او ویې ویل، چې ایراني شرکتونه کولای شي د یادې ستراتیژۍ په ډیزاین او لومړنیو اصولو کې له افغان لوري سره مرسته وکړي.

راپور کې د هدایت‌الله بدري له قوله لیکل شوي، د ایراني لوري له وړاندیزونو یې هرکلی وکړ او ویې ویل چې له ایران سره د اړیکو پراختیا د دوی له کاري لومړیتوبونو څخه ده. هغه یادونه وکړه، چې تر دې وړاندې هم د ایران د صنعت، کان او سوداګرۍ له وزیر سره یې مهمې هوکړې شوې دي.

بدري ټینګار وکړ، چې د افغانستان تګلاره دا ده چې پانګه‌وال د همدې هېواد په خاوره کې پانګونه وکړي او د استخراج او پروسس ټول کارونه دې د افغانستان دننه ترسره شي.

په دې ناسته کې په کابل کې د ایران سفیر علي‌رضا بېکدلي هم ګډون لاره. هغه د افغانستان او پاکستان د اوسنیو ستونزو په اړه وویل، چې ایران غواړي له افغانانو سره په سختو شرایطو کې مرسته وکړي او د امکان تر بریده د دوی اړتیاوې پوره کړي.

بېکدلي د ایران د سوداګرۍ خونې د پلاوي حضور د ایران د خصوصي سکتور د افغانستان بازار ته د لېوالتیا څرګندونه وبلله او زیاته یې کړه، د ایران د سوداګرۍ خونې په ملاتړ سره معتبرو ایراني شرکتونو ته لاره هوارېږي چې افغانستان ته داخل شي او په بېلابېلو برخو کې فعالیت پیل کړي.

هغه همدارنګه یادونه وکړه، چې د ایران د صنعت او کانونو د وزیر او د طالب چارواکو ترمنځ مخکینۍ هوکړې باید وڅارل شي.

د معلوماتو له مخې؛ دغه انتقالات د رېل پټلۍ او سړکونو د ګډې تګلارې په وسیله کېږي، چې د لګښتونو په کمولو، د لېږد په چټکتیا او د صادراتي خدمتونو په ښه‌والي کې مهم رول لوبوي. د تهران اېراف اژانس وایي، د سمنټو پرله‌پسې صادرات نه یوازې د ایران سیمه‌ییز مارکېټ پیاوړی کوي؛ بلکې د غیر نفتي صادراتو د پراختیا او د اقتصاد د تنوع په برخه کې هم اغېزمن ګام بلل کېږي.

راپور کې زیاته شوې، د خصوصي سکټور د واګونونو کارول او د سیمې د رېل پټلۍ لارو پیاوړتیا د دغه پروژې د نورو مثبتو پایلو څخه دي. دغه اقدام د ایران د لوژستیکي سیسټم د بدلون او د صادراتو د سیالۍ ځواک د لوړولو په لور یو مهم ګام ګڼل کېږي.

بل خوا په وروستیو کې د ایران د رېل‌پټلۍ د بهرنیو سوداګریزو چارو مشر شهریار نقي‌زاده ویلي، له افغانستان سره یو مهم بندر شمتیغ چې تړل شوی و؛ بېرته فعال شوی او ترکیې ته ترې رېل ګاډی هم روان شوی دی. د ده په وینا؛ په تېرو اوو میاشتو کې د ایران او افغانستان ترمنځ ۳۵۰زره ټنه سوداګري د رېل ګاډي په وسیله ترسره شوې ده.

همدارنګه د ایران رېل‌پټلۍ د شمالي حوزې دویم رییس او د «اشیانه هزاره سوم» شرکت د مشرانو ترمنځ په یوه ناسته کې د دغه شرکت عمومي مدیر سیدجواد موسوي ویلي، چې د دوی د کار اساسي محور د سون توکو او تېلو ټرانزیت دی. د ده په وینا؛ په هر پړاو کې ۵زره ټنه ډیزل د روسیې څخه د کاسپین بندر ته لېږدول کېږي او له هغه ځایه د اوسپنې پټلۍ له لارې د افغانستان روزنک بندر ته استول کېږي.

طالبانو په دې وروستیو کې له پاکستان سره خپله هر ډول سوداګري بنده کړې او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه کړې، چې له یاد هېواد سره هېڅ ډول سوداګریزې اړیکې ونه ساتي. له همدې امله طالبانو او افغان سوداګرو د منځنۍ اسیا هېوادونو تر څنګ د وارداتو لپاره د ایران مارکېټ ته مخه کړې ده.

که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د دوشنبې او کابل ترمنځ اړیکې ترینګلې وې؛ خو اوس د داعش د پراخېدونکي ګواښ له امله دواړه اړخونه دې ته اړ شوي، چې د عملي امنیتي همکارۍ پر لارو چارو غور وکړي.

تاجکستان له ډېر پخوا راهیسې د افغانستان ناامني د خپلو سویلي پولو لپاره یوه جدي ستونزه بللې ده. د دغه هېواد چارواکي په تېرو څو کلونو کې د افراطي ډلو د خوځښتونو له پراخېدو نه ژوره وېره لري. په ځانګړي ډول داعش خراسان ډله د تاجکستان لپاره تر ټولو خونړۍ او خطرناکه بلل کېږي؛ ځکه دغه ډله هڅه کوي چې په شمالي ولایتونو او په تېره د تاجکستان پولو ته نږدې خپل فعالیتونه زیات کړي.

بل لور ته طالبان هم داعش خراسان د خپل واک او ثبات پر وړاندې یوه ستره امنیتي ننګونه ګڼي. طالب چارواکو څو، څو ځله ویلي چې د خپلې حکومتولۍ په لومړیو دوو کلونو کې یې پر داعش سخت ګوزارونه کړي او لسګونه عملیات یې د یادې ډلې پر هسته‌يي جوړښتونو ترسره کړي دي. مقاله کې راغلي، چې طالبان غواړي دغه موضوع د خپلې امنیتي بریا په توګه تبلیغ او د سیمې د هېوادونو او په ځانګړي ډول تاجکستان باور ترلاسه کړي.

د ډېپلوماټ مجلې مقاله کې وړاندې زیاته شوې، تاجکستان د افغانستان د اوسني وضعیت په دقت ارزولو سره دې پایلې ته رسېدلی چې د داعش د احتمالي نفوذ د مخنیوي یوازینۍ عملي لاره د کابل له اوسني واقعیت سره تعامل او له طالبانو سره محدود خو اغېزمن تفاهم دی.

په مقاله کې لیکل شوي: «د داعش د فعالیت هر ډول زیاتوالی کولای شي د سرحدي سیمو لپاره د ناامنۍ، د ټولنیزې بې‌ثباتۍ او د تاجکستان د ملي ګټو لپاره د مستقیم ګواښ لامل شي. له همدې امله اوس د داعش موضوع د دوشنبې او کابل ترمنځ په رسمي او نارسمي خبرو کې یو اساسي محور جوړوي».

له بلې خوا طالبان له تاجکستان سره امنیتي همکارۍ یوه مهمه وسیله بولي؛ څو د هغې له لارې وکولای شي د امنیتي کړکېچونو د مهارولو ځواک وښيي او د سیمې په کچه سیاسي مشروعیت ترلاسه کړي. دوی هیله لري، چې د داعش پر ضد مبارزه به د ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو د پراخېدو زمینه برابره کړي.

د مقالې په نچوړ کې ویل شوي، په ټوله کې د داعش خراسان زیاتېدونکي فعالیتونه اوس د دوشنبې او کابل ترمنځ د اړیکو یوه داسې ګډه نقطه ګرځېدلې چې دواړه اړخونه اړ باسي تېرې ناخوالې شاته کړي او پر یوه داسې ګډ ګواښ تمرکز وکړي چې د دواړو هېوادونو ملي امنیت په مستقیم ډول تر سیوري لاندې راولي.

د طالبانو د بلخ والي نږدې میاشت وړاندې تاجکستان ته سفر کړی و او هلته یې پر امنیتي مسایلو د یاد هېواد له چارواکو سره ناستې ولاړې کړې وې. تر دې سفر لږ وروسته تېره اونۍ یو تاجکستانی پلاوی کابل ته تللی و او هلته یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ګډون د طالبانو له یو شمېر لوړ پوړو غړو سره لیدنې کتنې کړې وې. که څه هم دغه ناستې ولاړې له رسنیو پټې پاتې شوې؛ خو ترلاسه شوي معلومات دا په ډاګه کوي، چې دواړه لوریو په سرحدي سیمو کې پر امنیتي همکاریو خبرې اترې کړې دي.