ایران او طالبان سرحدي سیمو کې د کاني موادو د پروسس ګډ مرکز د جوړولو هڅه کوي

د معلوماتو له مخې؛ دغه انتقالات د رېل پټلۍ او سړکونو د ګډې تګلارې په وسیله کېږي، چې د لګښتونو په کمولو، د لېږد په چټکتیا او د صادراتي خدمتونو په ښه‌والي کې مهم رول لوبوي. د تهران اېراف اژانس وایي، د سمنټو پرله‌پسې صادرات نه یوازې د ایران سیمه‌ییز مارکېټ پیاوړی کوي؛ بلکې د غیر نفتي صادراتو د پراختیا او د اقتصاد د تنوع په برخه کې هم اغېزمن ګام بلل کېږي.

راپور کې زیاته شوې، د خصوصي سکټور د واګونونو کارول او د سیمې د رېل پټلۍ لارو پیاوړتیا د دغه پروژې د نورو مثبتو پایلو څخه دي. دغه اقدام د ایران د لوژستیکي سیسټم د بدلون او د صادراتو د سیالۍ ځواک د لوړولو په لور یو مهم ګام ګڼل کېږي.

بل خوا په وروستیو کې د ایران د رېل‌پټلۍ د بهرنیو سوداګریزو چارو مشر شهریار نقي‌زاده ویلي، له افغانستان سره یو مهم بندر شمتیغ چې تړل شوی و؛ بېرته فعال شوی او ترکیې ته ترې رېل ګاډی هم روان شوی دی. د ده په وینا؛ په تېرو اوو میاشتو کې د ایران او افغانستان ترمنځ ۳۵۰زره ټنه سوداګري د رېل ګاډي په وسیله ترسره شوې ده.

همدارنګه د ایران رېل‌پټلۍ د شمالي حوزې دویم رییس او د «اشیانه هزاره سوم» شرکت د مشرانو ترمنځ په یوه ناسته کې د دغه شرکت عمومي مدیر سیدجواد موسوي ویلي، چې د دوی د کار اساسي محور د سون توکو او تېلو ټرانزیت دی. د ده په وینا؛ په هر پړاو کې ۵زره ټنه ډیزل د روسیې څخه د کاسپین بندر ته لېږدول کېږي او له هغه ځایه د اوسپنې پټلۍ له لارې د افغانستان روزنک بندر ته استول کېږي.

طالبانو په دې وروستیو کې له پاکستان سره خپله هر ډول سوداګري بنده کړې او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه کړې، چې له یاد هېواد سره هېڅ ډول سوداګریزې اړیکې ونه ساتي. له همدې امله طالبانو او افغان سوداګرو د منځنۍ اسیا هېوادونو تر څنګ د وارداتو لپاره د ایران مارکېټ ته مخه کړې ده.

که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د دوشنبې او کابل ترمنځ اړیکې ترینګلې وې؛ خو اوس د داعش د پراخېدونکي ګواښ له امله دواړه اړخونه دې ته اړ شوي، چې د عملي امنیتي همکارۍ پر لارو چارو غور وکړي.

تاجکستان له ډېر پخوا راهیسې د افغانستان ناامني د خپلو سویلي پولو لپاره یوه جدي ستونزه بللې ده. د دغه هېواد چارواکي په تېرو څو کلونو کې د افراطي ډلو د خوځښتونو له پراخېدو نه ژوره وېره لري. په ځانګړي ډول داعش خراسان ډله د تاجکستان لپاره تر ټولو خونړۍ او خطرناکه بلل کېږي؛ ځکه دغه ډله هڅه کوي چې په شمالي ولایتونو او په تېره د تاجکستان پولو ته نږدې خپل فعالیتونه زیات کړي.

بل لور ته طالبان هم داعش خراسان د خپل واک او ثبات پر وړاندې یوه ستره امنیتي ننګونه ګڼي. طالب چارواکو څو، څو ځله ویلي چې د خپلې حکومتولۍ په لومړیو دوو کلونو کې یې پر داعش سخت ګوزارونه کړي او لسګونه عملیات یې د یادې ډلې پر هسته‌يي جوړښتونو ترسره کړي دي. مقاله کې راغلي، چې طالبان غواړي دغه موضوع د خپلې امنیتي بریا په توګه تبلیغ او د سیمې د هېوادونو او په ځانګړي ډول تاجکستان باور ترلاسه کړي.

د ډېپلوماټ مجلې مقاله کې وړاندې زیاته شوې، تاجکستان د افغانستان د اوسني وضعیت په دقت ارزولو سره دې پایلې ته رسېدلی چې د داعش د احتمالي نفوذ د مخنیوي یوازینۍ عملي لاره د کابل له اوسني واقعیت سره تعامل او له طالبانو سره محدود خو اغېزمن تفاهم دی.

په مقاله کې لیکل شوي: «د داعش د فعالیت هر ډول زیاتوالی کولای شي د سرحدي سیمو لپاره د ناامنۍ، د ټولنیزې بې‌ثباتۍ او د تاجکستان د ملي ګټو لپاره د مستقیم ګواښ لامل شي. له همدې امله اوس د داعش موضوع د دوشنبې او کابل ترمنځ په رسمي او نارسمي خبرو کې یو اساسي محور جوړوي».

له بلې خوا طالبان له تاجکستان سره امنیتي همکارۍ یوه مهمه وسیله بولي؛ څو د هغې له لارې وکولای شي د امنیتي کړکېچونو د مهارولو ځواک وښيي او د سیمې په کچه سیاسي مشروعیت ترلاسه کړي. دوی هیله لري، چې د داعش پر ضد مبارزه به د ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو د پراخېدو زمینه برابره کړي.

د مقالې په نچوړ کې ویل شوي، په ټوله کې د داعش خراسان زیاتېدونکي فعالیتونه اوس د دوشنبې او کابل ترمنځ د اړیکو یوه داسې ګډه نقطه ګرځېدلې چې دواړه اړخونه اړ باسي تېرې ناخوالې شاته کړي او پر یوه داسې ګډ ګواښ تمرکز وکړي چې د دواړو هېوادونو ملي امنیت په مستقیم ډول تر سیوري لاندې راولي.

د طالبانو د بلخ والي نږدې میاشت وړاندې تاجکستان ته سفر کړی و او هلته یې پر امنیتي مسایلو د یاد هېواد له چارواکو سره ناستې ولاړې کړې وې. تر دې سفر لږ وروسته تېره اونۍ یو تاجکستانی پلاوی کابل ته تللی و او هلته یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ګډون د طالبانو له یو شمېر لوړ پوړو غړو سره لیدنې کتنې کړې وې. که څه هم دغه ناستې ولاړې له رسنیو پټې پاتې شوې؛ خو ترلاسه شوي معلومات دا په ډاګه کوي، چې دواړه لوریو په سرحدي سیمو کې پر امنیتي همکاریو خبرې اترې کړې دي.

نوموړې د پنجشنبې په ورځ د (لړم ۲۹مه) په پاکستان کې د مېشتو هغو افغانانو چې د جرمني د منل کېدو ژمن لیکونه لري او له قضیو نه د تېرېدو په بدل کې یې د دغه هېواد د کورنیو چارو وزارت د نغدو پیسو وړاندیز رد کړی؛ نور جزییات ور نه‌کړل.

الینا سینګر وایي، چې د دغه کسانو دوسیې اوس هم تر څارنې او پلټنې لاندې دي. د یادې چارواکې په خبره؛ که چېرته یاد کسان د بیا مېشتېدو لپاره ټول قانوني شرطونه پوره نه‌کړي، یا د امنیتي څېړنو پایله یې منفي وي؛ نو په جرمني کې د دایمي مېشتېدو پروسه به یې تایید نه‌شي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت یوه نوې طرحه وړاندې کړې، چې له مخې یې یوشمېر هغه افغانان چې جرمني ته د داخلېدو اجازه‌لیک لري؛ کولای شي د سفر څخه د تېرېدو په بدل کې نغدې پېسې او لومړنۍ مالي مرستې ترلاسه کړي.

د یادې طرحې له مخې؛ هر مجرد کس ته ۶۵۰۰ یورو او هرې کورنۍ ته تر ۱۰زره یورو پورې مرسته منظور شوې ده. د جرمني رسنیو د چهارشنبې په ورځ راپور ورکړ، چې له ۶۵۰ افغان کډوالو څخه یوازې ۶۲ کسانو د نغدو پېسو د اخیستلو په بدل کې د نه‌تګ چمتوالی څرګند کړی دی.

د رسمي شمېرو له مخې؛ تر اوسه نږدې ۱۹۰۰ هغه افغانان چې د جرمني د منل کېدو اسناد لري، په پاکستان کې پاتې دي. ډېری یې د پخوانیو جرمني ځواکونو، نړۍوالو بنسټونو او مدني ټولنو همکاران دي چې د افغانستان د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته له جدي ګواښونو، نیونو او تاوتریخوالي سره مخ دي.

د جرمني حکومت د مالي وړاندیز له اعلان وروسته، یو شمېر دغه پناه غوښتونکو (د لړم په ۱۸مه) نېټه د جرمني لومړي وزیر فریدرېښ مېرڅ ته په یوه لیک کې دغه وړاندیز «غیراخلاقي او سپکوونکی» بللی او رد کړی دی.

یوشمېر افغان پناه غوښتونکي چې د جرمني د منل کېدو لیکونه په لاس کې لري، افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې که د برلین دغه مالي وړاندیز رد کړي؛ د خپل راتلونکي په اړه خورا اندېښمن دي. دوی وایي، چې نغدې پېسې د دوی امنیت په افغانستان کې نه‌شي تضمینولای.

ډېری دغه کسان قاضیان، وکیلان، خبریالان، د بشري حقونو فعالان او د جرمني د پخواني حضور سیمه‌ییز کارکوونکي دي چې وایي، که بېرته افغانستان ته ستانه شي؛ نو له سختو او جدي ګواښونو سره به مخامخ شي.

د فرانسوي رسنیو د راپور له‌مخې، دوه عراقي ۴۵ کلن نارینه چې د کډوالو قاچاق کوونکي ښودل شوي په تر ټولو سخته سزا چې له ۱۲ تر ۱۵ کلنو بند دی محکوم شوي دي. او پاتې نور چې له ۲۳ تر ۴۵ کلونو پورې عمرونه لري د غیر عمدي وژنو او د کډوالو د قاچاق په تړاو تورن شوي دي.

محکمې یو سوداني تورن ته چې ویل کیږي د کښتۍ چلونکی و برائت ورکړی.هغه یې د پیښې «قرباني» بللی او د خوشې کیدو غوښتنه یې کړې ده.

د محکمې قاضي د حکم اعلانولو پر مهال ویلي، چې تورنو کسانو، په خطرناکه شرایطو کې غوښتل پناه غوښتونکي له سینده پورې باسي. د دغې قضیې د موندنو له‌مخې، د ۱۴۰۲ کال په زمري میاشت کې یوه بیړۍ د ماشین خرابیدو له امله ډوبه شوه. په دغې پیښه کې ۷ افغان پناه غوښتونکو ساه ورکړه او پاتې نور ۶۰ کسان د فرانسې او بریتانیا ژغورنې ډلو وژغورل.

څیړنو ښودلې چې په دغې قضیه کې، له فرانسې او جرمني څخه د انساني قاچاق شبکه ښکیله وه، چې د عراقي – کُردي ډلې له‌خوا اداره کیدله او یوه ډله افغانانو هم په‌کې د کډوالو د جذب مسوولیت لاره.

مسعود پزشکیان د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۹مه) قزوین ته د خپل سفر په ترڅ کې ټینګار کړی، چې ټولنیز اصلاحات یوازې د تدبیر، عقلانیت او د نیت د پاکوالي له لارې شونې دي، د حجاب مساله باید د ټولنیزو لانجو وسیله نه‌شي، بلکې باید د پوهې، کرامت او متقابل احترام پر بنسټ حل شي.

د پزشکیان دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې په ایران کې د ښځو د حجاب پر وړاندې پراخ اعتراضونه روان دي او د ایران دولت ګڼ شمېر معترضینې په بند کې اچولي اوان ځينې یې وژلې دي.

په ایران کې د مهسا امیني په نوم یوه مېرمن د حجاب د نه‌مراعاتولو په نوم ونیول شوه، هغه د ۱۴۰۱ کال د وږي میاشتې په ۲۵مه د اسلامي جمهوریت د جبري حجاب د نه‌مراعاتولو له امله د ارشاد ګزمې د افسرانو له خوا تر نیول کېدو وروسته ووژل شوه.

د مهسا امیني مړینه، په ایران کې د لوی حرکت لامل شوه او پرې د « ښځې، ژوند، ازادي» نوم کېښودل شو.

افغانستان چې د ایران په ګاونډ کې دی، دلته هم د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د ښځو پوښاک لا سخت شوی دی. طالبانو بیا پر حجاب له ټينګار سربېره پر افغان ښځو او نجونو ګڼ نور محدودیتونه هم لګولي دي. دوی افغان ښځې او نجونې د زده‌کړو او کار له دوامه محرومې کړې دي. اوس هم افغان نجونې یوازې تر شپږم ټولګي د زده کړو اجازه لري.

له څو ورځو راهیسي راپورونه ښیي، چې طالبانو په هرات کې پر ښځو د چادرۍ اغوستل جبري کړي دي. د راپورونو له‌مخې، له تېرو څو ورځو راهیسي د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر محتسبین ان د روغتون ښځینه کارکوونکو او ناروغانو ته له چادرۍ پرته د تګ راتګ اجازه نه‌ورکوي.

کله چې هرات کې د چادرۍ د جبري اغوستلو راپورونو زور واخیست، د طالبانو د امربالمعروف او نهی عن المنکر او شکایتونو اورېدلو وزارت ویاند سیف السلام خېبر د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۸مه) دغه ادعاوې چې ګواکې په هرات کې ښځو ته د شنو چادریو اغوستلو امر شوی، رد کړې او زیاته یې کړه: «دا خبره دروغ ده، دغه وزارت نه یوازې په هرات کې، بلکې په ټول هېواد کې د حجاب پر اغوستلو تاکید کړی دی.»

که څه هم په افغانستان او ایران کې د حجاب موضوع سره توپیر لري، خو د پوښاک موضوع د ټولنیز بحث، سیاسي فشار او د باورونو د ټکر یوه مهمه نمونه ګرځېدلې ده.

د بشري حقونو څار بنسټ په یوه مطلب کې ویلي، چې په هرات کې د طالبانو له لوري پر ښځو د چادري جبري کول د ښځو پر خپلواکۍ ښکاره تېری دی او د هغوی د کار، روغتیايي خدمتونو او بنسټیزو حقونو مخه نیسي.

ددغه بنسټ پر پاڼه په یوه مطلب کې راغلي، چې جبري حجاب د طالبانو د هغې پراخې تګلارې برخه ده، چې موخه یې د ښځو د بدن کنټرول او مېرمنې له ټولنیز ژوند څخه لرې کول دي.