د کمبرېج پوهنتون یوه نوې څېړنه ښيي، ۵۱ سلنه برېتانوي لیکوالان اندېښمن دي چې مصنوعي ځیرکتیا به یې ځای ونیسي. دغه څېړنه په برېتانیا کې له ۳۲۲ لیکوالانو سره د مرکو پر بنسټ شوې ده.
له دې ډلې دوه پر درېیمه برخه لیکوالانو ویلي، چې د دوی اثار د مصنوعي ځیرکتیا د ماډلونو د روزنې لپاره کارول شوي دي. په دې توګه، مصنوعي ځیرکتیا به وکولای شي چې د دغه لیکوالانو د سبک او ادبیاتو په تقلیدولو سره نوي داستانونه تولید کړي.
د راپور له مخې؛ ډېری ناول لیکونکي د مصنوعي ځیرکتیا لهخوا د بشپړ ناول لیکلو مفکورې په اړه خورا منفي نظر لري. شاوخوا ۴۰ سلنه یې په دې باور دي، چې مصنوعي ځیرکتیا د دوی عاید لا دمخه کم کړی دی.
سپینې ماڼۍ د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۹مه) د ولسمشر ډونالډ ټرمپ له هغې وینا چې یوې ښځینه خبریالې ته د جفري اپسټین په اړه د پوښتنو پر مهال د خوګې (پیګۍ) خطاب وکړ، دفاع وکړه. سپینې ماڼۍ وویل، چې د ولسمشر خبرې د هغه رښتینولي او شفافیت ښيي.
په هغې ویډیو کې چې په ټولنیزو رسنیو کې ډېره خپره شوې ښکاري، چې ټرمپ د یوې خبریالې په لور ګوته نیسي او وايي: «چپ شه خوګې!»
ټرمپ داسې مهال دې خبریالې ته سپکاوی کړی چې هغې پر جنسي جرمونو تورن اپسټین د یوه نوي خپور شوي اېمېل په اړه پوښتنه وکړه چې هغه لیکلي و،«ټرمپ د نجونو په اړه پوهېده.»
د دې پېښې په اړه د پنجشنبې په ورځ په سپینه ماڼۍ کې د بحث پر مهال، د سپینې ماڼۍ ویاندې کارولین لیویټ وویل، چې امریکایي رایهورکوونکو ټرمپ د هغه د رښتینو خبرو کولو لپاره بیا وټاکه او خبریالان باید د هغه له پرانیستي چلند څخه مننه وکړي.
هغې وویل: «کله چې هغه (ټرمپ) جعلي خبرونه وویني، خلکو ته یې ښيي او له هغو خبریالانو څخه ناهیلی کېږي چې غلط معلومات خپروي. خو هغه رسنیو ته بې ساری لاسرسی ورکړی او نږدې هره ورځ پوښتنو ته ځواب وايي.»
د سېشنبې په ورځ هم ټرمپ یوې بلې ښځینه خبریالې ته چې د سعودي ولیعهد محمد بن سلمان حضور کې یې دخبریال جمال د وژنې په اړه پوښتنه وکړه او له ټرمپ څخه یې وپوښتل، چې ولې یې د اپسټین اسناد نه دي خپاره کړي وویل: «ته ډېره بده یې.»
که څه هم ټرمپ د اپسټین اسنادو د خپرولو په اړه مخالفت کړی و، خو هغه د چهارشنبې په ورځ هغه قانون لاسلیک کړ چې عدلیې وزارت ته د اپسټین د اوږدمهاله څېړنو اسنادو د خپرولو امر کوي.
د مسلکي خبریالانو ټولنې په دې اونۍ کې د ټرمپ لهخوا د خبریالانو سپکاوی وغانده او وې ویل، چې ټرمپ د ښځینه خبریالانو د توهینولو لپاره ډېر سپک الفاظ کارولي دي. سپینې ماڼۍ د دې سازمان تر څرګندونو وروسته نور څه و نه ویل او یوازې د لیویټ له مخکینۍ څرګندونې څخه یې یادونه وکړه.
د دغه سازمان اجراییوي مشرې کارولاین هنډري وویل: «هېڅوک تمه نه لري چې ولسمشران دې د خبریالانو تر ټولو لوی مینهوال وي، خو د ښځینه خبریالانو سپکاوی او تحقیر باید هېڅکله د منلو وړ نه وي.»
د ایران د بهرنیو چارو وزیر سید عباس عراقچي وايي، خپل او د اسراییل قوي او کمزورې نقطې یې پېژندلي او له تېر ځل څخه زیات جګړې ته چمتو دي.نوموړي زياته کړې، چې د ۱۲ ورځنۍ جګړې پر مهال روسیې ورسره مرسته کړې او اوس یې همکاري تر پخوا زياته شوې ده.
عباس عراقچي د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۹مه) له اکونومېست مجلې سره په مرکه کې ویلي، چې توغندي یې د شمېر او کیفیت له پلوه په غوره حالت کې دي.
هغه د تهران د چمتووالي په اړه ویلي: «موږ د ۱۲ ورځنۍ جګړې پر مهال ډېر څه زده کړل. موږ خپل قوتونه او کمزورۍ وپېژندلې او د اسراییل ضعفونه مو هم وپېژندل. موږ پر ټولو دغو برخو کار کړی او له تېر ځل څخه ډېر چمتو یو.»
هغه د همدې جګړې پر مهال د روسیې همکارۍ ته په اشارې ویلي: «روسیې په ۱۲ ورځنۍ جګړه کې له موږ سره مرسته وکړه او له هغه وروسته مو همکاري تر پخوا زیاته شوې؛ ځکه وایو، چې له پخوا جګړې ته زیات تیار یو.»
نوموړي د ایران د اټومي پروګرام په تړاو زیاته کړه، چې له امریکا سره عادلانه او متوازن توافق ته تیار دي، خو به خبره یې، چې د امریکا اوسنی حکومت غواړي خپلي ګټې او غوښتنې وتپي.
د سپینې ماڼۍ ویاندې کارولین لیویټ د پنجشنبې په ورځ ویلي، چې دوی د اسراییل لپار د امریکا د سفیر مایک هېکا بي او جاناتن پولارډ ترمنځ د لیدنې په اړه خبر نهو. جاناتن پولارډ د سمندري ځواکونو پخوانی تحلیلګر دی چې نږدې درې لسیزې یې اسراییل ته د جاسوسۍ په تور په زندان کې تېر کړي.
د نیویارک ټایمز د راپور لهمخې، هېکا بي په جولای کې په بیت المقدس کې د امریکا په سفارت کې له پولارډ سره لیدلي و. دا لیدنه په رسمي مهالوېش کې نهده ثبت شوې.
لیویټ وویل، که څه هم دوی له مخکې له دې لیدنې خبر نهو، «خو ولسمشر زموږ د سفیر مایک هېکا بي ملاتړ کوي او د هغه د هڅو ستاینه کوي چې د امریکا او اسراییل لپاره یې کوي.»
پولارډ له یوه اسراییلي ټلویزیون سره په مرکه کې ویلي و، چې له هېکا بي سره لیدنه، د ده په غوښتنه ترسره شوې او زیاته کړې یې ده: «ما دا لیدنه د یوې شخصي غوښتنې لهمخې وکړه.»
پولارډ په ۱۹۸۷کال کې مجرم وپېژندل شو او د امریکا له متحد هېواد سره د جاسوسۍ په جرم تر ټولو سختې سزا یعنې پر عمري بند محکوم شو. هغه ۳۰ کاله بند تېر کړ، بیا په ۲۰۱۵ کال کې په ضمانت خوشې شو او په ۲۰۲۰کال کې اسراییل ته لاړ.
نیویارک ټایمز لیکلي، چې دا لیدنه دسيایاې لپاره د اندېښنې وړ وه، او د اوږدمهاله پالیسۍ خلاف وه، چې امریکایي چارواکي له محکومو جاسوسانو سره رسمي اړیکې نهنیسي.
هېکا بي چې د اسراییل سخت ملاتړی او د ولسمشر ډونالډ ټرمپ نږدې همکار ګڼل کېږي، له اسراییلي مشرانو سره یې نږدې اړیکې جوړې کړې دي.
د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان وايي، د حجاب او عفت موضوع باید د شخړې او لانجې وسیله ونه ګرځي، بلکې باید د احترام او کرامت پر بنسټ او همداراز د خبرو له لارې هواره شي. د نوموړي په وینا، هېڅ ډول زور یا تحمیل د انسان د باطني درک او باور ځای نهشي نیولی.
مسعود پزشکیان د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۹مه) قزوین ته د خپل سفر په ترڅ کې ټینګار کړی، چې ټولنیز اصلاحات یوازې د تدبیر، عقلانیت او د نیت د پاکوالي له لارې شونې دي، د حجاب مساله باید د ټولنیزو لانجو وسیله نهشي، بلکې باید د پوهې، کرامت او متقابل احترام پر بنسټ حل شي.
د پزشکیان دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې په ایران کې د ښځو د حجاب پر وړاندې پراخ اعتراضونه روان دي او د ایران دولت ګڼ شمېر معترضینې په بند کې اچولي اوان ځينې یې وژلې دي.
په ایران کې د مهسا امیني په نوم یوه مېرمن د حجاب د نهمراعاتولو په نوم ونیول شوه، هغه د ۱۴۰۱ کال د وږي میاشتې په ۲۵مه د اسلامي جمهوریت د جبري حجاب د نهمراعاتولو له امله د ارشاد ګزمې د افسرانو له خوا تر نیول کېدو وروسته ووژل شوه.
د مهسا امیني مړینه، په ایران کې د لوی حرکت لامل شوه او پرې د « ښځې، ژوند، ازادي» نوم کېښودل شو.
افغانستان چې د ایران په ګاونډ کې دی، دلته هم د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د ښځو پوښاک لا سخت شوی دی. طالبانو بیا پر حجاب له ټينګار سربېره پر افغان ښځو او نجونو ګڼ نور محدودیتونه هم لګولي دي. دوی افغان ښځې او نجونې د زدهکړو او کار له دوامه محرومې کړې دي. اوس هم افغان نجونې یوازې تر شپږم ټولګي د زده کړو اجازه لري.
له څو ورځو راهیسي راپورونه ښیي، چې طالبانو په هرات کې پر ښځو د چادرۍ اغوستل جبري کړي دي. د راپورونو لهمخې، له تېرو څو ورځو راهیسي د طالبانو د امربالمعروف او نهې عن المنکر محتسبین ان د روغتون ښځینه کارکوونکو او ناروغانو ته له چادرۍ پرته د تګ راتګ اجازه نهورکوي.
کله چې هرات کې د چادرۍ د جبري اغوستلو راپورونو زور واخیست، د طالبانو د امربالمعروف او نهی عن المنکر او شکایتونو اورېدلو وزارت ویاند سیف السلام خېبر د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۸مه) دغه ادعاوې چې ګواکې په هرات کې ښځو ته د شنو چادریو اغوستلو امر شوی، رد کړې او زیاته یې کړه: «دا خبره دروغ ده، دغه وزارت نه یوازې په هرات کې، بلکې په ټول هېواد کې د حجاب پر اغوستلو تاکید کړی دی.»
که څه هم په افغانستان او ایران کې د حجاب موضوع سره توپیر لري، خو د پوښاک موضوع د ټولنیز بحث، سیاسي فشار او د باورونو د ټکر یوه مهمه نمونه ګرځېدلې ده.
د بشري حقونو څار بنسټ په یوه مطلب کې ویلي، چې په هرات کې د طالبانو له لوري پر ښځو د چادري جبري کول د ښځو پر خپلواکۍ ښکاره تېری دی او د هغوی د کار، روغتیايي خدمتونو او بنسټیزو حقونو مخه نیسي.
ددغه بنسټ پر پاڼه په یوه مطلب کې راغلي، چې جبري حجاب د طالبانو د هغې پراخې تګلارې برخه ده، چې موخه یې د ښځو د بدن کنټرول او مېرمنې له ټولنیز ژوند څخه لرې کول دي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د دغه سازمان د اقلیمي بدلون دېرشمې غونډې ته په خبرو کې، د اقلیمي ناورین په تړاو خبر داری ورکړ. هغه پر ټولو هیوادونو غږ وکړ، چې د ګلخانهيي ګاز د کمولو لپاره لاس په کار شي او په دې غونډه کې د متوازن او زړور تړون لپاره کار وکړي.
ګوترېش د بېلم په ناسته کې د پنجشنبې په ورځ (د لړم ۲۹مه) وویل، چې د نړۍ تودوخه به تر ۲۰۳۰ کاله ۱،۵ درجې له لنډ مهاله بدلون سره مخ شي. د هغه په وینا دغه بدلون به د ډېرو ناورینونو او د خلکو له بېځایه کېدو سربېره د ایکو سیسټم ګواښونو لامل هم شي.
هغه له هېوادونو وغوښتل چې په همدې موخه د متوازن او زړور تړون لپاره کار وکړي، د ګلخانهييګاز کمولو ژمنې پیاوړې کړي او د فوسیلي سون توکو نهکارول عادلانه او ګړندي کړي.
ګوترېش ټینګار وکړ، چې د زیان او مرګ ژوبلې صندوق باید تمویل شي او زیانمنېدونکو هېوادونو ته د باور وړ مالي ملاتړ برابر شي.
افغانستان هم د اقلیمي بدلون له اړخه یو له زیانمنو هېوادونو دی، خو د تېر جمهوري نظام له رانسکورېدو او د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، د اقلیم په برخه کې د نړۍوالو ټولې مرستې په ټپه ودرېدې او همداراز نیمګړې پروژې لا هم پر خپل ځای دي.
انتونیو ګوترېش همداراز څرګنده کړه، چې ۱ اعشاریه ۵ درجې تودوخه باید په خبرو اترو کې «یوازنۍ سره کرښه» وي او په دې برخه کې یې د بیړنیو او ساینسي پریکړو غوښتنه هم وکړه.
د اقليمي بدلون دیرشمه غونډه چې څو ورځې مخکې د برازیل په بېلم ښار کې پیل شوه، ټاکل شوې سبا د نوامبر په ۲۱مه پایته ورسیږي.
د یادونې وړ ده، چې افغانستان سره له دې چې په اقلیمي بدلون کې کمه ونډه لري خو یو له زیانمنو هیوادونو څخه دی.
په یاده غونډه کې طالبانو ته د افغانستان د اوسني سیاسي وضعیت او د مشروعیت نهلرلو له امله د ګډون بلنه نهده ورکړل شوې.