ملګري ملتونه: په افغانستان کې نږدې ۱۳ میلیونه ماشومان د بېلابېلو ناروغیو له خطر سره مخ دي

«افغان ایواک» د جمعې په ورځ (د لړم ۳۰مه) په یوې خبرپاڼه کې د افغان کډوالو او د هغوی د کورنیو په اړه د امریکا د تازه پرېکړو په تړاو خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.

د خبرپاڼې له‌مخې، د امریکا حکومت په پام کې لري چې «یوازې لږ شمېر» افغان کډوال بیا میشت کړي.

دغه سازمان وايي، تر اوسه روښانه نه ده، چې د افغان کډوالو کومې ډلې له نوملړه اېستل شوي، کوم معیارونه ټاکل شوي او ولې ډېری پر شرایطو برابرې کورنۍ لرې شوې دي؟

«افغان ایواک» همدارنګه پوښتلي چې د حکومت کوم چارواکي او کومې ادارې د دې پرېکړو مسوول دي او د هغو افغان کورنیو لپاره چې لا هم په افغانستان کې پاتې دي څه ډول ملاتړ په پام کې نیول شوی دی؟

«افغان ایواک» خبرداری ورکړی، چې د امریکا د حکومت دا نوی چلند د افغانانو او نورو کډوالو ژوند له جدي خطر سره مخ کوي. افغان ایواک له خبریالانو او د کانګرس له استازو غوښتي چې ژر تر ژره پورته پوښتنې مطرح کړي.

امریکا د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د جمهوري نظام له راسکورېدو وروسته شاوخوا ۲۰۰ زره افغانان امریکا ته لېږدولي دي. د پاکستاني چارواکو د راپور له‌مخې، په دغه هېواد کې هم د نږدې ۲۰ زره افغانانو دوسیې تر څېړنو لاندې وې، چې ټرمپ د بیا مېشتېدو بهیر بند کړ.

نوموړي ویلي، چې دا طرحه د «ترهګرو لپاره د مالیه ورکوونکو هېڅ پیسې نه» په نوم څارل کېږي او د دې طرحې ملاتړي هڅه کوي، چې د ډیموکراتانو له مخالفت سره سره، د دې قانون د مخنیوي هڅې شنډې کړي.

جیم ریش چې د متحده ایالاتو د سنا یوه محافظه‌کاره څېره ده او د بهرنیو اړیکو په کمېټه کې هم فعاله ونډه لري، د دې طرحې له ملاتړو څخه دی.

په تېر وخت کې هم ورته اعتراضونه شوي دي. په ۲۰۲۴ کال کې د استازو د جرګې غړي ټیم برچټ په یوه رسمي یادښت کې لیکلي و، چې د امریکایي مالیه ورکوونکو له پېسو ان یو سېنټ هم چې طالبانو یا نورو ترهګرو ډلو ته ورسېږي، دا یوه رسوایي ده. هغه ویلي و، چې د دې وضعیت د مخنیوي لپاره یې په کانګرس کې طرحه تعقیبوله.

د «ترهګرو لپاره د مالیه ورکوونکو هېڅ پیسې نه» طرحه تر دې مخکې هم وړاندې شوې وه، څو طالبانو او ورته ډلو ته د دولتي سرچینو د رسېدو مخه ونیول شي.

همدارنګه، په ۲۰۲۵ کال کې سناتور شلي مور کاپیتو یوه بله طرحه وړاندې کړې وه او موخه یې هم دا وه، چې د امریکایي مالیه ورکوونکو پیسې د ملګرو ملتونو د بودجې له لارې طالبانو یا نورو ترهګرو ډلو ته ونه‌رسیږي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د جمعې په ورځ (د لړم ۳۰مه) په خپل اونیز خبري کنفرانس کې ادعا وکړه، چې له «فتنه الخوارج او فتنه الهندوستان ترهګرو ډلو» څخه د افغان طالبانو د ملاتړ له امله یې ټولې لارې بندې کړي او هر ډول سوداګري یې ځنډولې ده. خو طالبانو تل په څرګندو ټکو د پاکستان دغه ادعا رد کړې او په ډاګه کړې یې ده، چې په افغانستان کې هېڅ ترهګره ډله نه‌شته او هېچاته به د دې اجازه ورنه‌کړي چې افغان خاوره د نورو پر ضد وکاروي.

اندرابي زیاته کړې: « د لارو د نه‌ پرانیستلو مسوولیت پر افغان طالبانو دی.»

طاهر اندرابي څرګنده کړه، له افغانستان سره د سوداګرۍ او اقتصادي اړیکو د پیل لپاره مهم شرط دا دی، چې طالبان باید د «اېف ای اېچ او اېف ای کې او نورو ترهګرو ډلو» له ملاتړ څخه لاس واخلي.

اندرابي ادعا کړې، چې ټاپي، کاسا ۱۰۰۰ او یو شمېر نورې لویې سیمه‌ییزې پروژې د دوی په هڅو پیل شوي او د دغو پروژو بریا هغه وخت شونې ده، چې طالبان په خپله خاوره کې د ترهګرو ډلو له مرستې او ملاتړه لاس واخلي.

د پاکستان بهرنیو چارو وزارت د پاکستاني سوداګرو د زیان په اړه ویلي: «موږ د پاکستاني سوداګرو له زیان څخه خبر یو. موږ تر سوداګرۍ د وژنو د بندېدو انتخاب غوره ګڼو.»

پاکستان ویلي، چې له افغانستان سره د سوداګرۍ د بندېدو بهیر د غځېدو پر دريځ لا هم ولاړ دي.

د پاکستان او افغانستان تر ترینګلتیا وروسته د طالبانو د رییس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا برادر له پاکستان سره سوداګري بنده اعلان کړه او افغان سوداګرو ته یې درې میاشتي وخت ورکړ، چې له پاکستان سره خپل سوداګریز مسایل راټول کړي او دوی به ورته د بدیلو لارو د موندلو هڅه وکړي.

د هندي رسنیو د راپور له‌مخې، دغه هوکړه د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي او د هند د سوداګرۍ په چارو کې د دولت وزیر جیتین پرساد تر منځ لیدنه کې شوې ده.

عزیزي په دې لیدنه کې د هند او طالبانو ترمنځ د تازه همکاریو لپاره د کانونو، کرنې، روغتیا، درمل جوړولو، معلوماتي ټکنالوژۍ، انرژۍ او نساجي په څېر سکتورونه مهم فرصتونه وبلل او له هندي صنعتکارانو یې وغوښتل، چې د افغانستان ظرفیتونه له نږدې وارزوي.

په دې هوکړه کې پر دې هم ټینګار شوی، چې د سوداګرۍ، پانګونې او اقتصادي همکاریو په برخو کې ګډې کاري ډلې بېرته فعالې شي او تجارتي اتشې به د دواړو لورو د سوداګریزو همکاریو د ملاتړ دنده ولري.

عزیزي په هند کې د خبرو پر مهال د سوداګرو لپاره د طالبانو له تازه هڅو خبر هم ورکړ، چې پکې د اومه موادو او ماشینونو پر وارداتو یو سلنه تعرفه، د فابریکو لپاره وړیا ځمکه، د باور وړ برېښنا او د پنځو کلونو مالیاتي‌ معافیت په ځانګړي ډول د هغو صنعتونو لپاره چې د ستانه شویو کډوالو له خوا جوړيږي.

له دې سره سم، د هند د بهرنیو چارو مرستیال وزیر انند پرکاش د طالبانو د سوداګرۍ وزیر په حضور کې اعلان وکړ، دولت نن سهار خبر ورکړی، چې د افغانستان او هند ترمنځ د کارګو یا بار وړونکو الوتنو لړۍ بېرته فعاله شوې او ډېر ژر به یې الوتنې پیل شي.

د یادونې وړ ده، چې نورالدین عزیزي د یوه سوداګریز پلاوي په مشرۍ د پنځه ورځني سفر لپاره نوي ډیلي ته تللی دی.

دغه اتحادیه زیاتوي چې له دې ډلې ۵۶ شبکې ازادې او ۲۵ دولتي دي، چې په مرکز او ولایتونو کې خپرونې لري.

دغه اتحادیه وایي، په دې شبکو کې ټولټال ۱۳۶۴ کسان په کار بوخت دي چې دا د اطلاعاتو د رسولو، عامه پوهاوي د لوړولو او ملي ویښتیا لپاره ستر ملي ظرفیت بلل کېږي.

له هغه راهیسې چې طالبان د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه په افغانستان کې بیا واک ته ورسېدل، پر رسنیو او خبریالانو ګڼ محدودیتونه وضع شوي، یو شمېر رسنۍ تړل شوي، خبریالان ګواښل شوي، بندي او وژل شوي دي.

د خبریالانو د ملاتړ سازمان (امسو) بیا ویلي، چې د دوی د موندنو پر بنسټ په تېرو څلورو کلونو کې د رسنیو پر وړاندې د تاوتریخوالي ۵۵۰ پېښې او ۲۵ محدودوونکي حکمونه ثبت شوي دي.

د دې سازمان مشر حامد عبیدي، په خپلو څرګندونو کې ویلي، په افغانستان کې انتقادي ژورنالېزم نږدې له‌منځه تللی او ښځې له رسنیو څخه په «بشپړ» ډول حذف شوې دي. د هغه په باور، ګڼ شمېر خبریالان د نیول کېدو او شکنجې له وېرې په پټه کار کوي او یا هم د هېواد پرېښودو ته اړ شوي دي.

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، له هېواده بهر یو شمېر ټلویزیوني شبکې جوړې شوې او لا هم فعالیت لري.

له دې سره سم، د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي نن په برلین کې په یوې انلاین غونډه کې وویل، هغه رسنۍ چې له بهره (له افغانستان څخه بهر) نشرات لري، د اوس لپاره تر ټولو مهم مدافعین او د هېواد د پېښو ثبتوونکي دي.

د نوموړي په باور: «هغوی د افغانستان دننه غږونه تقویت کوي، د جرایمو او د بشري حقونو د نقض په تړاو راپورونه خپروي او د هېواد د تاریخ ساتونکي دي.»

افغانستان او ګڼ شمېر نور هېوادونه د نومبر ۲۱مه د ټلویزیون نړۍواله ورځ، د دې لپاره نمانځي چې د ټلویزیون اغېز، اعتبار او ټولنیز اهمیت درک کړي. د ټلویزیون نړۍواله ورځ د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د ۱۹۹۶ کال د ډسمبر په ۱۷مه د ۵۱/۲۰۵ پرېکړه لیک له‌مخې په رسمي توګه اعلان شوه. په یاده پرېکړه کې ټلویزیون د معلوماتو د خپرولو، د عامه پوهاوي د لوړولو، د سولې او نړۍوالو اړیکو د پیاوړتیا لپاره یوه مهمه او باوري وسیله بلل شوې ده.